Virus

Virus
Rotavirus Reconstruction.jpg
Phân loại virus
Nhóm: I–VII
Nhóm

I: Virus dsDNA
II: Virus ssDNA
III: Virus dsRNA
IV: Virus (+)ssRNA
V: Virus (−)ssRNA
VI: Virus ssRNA-RT

VII: Virus dsDNA-RT

Virus, còn được viết là vi-rút (bắt nguồn từ từ tiếng Pháp virus /viʁys/),[1] cũng còn được gọi là siêu vi, siêu vi khuẩn hay siêu vi trùng,[2] là một tác nhân truyền nhiễm chỉ nhân lên được khi ở bên trong tế bào sống của một sinh vật khác. Virus có thể xâm nhiễm vào tất cả các dạng sinh vật, từ động vật, thực vật cho tới vi khuẩnvi khuẩn cổ.[3] Kể từ bài viết đầu tiên của D. I. Ivanovskiy năm 1892, mô tả về một dạng mầm bệnh không thuộc vi khuẩn mà lây nhiễm vào cây thuốc lá, và sự khám phá ra virus khảm thuốc lá của Martinus Beijerinck năm 1898,[4] cho đến nay có khoảng 5.000 loại virus đã được miêu tả chi tiết,[5] mặc dù vẫn còn có tới hàng triệu dạng virus khác nhau.[6] Virus được tìm thấy ở hầu hết mọi hệ sinh thái trên Trái Đất và là dạng có số lượng nhiều nhất trong tất cả các thực thể sinh học.[7][8] Khoa học nghiên cứu virus được biết với tên virus học (virology), một chuyên ngành phụ của vi sinh vật học.

Các phần tử (hay hạt) virus (được gọi là virion) được tạo thành từ hai hoặc ba bộ phận: i) phần vật chất di truyền được tạo nên từ DNA hoặc RNA, là những phân tử dài có mang thông tin di truyền; ii) một lớp vỏ protein - được gọi với tên capsid - có chức năng bảo vệ hệ gene; và trong một số trường hợp còn có iii) một lớp vỏ bọc bên ngoài làm từ lipid mà bao bọc bên ngoài lớp vỏ protein khi virus ở ngoài tế bào. Hình dạng của virus có sự khác nhau, từ dạng xoắn ốc hay khối hai mươi mặt đều đơn giản cho tới những cấu trúc phức tạp hơn. Một virus có kích thước trung bình vào khoảng 1/100 kích cỡ trung bình của một vi khuẩn. Hầu hết virus đều quá nhỏ nên không thể quan sát trực tiếp dưới kính hiển vi quang học.

Nguồn gốc của virus trong lịch sử tiến hóa của sự sống không rõ ràng: một số có thể đã tiến hóa từ những plasmid – những đoạn DNA ngắn có khả năng di chuyển giữa các tế bào – trong khi số khác có thể đã tiến hóa từ vi khuẩn. Trong tiến hóa, virus là một phương tiện chuyển gene ngang quan trọng, góp phần gia tăng sự đa dạng di truyền.[9] Virus được công nhận là một dạng sống bởi một số nhà khoa học, do chúng có mang vật chất di truyền, có thể sinh sản và tiến hóa thông qua quá trình chọn lọc tự nhiên. Tuy nhiên mặt khác chúng lại thiếu những đặc tính thiết yếu (như cấu trúc tế bào) - những điều được công nhận rộng rãi là cần thiết để được coi như sinh vật sống. Bởi vì chỉ có một số chứ không tất cả các phẩm chất cần thiết, nên virus được mô tả như "những sinh vật ở bên lề của sự sống". Tuy nhiên, virus chỉ có thể xâm nhập qua một số tế bào nhất định nhờ có giác bám (gai glycoprotein) của virus bám đặc hiệu lên thụ thể của tế bào chủ.[10]

Virus lây lan theo nhiều cách; virus thực vật thường được truyền từ cây này sang cây khác qua những loài côn trùng hút nhựa cây như rệp vừng; trong khi virus động vật lại có thể được truyền đi nhờ những côn trùng hút máu. Những sinh vật mang mầm bệnh như vậy được gọi là những vector. Virus cúm lan truyền thông qua ho và hắt hơi. Norovirus và rotavirus, nguyên nhân chính của bệnh viêm dạ dày-ruột siêu vi, lây lan qua đường phân-miệng và truyền từ người này sang người khác thông qua tiếp xúc, cũng như xâm nhập vào cơ thể qua thức ăn hay nước uống. HIV là một trong vài loại virus lây nhiễm thông qua quan hệ tình dục và tiếp xúc với máu bị nhiễm bệnh. Mỗi virus chỉ có thể xâm nhiễm vào một số dạng tế bào vật chủ nhất định, gọi là "biên độ vật chủ" (host range); biên độ này có thể rất hẹp hoặc rất rộng, tùy vào số lượng những sinh vật khác nhau mà virus có khả năng lây nhiễm.[11]

Sự xâm nhập của virus trong động vật đã kích hoạt một phản ứng miễn dịch nhằm loại bỏ virus xâm nhiễm. Những phản ứng miễn dịch cũng có thể được tạo ra bởi vắc-xin, giúp tạo ra miễn dịch thu được nhân tạo đối với một virus xâm nhiễm nhất định. Tuy nhiên, một số virus, bao gồm những loại gây ra AIDS và viêm gan siêu vi, lại có thể trốn tránh những phản ứng trên và gây ra sự nhiễm bệnh mãn tính. Đa phần các chất kháng sinh không có hiệu quả đối với virus, dù vậy cũng đã có những loại thuốc kháng virus được phát triển.

En otros idiomas
Afrikaans: Virus
Alemannisch: Virus (Medizin)
አማርኛ: ቫይረስ
Ænglisc: Clēofanwyrm
العربية: فيروس
aragonés: Virus
অসমীয়া: ভাইৰাছ
asturianu: Virus
Avañe'ẽ: Víru
azərbaycanca: Viruslar
تۆرکجه: ویروس
Bahasa Indonesia: Virus
Bahasa Melayu: Virus
বাংলা: ভাইরাস
Bân-lâm-gú: Pēⁿ-to̍k
Basa Jawa: Virus
Basa Sunda: Virus
башҡортса: Вирустар
беларуская: Вірусы
беларуская (тарашкевіца)‎: Вірус
brezhoneg: Virus
български: Вируси
буряад: Вирус
català: Virus
čeština: Virus
Cymraeg: Firws
Deutsch: Viren
ދިވެހިބަސް: ވައިރަސް
eesti: Viirused
Ελληνικά: Ιός
English: Virus
español: Virus
estremeñu: Virus
euskara: Birus
فارسی: ویروس
føroyskt: Virus
français: Virus
Gaeilge: Víreas
galego: Virus
Gĩkũyũ: Virus
客家語/Hak-kâ-ngî: Phiang-thu̍k
한국어: 바이러스
հայերեն: Վիրուսներ
हिन्दी: विषाणु
hrvatski: Virusi
Ido: Viruso
Ilokano: Birus
interlingua: Virus
íslenska: Veira
עברית: נגיף
ಕನ್ನಡ: ವೈರಾಣು
Kapampangan: Virus
ქართული: ვირუსები
kaszëbsczi: Wirus
қазақша: Вирустар
Кыргызча: Вирус
Kirundi: Virus
Kiswahili: Virusi
Kreyòl ayisyen: Viris
latviešu: Vīruss
lietuvių: Virusas
Ligure: Virus
Limburgs: Virus
lingála: Vilúsu
magyar: Vírus
македонски: Вирус
മലയാളം: വൈറസ്
मराठी: विषाणू
مصرى: فيروس
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Bâng-dŭk
монгол: Вирус
မြန်မာဘာသာ: ဗိုင်းရပ်စ်
Nederlands: Virus (biologie)
नेपाली: विषाणु
नेपाल भाषा: भाइरस
日本語: ウイルス
Nordfriisk: Wiiren
norsk: Virus
norsk nynorsk: Virus
occitan: Virus
oʻzbekcha/ўзбекча: Viruslar
ਪੰਜਾਬੀ: ਵਿਸ਼ਾਣੂ
پنجابی: وائرس
پښتو: ویروس
Plattdüütsch: Viren
polski: Wirusy
português: Vírus
română: Virus
Runa Simi: Añaw
русский: Вирусы
русиньскый: Вірус
саха тыла: Вирус
Scots: Virus
shqip: Virusi
සිංහල: වෛරස
Simple English: Virus
سنڌي: وائرس
slovenčina: Vírus
slovenščina: Virusi
Soomaaliga: Fayrus
کوردی: ڤایرۆس
српски / srpski: Вирус
srpskohrvatski / српскохрватски: Virus (biologija)
suomi: Virukset
svenska: Virus
Tagalog: Birus
татарча/tatarça: Вируслар
తెలుగు: వైరస్
ไทย: ไวรัส
Türkçe: Virüs
тыва дыл: Вирус
українська: Вірус
اردو: وائرس
Vahcuengh: Binghdoeg
walon: Virûsse
文言: 病毒
Winaray: Birus
吴语: 病毒
ייִדיש: ווירוס
Yorùbá: Èràn
粵語: 病毒
žemaitėška: Vėrosos
中文: 病毒