Свисин Ниицән
English: Switzerland


Свисин Ниицән
ФлагГерб
ФлагГерб
LocationSwitzerland.png


КелнНемш, Пранцс, Италмуд, Ретороманмуд.
Хотл БалһснБерн
Икәр балһснЦюрих, Женева, Базель
Орн-нутгин тогтацКонфедерац



Усна процент4,2 %
Валютшвейцарск франк(CHF, код 756)
Тавцың Лав Домен.ch
Телефона код+41
Часин бүсUTC+1

Йосна халхар эн орн-нутгин Свисин конфедерац (немшәр Schweizerische Eidgenossenschaft, пр. Confederation suisse, ит. Confederazione Svizzera) гиҗ нерәднә. Эн орн-нутг Цутхлң Европд бәәнә. Энүнә һазриң аһунь 41,3 миңһн квадратн километр болҗана, талданар келхлә, Хальмг Таңһчин һазрин кемҗәнәс хойр шаху холванд баһ. Болв бәәх әмгнә тооһар эн мана республикиг хөр һар холванд икдүлҗәнә, 1989 җилд кесн -дигәр Швейцарьт 6,6 сай күн бәәнә. Хотл балһснь Берн гидг нертә (Bern). Энд 140 миңһн күн бәәнә, өөрхн селәдиг тоолхла, 300 миңһн күн болхмн.

Хувалһиг авад хәләхлә, Свисин Һазр 23 кантонд хувагдңа, эдн дотр əмгуд бәәнә, дәкәд хотонмүд бәәнә. Кантонмудын нернь иим: Ааогау, Аппенцелль,Базель, Берн, Вале,Во, Люцерн, Невшатель, Санкт-Галлен Тичино, Тургау, Унтервальден, Ури, Гларус,Фрибург, Цуг, Цюрих, Шафхаузен, Швиц, Юра.

Эн 23кантон конфедерациг тогтана. Тиим кевәр Свисин конфедерац республик болҗана. Энд 1874 җилин хөнə сарин 29-д батлсн Свисин конфедерацин Конституц үүлдҗәнә.

Свисин Һазрт дөрвн келн — немшин, пранцсин, италмудин болн ретороманмудин гиһәд үүлдҗәна. Тиим кевәр эн халхар Европин тал дунд бәәх эн орн-нутг мана таңһчла адл - манад хальмг болн орс келн үүлдҗәнә. Мөңгнә единицнь - евро. Орн-нутгин Келн-әмтнә сән өдрнь - Конфедерац бүрдснә өдр — ноха сарин 1 шин (1291 җил). Тегәд эн орн-ңутр 7 00 жилин байн тууҗта болжана.

Энд бәәх әмтнәс нег сай Шаху улснь һазадын орна көдлмшчнр болжана, эдн цаг зуур эс гиҗ даңгинд энд көдлҗәхмн болжана. Үндсни швейцарцнр дундас 65 процентнь немшәр, 18 процентнь — пранцсар, 12 процентнь италмудар болн 1 процентәс баһнь ретороманмудар дугарна. Бурхн-шаҗнд шүтдг улсин 50,2 процентнь католикуд, 48 процентнь протестантуд болжана.

1291 җилд һурвн кантон негдәд Свисин конфедерациг бүрдәлә. 1815 җилд болсн Вена балһсн конгресс Свисин Һазрин "тасрхан уга нейтралитетиг" зарлла. Ода куртл эн тер закаг күцәжәнә, ямаран чигн дәәнд болн щүгәнд орн-нутг орлцҗахш. Тиим кевәр орн-нугган дотр-дундын бәәдл-жирһлнь чигн сән-сәәхн, дигтә-дарата болҗана, энд бәәх келн-улс хоорндан ни-нег нәр, нег-негән тевчҗ бәәнә. 1848 җилд батлсн Конституцар Свисин Һазр ниицəтə орн нутг болв.

Кантон болһн эврәннь Конституцта, парламент болн правительствта.

Орн нутгин толһачнь Президент болҗана. Энүг Федеральн хург суңһна. Президентиг Федеральн советин (правительствин) гешүдәс нег җил болзгтаһар шүүҗ авна. Дарани болзгт энүг суңһх зөв уга. Президент дегц правительствин толһачнь болҗана. Тегәд правительствин гешүдин тооһас кесгнь президент болҗ чадҗана, яһад гихлә эдниг бас Федеральн хург 4 жилин болзгт суңһна. Федеральн советин тоод 7 күн орна. Президент энд ахлачлна.

Тегәд удан болзгт йосиг эн орн-нутгт һартан авч болшго болҗана. Тер учрар чигн эн орн-нутг җил ирвәс байҗад, цецгәрәд йовдг болхий?

Зака тогтагч йосн Федеральн хургин һарт бәәнә. Талданар келхлә, эннь орн-нутгин парламент болҗана. Хойр хорас эн тогтна: Келн-әмтнө хора (дора гер) болн Кантонын хора (деерк гер). Келн-әмтнә хоран ханьд 200 депутат орна. Эдниг цуг олн әмтн шуд кевәр нуувчар дууһан өгәд ирлцңгү элчллһнә системәр 4 җилин болзгт суңһна. Кантонын хоран ханьд болхла 46 депутат орна. Тиим кевәр кантон болһн хойр депутатыг суңһна. Тер мет Келн-әмтнә болн Кантонын хоран ахлачнриг җил болһн шинәс, суңһна.

Тиим кевәр зака тогтатч йосиг Федеральн хург, күцәгч йосиг федералн парламент күцәнә. Кантонмуд эднә үлмәд икәр орхш, Энүнә тускар бидн деер бичләвидн. Цутхлңгас кантона йосна органмудыг уурулх эс гиҗ теднә көдлмшт орлцх зөв уга.

Политик бәәдл-җирһл орн-нутгт ик йовудта. Политик олн партьс энд шунмһаһар үүддҗәнә. Теднә тоод байн ик тууҗта организацс бәәнә. Орн-нутгин политик бәәдл-җирһлд ик чинр зүүҗәх партьсин негнь Свисин Һазрин радикал-демократин парть. (Freisinnid Demokrat ische der. Schweiz). Энүг 1848 җил тогтасн бәәҗ. 150 миңһн гешүн энүнә ханьд бәәнә. Ахлачнь Франц Штайнеггер. Парламентин келн-әмтнә советд Nationalrat) эн парть хамгин ик то - 51 - депутатта. Тер мет кантонмудын советд (Standarat) эн партяс 14 депутат бәәнә.

Хойрдгч ормд эврәннь чинрәрн Кирста - Демократин парть (Christlich Demokratieche Partei der Schweiz) йовна. Энүг 1881 җил бүрдәлә 1970 җилин бар cap күртл энүг Консерватив Кирста Социалин Олн-әмтнә парть гиҗ нерәдҗәлә. 60 миңһн күн энүнә ханьд бәәнә. Партин ахлачнь Ева Загмюллер-Вебер болҗана.

Келн-әмтнә советд эн партин нерн деерәс 42 депутат үүлдҗәнв, Келн - әмтнә советд болхла хамгин ик то — 19 депутат бәәнә. Тегәд олн әмтн дунд эн парть ик дөңнлт авсн бәәнә, гиҗ келх керггә. Олн нань чигң политик парть болн җисән орн-кутгт бәәнә.

1991 җилин правительствин ханин тускар келхлә энд Свисин Һазрин Президент дегц дотр-дундын кергүдин департаменгин начальник бәәсмн. Вице-президентнь болхла һазадын каргүдин департаменгин ахлачин үүл дааҗана. Тер мет правительствд юстицин болн полицин, цергә, финансин болн таможня, көлгнә - эалһлдана болн энергетикин департамснт бәәнә. Тиим кевәр Свисин Һазрт бәәх 7 департаментсин неринь авад хәләхлә, диттә-дарата бәәдлд һол оньган өгнә гиҗ келҗ болҗана. Тегәдчигн эн орн-нутгт цугаь тогтурта, бат диг-дарата болна гиҗ сангдна. 100 һар җилдән энд Конституц үүлдҗәнә. Энд революц эс гиҗ нань чигн йк цүүгәтә йовдлмуд болсиг соңсҗ болшго. Кезәңк авъясиг зууһад җилин туршарт энд күцәнә, терүг эвдх зөв кенд чигн уга болҗана. Свис əмтн эврән чигн сольврмудт дурго әмтн болҗана, маңһдур эдниг юн күләҗәхинь эдн сәәнәр меднә. Тегәд чигн зууһад җилин туршарт энд юмн учрхш — тернь бас зәрмдән йир сән болна гиҗ мана улгүрәр ул кехлә, келҗ болҗана.

Свисин Һазр өөдән делгрлттә индустрийтә орн-нутг болҗана. 1 күүнә туст ирлцҗәх оруһин Кемҗәһәр делкәд Түрүн ормд йовна. Цуг делкән хамгин ик финансов болн банковск цутхлң эн орн-нутг болҗана. Ик кемҗәтә монопольс экономикд ик чинр зүүҗәнә. Свисин Һазрин промышленностьд өөдөн чинртә болн үнтә производств ик хүвинь эзлҗәнә. Маши тосхлһн, фармацевтик, химик промышленность ик делгрлт энд авсн бәәнә. Атом электростанцс орн-нутгин энергетикд баһ биш орм эзлҗөнә.

Һазадын туристнр олар нааран ирнә (җил болһн 6-8 сайкүн). Орн-нутгт 5 миңһн километр төмр хаалһ бәәнә, 65 миңһ һар километр шоссейн хаалһ.

Һазадын хулд-гүүлгән орн-нутгт ик делгрлт авсн бәәнә. Эн үзмҗәр Свисин Һазр делкәд нүүрлгч ормд йовна. Хальмг Таңһчла чигн эн орн-нутгин предпринимательмүд экономик залһлдаг өргҗүлхәр бәәнә. Эврәннь капиталан орн-нутг һазадын ордудар икәр йовулна. Свисин Һазрин капиталын ул деер талдан орн-нутгудт бүрдәсн предприятьмүдт 3,5 сай кун көдлҗәнә. Свисин Һазрин банкудт (эднә тонь 500 һар) 1978 җилд 39 6 җува франк хадһлгдҗала, эннь орн-нутгин оруг 2,5 холванд икдүлҗәлә. Эндхамгин баһ алвиг делкәд авна.

Орн-нутгин хамгин ик газетмүдин тоод "Blick" ("Хәләц") гидг газет йовна. Энүнә тиражнь 379,8 миңһн экземпляр. 1959 җилд энүг бүрдәлә. Тер мет "Tages Anzeiger Zurich" ( "Цюрихин өдр болһна шинҗллт") гидг газет Свисин Һазрт икәр темдгтә. Энүнә тиражнь 256,7 миңһн экземпляр болҗана. Цюрихд эн һарна. Энүг 1893 җилд бүрдәлә. Эн хойр газет немш келәр барлгдна.

Орн-нутгин политик болн экономик бәәдл-җирһлин тускар ахрар тиигҗ келҗ болҗана.

Other Languages
Acèh: Swiss
адыгабзэ: Швейцарие
Afrikaans: Switserland
Alemannisch: Schweiz
አማርኛ: ስዊዘርላንድ
aragonés: Suiza
Ænglisc: Swissland
العربية: سويسرا
ܐܪܡܝܐ: ܣܘܝܣܪܐ
مصرى: سويسرا
অসমীয়া: ছুইজাৰলেণ্ড
asturianu: Suiza
Aymar aru: Switsira
azərbaycanca: İsveçrə
تۆرکجه: سوئیس
башҡортса: Швейцария
Bali: Swiss
Boarisch: Schweiz
žemaitėška: Šveicarėjė
Bikol Central: Suisa
беларуская: Швейцарыя
беларуская (тарашкевіца)‎: Швайцарыя
български: Швейцария
Bislama: Switzerland
བོད་ཡིག: སུད་སི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: সুইজারল্যান্ড
brezhoneg: Suis
bosanski: Švicarska
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Swiss
буряад: Швейцари
català: Suïssa
Chavacano de Zamboanga: Suiza
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sôi-sê̤ṳ
нохчийн: Швейцари
Chamoru: Switzerland
ᏣᎳᎩ: ᏍᏫᏍ
Tsetsêhestâhese: Switzerland
کوردی: سویس
corsu: Sguìzzera
qırımtatarca: İsviçre
čeština: Švýcarsko
kaszëbsczi: Szwajcarskô
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Свицєра
Чӑвашла: Швейцари
Cymraeg: Y Swistir
dansk: Schweiz
Deutsch: Schweiz
Zazaki: İswiçre
dolnoserbski: Šwicaŕska
ދިވެހިބަސް: ސުވިޒަލޭންޑު
eʋegbe: Switzerland
Ελληνικά: Ελβετία
emiliàn e rumagnòl: Svézzra
English: Switzerland
Esperanto: Svislando
español: Suiza
eesti: Šveits
euskara: Suitza
estremeñu: Suiça
فارسی: سوئیس
Fulfulde: Suwis
suomi: Sveitsi
Võro: Sveits
føroyskt: Sveis
français: Suisse
arpetan: Suisse
Nordfriisk: Swaits
furlan: Svuizare
Gaeilge: An Eilvéis
Gagauz: Elveţiya
Gàidhlig: An Eilbheis
galego: Suíza
Avañe'ẽ: Suísa
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: स्वित्झर्लंड
客家語/Hak-kâ-ngî: Sui-sṳ
Hawaiʻi: Kuikilani
עברית: שווייץ
Fiji Hindi: Switzerland
hrvatski: Švicarska
hornjoserbsce: Šwicarska
Kreyòl ayisyen: Swis
magyar: Svájc
հայերեն: Շվեյցարիա
interlingua: Switza
Bahasa Indonesia: Swiss
Interlingue: Svissia
Ilokano: Suisa
ГӀалгӀай: Швейцари
Ido: Suisia
íslenska: Sviss
italiano: Svizzera
日本語: スイス
Patois: Suitsalan
la .lojban.: elvetias
ქართული: შვეიცარია
Qaraqalpaqsha: Shveytsariya
Taqbaylit: Taswist
Адыгэбзэ: Шуейцарэ
Kabɩyɛ: Suwiisi
Kongo: Suisi
қазақша: Швейцария
kalaallisut: Schweizi
한국어: 스위스
Перем Коми: Швайсму
къарачай-малкъар: Швейцария
Ripoarisch: Schweiz
kurdî: Swîsre
kernowek: Swistir
Кыргызча: Швейцария
Latina: Helvetia
Ladino: Suisa
Lëtzebuergesch: Schwäiz
лезги: Швейцария
Lingua Franca Nova: Suiz
Limburgs: Zwitserland
Ligure: Svissea
lumbaart: Svìzzera
lingála: Swisi
lietuvių: Šveicarija
latgaļu: Šveicareja
latviešu: Šveice
мокшень: Швайцарие
Malagasy: Soisa
олык марий: Швейцарий
македонски: Швајцарија
монгол: Швейцари
Bahasa Melayu: Switzerland
Malti: Żvizzera
မြန်မာဘာသာ: ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ
مازِرونی: سوییس
Dorerin Naoero: Witsierand
Napulitano: Sguizzera
Plattdüütsch: Swiez
Nedersaksies: Zwitserlaand
नेपाल भाषा: स्वित्जरल्यान्द
Nederlands: Zwitserland
norsk nynorsk: Sveits
norsk: Sveits
Novial: Suisia
Nouormand: Suisse
Sesotho sa Leboa: Switzerland
Chi-Chewa: Switzerland
occitan: Soïssa
Livvinkarjala: Šveitsarii
Pangasinan: Switzerland
Kapampangan: Suiza
Papiamentu: Suisa
Picard: Suisse
Deitsch: Schweiz
Pälzisch: Schweiz
Norfuk / Pitkern: Switsaland
polski: Szwajcaria
Piemontèis: Svìssera
پنجابی: سویٹزرلینڈ
Ποντιακά: Ελβετία
پښتو: سويس
português: Suíça
Runa Simi: Suwisa
rumantsch: Svizra
romani čhib: Elveciya
română: Elveția
armãneashti: Shwaitsã
tarandíne: Svizzere
русский: Швейцария
русиньскый: Швайц
Kinyarwanda: Ubusuwisi
саха тыла: Швейцария
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱥᱩᱭᱡᱟᱨᱞᱮᱱᱰ
sardu: Isvìtzera
sicilianu: Svìzzira
davvisámegiella: Šveica
srpskohrvatski / српскохрватски: Švajcarska
Simple English: Switzerland
slovenčina: Švajčiarsko
slovenščina: Švica
Gagana Samoa: Suitiselani
chiShona: Switzerland
Soomaaliga: Iswisarland
shqip: Zvicra
српски / srpski: Швајцарска
Sranantongo: Swiskondre
SiSwati: ISwizalendi
Seeltersk: Swaits
Sunda: Suis
svenska: Schweiz
Kiswahili: Uswisi
ślůnski: Szwajcaryjo
tetun: Suisa
тоҷикӣ: Швейсария
Türkmençe: Şweýsariýa
Tagalog: Suwisa
Tok Pisin: Suwisalan
Türkçe: İsviçre
Xitsonga: Switzerland
chiTumbuka: Switzerland
тыва дыл: Швейцария
удмурт: Швейцария
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: شۋېتسارىيە
українська: Швейцарія
oʻzbekcha/ўзбекча: Shveysariya
vèneto: Svìsara
vepsän kel’: Šveicarii
Tiếng Việt: Thụy Sĩ
West-Vlams: Zwitserland
Volapük: Jveizän
walon: Swisse
Winaray: Swiza
Wolof: Suwis
吴语: 瑞士
isiXhosa: Switserii
მარგალური: შვეიცარია
ייִדיש: שווייץ
Yorùbá: Swítsàlandì
Vahcuengh: Nyeiqswq
Zeêuws: Zwitserland
中文: 瑞士
文言: 瑞士
Bân-lâm-gú: Sūi-se
粵語: 瑞士