ჩილე
English: Chile

ჩილეშ რესპუბლიკა
ესპ. República de Chile
ჩილე
ჩილეშ
დევიზი: Por la razón o la fuerza
(ესპ. ნებათ ვარდა ნძალათ)
ჰიმნი: სახენწჷფო ჰიმნი

ნანანოღა
(დო უდიდაში ნოღა)
სანტიაგო

70°40′ ბჟად. გ. / 

ოფიციალური ნინა(ეფი) ესპანური
თარობა უნიტარული, საპრეზიდენტო, კონსტიტუციური რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი სებასტიან პინიერა
ფართობი
 -  გვალო 756,096.3 კმ2 (38-ო)
 -  წყარი (%) 1,07
მახორობა
 -  2015 ფასებათ 18,006,407[1] (62-ა)
 -   census 16,341,929[2] 
 -  მეჭედალა 24 ად/კმ2 (194-ა)
ედპ (ჸუპ) 2014 ფასებათ
 -  გვალო $410.277 მილიარდი[3] (42-ა)
 -  ართ მახორუშე $23,165 (53*ა)
აგი (2013) 0.822 (ძალამი მაღალი) (41-ა)
ვალუტა პესო (CLP)
ბორჯიშ ორტყაფუ UTC -3 დო -5
ქიანაშ კოდი CHL
Internet TLD .cl
ოტელეფონე კოდი +56

ჩილე, ოფიციალურო ჩილეშ რესპუბლიკა (ესპ. República de Chile; მაპუდ. Gulumapu) — ქიანა ობჟათე ამერიკას, იკათუანს ინწრო ოწყარპიჯე ზოლს ანდეფს დო რჩქალ ოკიანეს შქას. ოორუეშე უხურგანს პერუ, ოორუე-ბჟაეიოლშე — ბოლივია, ბჟაეიოლშე — არგენტინა დო ობჟათეშე — დრეიკიშ საროტი. ობჟათე ამერიკას ხვალე ჩილეს დო ეკვადორს ვა უღჷნა ხურგი ბრაზილიაწკჷმა. ჩილეშ წყარპიჯიშ ღოზი რჩქალ ოკიანეწკჷმა აკმადგინანს 6,435 კილომეტრის.[4] ჩილეშ ტერიტორიეფშა მიშურს რჩქალ ოკიანეს მადვალჷ ხუან-ფერნანდესიშ, სალა-ი-გომესიშ, დესვენტურადასიშ დო თანაფაშ კოკეფი. ჩილეშ თაშნეშე უღჷ პრეტენზია ანქტარქტიკაშ ნორთშა (დოხოლაფირო 1250000 კმ²), მორო თე მოთხირი ანტარქტიკაშ ხეკულუაშ ფარგალეფს ხვადჷ.

გინორთელი კონტური — 4 300 სიგჷრძა დო ოშქაშეთ 175 კმ სიგანა ჩილეს მოსოფელს ართ–ართ არძაშე გჷრძე ქიანათ გჷნმართინუანს სიგჷრძა–სიგანაშ მაძირაფალიშ მეჯინათ. წყარპიჯიშ ღოზი 7 800 კმ–ს აკმადგინანს დო თაურეშე ჩილე მოსოფელს მა–6 ქიანა რე. ოორუეშე რსებული ტიოზეფიშ იკათუანს დიდი მუდანობაშ მინერალურ რესურსეფს, თარო ლინჯის. ელაზჷმაფათ მორჩილი ცენტრალური ნორთი დომინირენს მახორობაშ მუდანობაშ დო ოფუტე-ომეურნე რესურსეფიშჸურე. კინ თე ბორჯის, თე ნორთი ქიანაშ პოლიტიკური დო კულტურული ცენტრი რე, სოურეშეთ დიჭყჷ ჩილეშ ექსპანსიაქ XIX ოშწანურას, მუჟამსჷთ თიქ ოორუე დო ობჟათე რეგიონეფი ქიმკისხჷნ. ობჟათე ჩილე დიდარი რე ტყალეფით დო ოდიარუეფით, წჷმორინაფილი რე ნთელი რანწკი ტობეფით დო ვულკანეფით. ობჟათე წყარპიჯიშ ღოზი ფიორდეფიშ, ჸუჯეფიშ, საროტეფიშ, ჩქონეფიშ დო კოკეფიშ ლაბირინთი რე.[5]

XVI ოშწანურას, ესპანალეფიშ მოულაშახ, ოორუე დო ცენტრალური ჩილე ინკეფიშ მართუალაშ გიმე რდჷ, ობჟათე–ცენტრალურ ნორთის — დუდიშული მაპუჩეშ კათა ოხორანდჷ. 1818 წანაშ 12 ფურთუთას, ჩილექ ესპანეთიშე ზოხორინალა გჷმაცხადჷ. რჩქალ ოკიანეშ ლჷმას (1879–83) ჩილექ გიორჯგინჷ ბოლივიას დო პერუს დო დიკუ თიში ასეიანი ოორუე ტერიტორია. მაპუჩეშ კათაშ რსული დოჸუნალა ჩილექ ხვალე 1880–იან წანეფს მახუჯჷ.[6] ქიანაქ 16½ წანიანი ოურდუმე დიქტატურაშ პერიოდი (1973–1990) გეგნიღჷ, მუჟამსჷთ გოჭყვიდჷ ვარდა მედინჷ 3 000–შე უმოსი ადამიერქ.[7]

ასეშო, ჩილე ობჟათე ამერიკაშ ართ–ართი არძაშე სტაბილური დო წჷმოძნელი ქიანა რე; აღიარაფილი რე ოშქაშე ნებაგოქუნელობათ დო დჷმაჭყაფჷ ეკონომიკათ. ლათინური ამერიკაშ ქიანეფს შქას ლიდერენს ადამიერული გოვითარაფაშ, კონკურენტღვენობაშ, ართ შური მახორუშა მიშნაველიშ, გლობალიზაციაშ, ეკონომიკური დუდიშულაშ დო კორუფციაშ დაბალი მაძირაფალეფიშჸურე.[8] ქიანა რეგიონს თაშნეშე ლიდერი რე სახენწჷფობური ჸონიერობაშ დო გლობალური თინჩალაშ ინდექსიშჸურე. თეშ უმკუჯინალო, ქიანას მაღალი ეკონომიკური უმანგობა უღჷ, მუჭოთ თეს ჯინიშ ინდექსი ოძირანსჷნ.[9] 2010 წანაშ მესის, ჩილექ მაართა ობჟათეამერიკული ქიანათ გჷნირთჷ, ნამუქჷთ ეკონომიკური წოროხანდაშ დო გოვითარაფაშ ორგანიზაციაშ აკათჷნ.[10] ჩილე დჷმარსხუაფალი მაკათური რე გაეროში, ობჟათე ამერიკაშ ერეფიშ რსხუში დო ლათინური ამერიკაშ დო კარიბიშ ღანჩოშ ქიანეფიშ ჯარალუაში.

დემოგრაფია

Searchtool-80%.png თარი სტატია : ჩილეშ დემოგრაფია დო რელიგია ჩილეს.

ჩილეშ მახორობაშ მუდანობა დოხოლაფირო 17 მილიონს აკმადგინანს. მახორობაშ 85% ურბანულ არეალს ოხორანს, სოიშე გვერდი (დოხოლაფირო 7 მილიონი) კოცენტრირაფილი რე სანტიაგოს. მახორობაშ ძინაშ მაძირაფალი (0.97%) ონდეთ არძაშე დაბალი რე, ლათინური ამერიკაშ მასშტაბით. მახორობაშ მუდანობა 20 მილიონს დოხოლაფირო 2035–2040 წანეფს მიოჭირჷნუანს.

ეთნიკური ბუნეფი

ვულკანი პარინაკოტა ოორუე ჩილეს
მოაი თანაფაშ კოკის, ჩილე

მექსიკაშ ერუანული ავტონომიური უნივერსიტეტიშ ლათინური ამერიკაშ მარკვიალი პროფესორი ფრანცისკო ლისკანო კოროცხჷნს, ნამჷ-და ჩილეშ მოსახლეობაშ 52.7%-ის აკმადგინანა ევროპალეფი, მეტისეფი — დოხოლაფირო 44 %-ის.[11] შხვა რკუალაშ მეჯინათ, ჩეკანამეფი შილებე აკმადგინანდან მახორობაშ 60-შე 90 პროცენტშახ.[12][13][14]

2002 წანაშ ეჭარუაშ მეჯინათ, ჩილეშ მახორობაშ ხვალე 3.2% დუდს მირჩქინანს ჩილეშ ჯინჯიერ მახორუთ, იმენტაშობა ესვარილი წჷმოხონეფიშ გამნარყი რე.[15]


ნინეფი

ეკონომიკა

გეოგრაფია

Chile-CIA WFB Map ka.png
Searchtool-80%.png თარი სტატია : ჩილეშ გეოგრაფია.

ქიანა იდვალუაფუ ობჟათე ამერიკას. თის ძლალმ უნიკალური კონფიგურაცია უღუ — ქიანა გინოზინდილი რე რჩქალ ოკიანეშ წყაროიჯის მანგას 4300 კმ-ს, თეწკჷმა ოშქაშე სიგანა 175 კმ. რე. თექ გოპიჯჷ ქიანაშ ორთაშობური მიარეფერუამობა: უკიდაშ ოორუეს იდვალუაფუ მოსოფელიშ არძაშე სქირე ტიოზი ატაკამა, ობჟათეშე — თირამი კონკეფს დო ჯიშტეფს უკებჷ. ფართობი: 756 950 კმ².

კლიმატი

ჩილეშ კლიმატი დიდი მიარეფერუამობათ გიშეგორუაფუ. კიოპენიშ კლიმატიშ კლასიფიკაციაშ სისტემაშ მეჯინათ, ჩილეს მუთმოფხვადჷნა კლიმატიშ თარი შკვითი გიმენტიპი, დოჭყაფილი ტიოზიშ კლიმატით ოორუეშე, თებული ალპური ტუნდრათ დო ჯიშთეფით ბჟაეიოლშე დო ობჟთე-ბჟაეიოლშე, ლექინი სუბტროპიკულით თანაფაშ კოკის, ოკიანური ჰეერით ობჟათეშე დო სქირონაშქაზუღურით ქიანაშ ცენტრალურ ნორთის. ქიანაშ ტერიტორიაშ უნენტაშ ნორთის გიშმერთუ ოთხი სეზონი: ზარხული (ქირსეთუთა-ფურთუთა), დამორჩილი (მელახი-მესი), ზოთონჯი (მანგი-მარაშინათუთა) დო აფუნი (ეკენია-გერგობათუთა).

რელიგია

ნოღეფი

ისტორია

ჩინებული ჩილარეფი

Searchtool-80%.png თარი სტატია : ჩილეშ კულტურა, ჩილეშ ლიტერატურა დო სპორტი ჩილეს.
  • პოლიტიკოსეფისალვადორ ალიენდე, აუგუსტო პინოჩეტი, რიკარდო ლაგოსი, მიშელ ბაჩელეტი; სებასტიან პინიერა
  • ჭარუეფი, პოეტეფი — გაბრიელა მისტრალი, პაბლო ნერუდა, კარლოს პესოა ველისი, ვისენტე უიდობრო, გონსალო როხასი, პაბლო დე როკა, ნიკანორ პარა, რაულ სურიტა, ისაბელ ალიენდე, ხოსე დონოსო, რობერტო ბოლანიო;
  • მუსიკოსეფი, მობირეეფი — კლაუდიო არაუ (1903–1991), ვიქტორ ხარა (1932–1973), ვიოლეტა პარა (1917–1967), ანხელ პარა (1943–2017), ისაბელ პარა, ფერნანდო უბიერგო;
  • სპორტსმენეფი — დავიდ არელიანო, კლაუდიო ბრავო, არტურო ვიდალი, მაურისიო ისლა, გარი მედელი, მარსელო სალასი, ივან სამორანო, ალექსის სანჩესი, ლეონელ სანჩესი, ელიას ფიგეროა (არძა კუჩხბურთი), ლუის ალბერტო აიალა, ფერნანდო გონსალესი, ანიტა ლისანა, მარსელო რიოსი (არძა ჩოგანბურთი).

რესურსეფი ინტერნეტის

სქოლიო

  1. cite web|url=http://www.ine.cl/canales/sala_prensa/noticias/noticia.php?opc=news&id=615&lang=esp%7Ctitle=CIFRAS DE ENVEJECIMIENTO Y MIGRACIÓN MUESTRAN UN CHILE DISTINTO AL DE HACE UN DECENIO|work=POBLACIÓN PAÍS Y REGIONES – ACTUALIZACIÓN 2002–2012|publisher=National Statistics Institute|date=4 September 2014|accessdate=4 September 2014
  2. cite web |url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2014/02/26/646872/entrega-de-conclusiones-del-cuestionado-censo-2012.html |title=Revisión del cuestionado Censo 2012 reduce población chilena a 16.341.929 |publisher=Emol |accessdate=26 February 2014 |language=Spanish
  3. cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2013&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=73&pr1.y=3&c=228&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=%7Cwork=International Monetary Fund web site|title=Chile|date=October 2014|accessdate=24 October 2014
  4. Cite web|title=რასობრივი სტრუქტურა|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html%7Cwork=The World Factbook|publisher=CIA 2007-11-11}}
  5. Bureau of Western Hemisphere Affairs, Background Note: Chile. United States Department of State (16 December 2011).
  6. Chile. The World Factbook. Central Intelligence Agency. კითხირიშ თარიღი: 11 November 2007.
  7. Country profile: Chile“, BBC News, 16 December 2009. კითხირიშ თარიღი: 31 December 2009. 
  8. Human and income poverty: developing countries. UNDP.
  9. World Development Indicators. World Bank (17 April 2012). კითხირიშ თარიღი: 12 May 2012.
  10. Chile's accession to the OECD. OECD.org (7 May 2010).
  11. (2007) Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI. Uaem. ISBN 9789707570528. 
  12. Genetic epidemiology of single gene defects in Chile.
  13. Esteva-Fabregat (1988), Book: El mestizaje en lberoamérica "a white majority that would exceed 60% of the Chilean population".
  14. Argentina, como Chile y Uruguay, su población está formada casi exclusivamente por una población blanca e blanca mestiza procedente del sur de Europa, más del 90% E. García Zarza, 1992, 19.
  15. El gradiente sociogenético chileno y sus implicaciones ético-sociales.


wikistub ათე სტატია მერკე რე.
თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო .
Other Languages
Аҧсшәа: Чили
Acèh: Chili
адыгабзэ: Чили
Afrikaans: Chili
Akan: Chile
Alemannisch: Chile
አማርኛ: ቺሌ
aragonés: Chile
Ænglisc: Cile
العربية: تشيلي
ܐܪܡܝܐ: ܬܫܝܠܝ
مصرى: تشيلى
অসমীয়া: চিলি
asturianu: Chile
авар: Чили
Aymar aru: Chili
azərbaycanca: Çili
تۆرکجه: شیلی
башҡортса: Чили
Boarisch: Chile
žemaitėška: Čilė
Bikol Central: Tsile
беларуская: Чылі
беларуская (тарашкевіца)‎: Чылі
български: Чили
भोजपुरी: चिली
Bislama: Chile
Banjar: Cili
bamanankan: Chile
বাংলা: চিলি
བོད་ཡིག: ཅི་ལི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: চিলি
brezhoneg: Chile
bosanski: Čile
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Chili
буряад: Чили
català: Xile
Chavacano de Zamboanga: Chile
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Chile
нохчийн: Чили
Cebuano: Tśile
Chamoru: Chile
ᏣᎳᎩ: ᏥᎵ
Tsetsêhestâhese: Chile
کوردی: چیلی
corsu: Cile
qırımtatarca: Çile
čeština: Chile
kaszëbsczi: Chile
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Чилє
Чӑвашла: Чили
Cymraeg: Tsile
dansk: Chile
Deutsch: Chile
Thuɔŋjäŋ: Cile
Zazaki: Şili
dolnoserbski: Chilska
डोटेली: चिली
ދިވެހިބަސް: ޗިލީ
ཇོང་ཁ: ཅི་ལེ
eʋegbe: Chile
Ελληνικά: Χιλή
emiliàn e rumagnòl: Cîl
English: Chile
Esperanto: Ĉilio
español: Chile
eesti: Tšiili
euskara: Txile
estremeñu: Chili
فارسی: شیلی
Fulfulde: Ciile
suomi: Chile
Võro: Tsiili
Na Vosa Vakaviti: Chile
føroyskt: Kili
français: Chili
arpetan: Ch·ili
Nordfriisk: Chiile
furlan: Cile
Frysk: Sily
Gaeilge: An tSile
Gagauz: Çili
贛語: 智利
kriyòl gwiyannen: Chili
Gàidhlig: An t-Sile
galego: Chile
گیلکی: شيلي
Avañe'ẽ: Chíle
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: चिली
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍄𐍃𐌾𐌹𐌻𐌴𐌹
ગુજરાતી: ચીલી
Hausa: Chile
客家語/Hak-kâ-ngî: Chile
Hawaiʻi: Kile
עברית: צ'ילה
हिन्दी: चिली
Fiji Hindi: Chile
hrvatski: Čile
hornjoserbsce: Chilska
Kreyòl ayisyen: Chili
magyar: Chile
հայերեն: Չիլի
interlingua: Chile
Bahasa Indonesia: Chili
Interlingue: Chile
Igbo: Chile
Iñupiak: Cili
Ilokano: Chile
Ido: Chili
íslenska: Síle
italiano: Cile
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᓕ
日本語: チリ
Patois: Chili
la .lojban.: tciles
Jawa: Cilé
ქართული: ჩილე
Qaraqalpaqsha: Chili
Taqbaylit: Cili
Адыгэбзэ: Чили
Kabɩyɛ: Silii
Kongo: Chile
Gĩkũyũ: Chile
қазақша: Чили
kalaallisut: Chile
ភាសាខ្មែរ: ឈីលី
ಕನ್ನಡ: ಚಿಲಿ
한국어: 칠레
Перем Коми: Чили
къарачай-малкъар: Чили
Ripoarisch: Chile
kurdî: Şîle
коми: Чили
kernowek: Chile
Кыргызча: Чили
Latina: Chilia
Ladino: Chile
Lëtzebuergesch: Chile
лакку: Чилй
лезги: Чили
Lingua Franca Nova: Txile
Luganda: Chile
Limburgs: Chili
Ligure: Cile
lumbaart: Cile
lingála: Shíle
لۊری شومالی: شیلی
lietuvių: Čilė
latgaļu: Čile
latviešu: Čīle
मैथिली: चिली
Basa Banyumasan: Chile
мокшень: Чиле
Malagasy: Silia
олык марий: Чили
Māori: Hiri
Minangkabau: Chili
македонски: Чиле
മലയാളം: ചിലി
монгол: Чили
मराठी: चिली
кырык мары: Чили
Bahasa Melayu: Chile
Malti: Ċili
Mirandés: Chile
эрзянь: Чили Мастор
مازِرونی: شیلی
Dorerin Naoero: Tsire
Nāhuatl: Chile
Napulitano: Cile
Plattdüütsch: Chile
Nedersaksies: Chili
नेपाली: चिली
नेपाल भाषा: चिली
Nederlands: Chili
norsk nynorsk: Chile
norsk: Chile
Novial: Chile
Nouormand: Chili
Sesotho sa Leboa: Chile
Chi-Chewa: Chile
occitan: Chile
Livvinkarjala: Čili
Oromoo: Chiilii
ଓଡ଼ିଆ: ଚିଲି
Ирон: Чили
ਪੰਜਾਬੀ: ਚਿਲੀ
Pangasinan: Chile
Kapampangan: Chile
Papiamentu: Chile
Picard: Kili
Deitsch: Chile
Pälzisch: Chile
पालि: चिले
Norfuk / Pitkern: Chili
polski: Chile
Piemontèis: Cile
پنجابی: چلی
Ποντιακά: Χιλε
پښتو: چیلی
português: Chile
Runa Simi: Chili
rumantsch: Chile
romani čhib: Chile
Kirundi: Chili
română: Chile
armãneashti: Cile
tarandíne: Cile
русский: Чили
русиньскый: Чіле
Kinyarwanda: Shili
संस्कृतम्: चिलि
саха тыла: Чиили
sardu: Cile
sicilianu: Cili
Scots: Chile
سنڌي: چلي
davvisámegiella: Chile
Sängö: Shilïi
srpskohrvatski / српскохрватски: Čile
Simple English: Chile
slovenčina: Čile
slovenščina: Čile
Gagana Samoa: Shili
chiShona: Chile
Soomaaliga: Jili
shqip: Kili
српски / srpski: Чиле
Sranantongo: Sili
SiSwati: IShile
Sesotho: Chile
Seeltersk: Chile
Sunda: Cilé
svenska: Chile
Kiswahili: Chile
ślůnski: Czile
Sakizaya: Chile
தமிழ்: சிலி
ತುಳು: ಚಿಲಿ
తెలుగు: చిలీ
tetun: Xile
тоҷикӣ: Чили
ትግርኛ: ቺሌ
Türkmençe: Çili
Tagalog: Chile
Setswana: Chile
lea faka-Tonga: Sile
Tok Pisin: Sili
Türkçe: Şili
Xitsonga: Chile
татарча/tatarça: Чили
chiTumbuka: Chile
Twi: Kyili
reo tahiti: Tīri
тыва дыл: Чили
удмурт: Чили
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: چىلى
українська: Чилі
اردو: چلی
oʻzbekcha/ўзбекча: Chili
Tshivenda: Shile
vèneto: Ciłe
vepsän kel’: Čili
Tiếng Việt: Chile
West-Vlams: Chili
Volapük: Cilän
walon: Tchili
Winaray: Chile
Wolof: Sili
吴语: 智利
isiXhosa: IChile
ייִדיש: טשילע
Yorùbá: Tsílè
Vahcuengh: Chile
Zeêuws: Chili
中文: 智利
文言: 智利
Bân-lâm-gú: Chile
粵語: 智利
isiZulu: ITshile