Chủ nghĩa Marx

Chủ nghĩa Marx (còn viết là chủ nghĩa Mác hay là Mác-xít) là hệ thống học thuyết về triết học, lịch sửkinh tế chính trị dựa trên các tác phẩm của Karl Marx (18181883) và Friedrich Engels (18201895). Từ khi tập ba của tác phẩm "Tư bản" (Das Kapital) được xuất bản năm 1895, những người Marxist đã cố gắng tích hợp các ý tưởng trong đó vào trong một phương án chuẩn xác chung phục vụ cho việc xây dựng một trật tự xã hội xã hội chủ nghĩa và/hay cộng sản chủ nghĩa.

Từ thời gian đó đã phát triển nhiều khuynh hướng chịu ảnh hưởng chủ nghĩa Marx khác nhau mà mỗi một khuynh hướng đều đòi hỏi chính mình là kế thừa của "các nhà kinh điển" và phân rõ ranh giới lẫn nhau, trong đó có:

  • Phong trào Dân chủ Xã hội mà Chủ nghĩa Marxist Áo (Austromarxism) là một hình thức đặc biệt. Hiện nay một số đảng dân chủ xã hội hay nhóm cánh tả trong phong trào này các nước ở phương Tây đều công nhận các mô hình xã hội tiến bộ trong học thuyết Marx, nhưng chủ trương xây dựng xã hội mới bằng biện pháp đấu tranh hòa bình qua thời gian dài để thúc đẩy tiến hóa xã hội. Tiêu biểu cho khuynh hướng này là một số trong số các đảng Dân chủ xã hội ở châu Âu và một số nước khác.
  • Chủ nghĩa Lenin (Chủ nghĩa Marx-Lenin) và các khuynh hướng dựa trên chủ nghĩa Lenin như chủ nghĩa Stalin, chủ nghĩa Trotsky, chủ nghĩa Mao, chủ trương xây dựng xã hội mới bằng biện pháp Cách mạng, thành lập nhà nước mới. Tiêu biểu cho khuynh hướng này là các đảng Cộng sản tại các nước trên thế giới. Các đảng Cộng sản thường có quan hệ đồng minh với các đảng Dân chủ xã hội ở trên (do cùng chia sẻ học thuyết Marx), tạo nên lực lượng chính trị được gọi chung là cánh tả.
  • Chủ nghĩa cộng sản Tây Âu
  • Chủ nghĩa Tân Marxist (Neomarxism) hay Chủ nghĩa Hậu Marxist (Postmarxism) dưới nhiều hình thức khác nhau như Trường phái Frankfurt (Frankfurt School).

Tổng quan

Thuật ngữ "chủ nghĩa Marx" đầu tiên được những người hoạt động chính trị chống đối lại sử dụng với nghĩa xấu. Chỉ từ cuối thế kỷ XIX thuật ngữ này mới được chính những người theo chủ nghĩa Marx tiếp nhận. Chính Marx cũng đã từng nói rằng ông thích dùng khái niệm "chủ nghĩa xã hội khoa học" cho học thuyết của ông hơn. Marx đã gọi tên học thuyết của mình băng nội dung, bằng hạt nhân của học thuyết, chứ không phải là gắn liền với cá nhân. Nếu ta quan niệm như Lenin đã quan niệm, nghĩa là học thuyết đó là chủ nghĩa duy vật biện chứng thì đến một sự phát triển nào đó của nó, sự đóng góp cụ thể của cá nhân, Marx hoặc Lenin, hoặc của bất kì ai đó có thể bị đào thải nhưng học thuyết vẫn giữ được hạt nhân của nó thì nó vẫn là nó. Marx phê phán những người đi trước và cùng thời này rằng họ chỉ "mơ ước" một xã hội công bằng hướng theo các lý tưởng của cuộc Cách mạng Pháp mà không nghiên cứu một cách khoa học về các điều kiện để thực hiện nó và cũng không cố vươn đến chúng với triển vọng thành công thực tế.

Marx và Engels đã tranh luận với nhiều truyền thống tư tưởng khác nhau một cách khoa học và phê phán. Các ý tưởng cơ bản của Marx chỉ được hệ thống hóa sau khi ông qua đời. Việc xếp chúng vào một học thuyết nhất quán có hai điều hạn chế:

  • Marx xem tác phẩm của ông trước tiên là một phân tích của những mối quan hệ tương ứng, phân tích mà có thể kiểm nghiệm và sửa chữa một cách liên tục và là một dự đoán tương lai được rút ra từ đó.
  • Engels muốn truyền bá học thuyết này dưới dạng phổ thông dễ hiểu và vì thế nếu nhìn một cách phê bình thì đã góp phần giản lược hóa và thông tục hóa học thuyết này.

Chủ nghĩa Marx là một hệ thống lý thuyết có định hướng thực tiễn và là một thế giới quan. Học thuyết Máx-xít phân chia các lãnh vực chủ yếu phản ánh sự phát triển của các ý tưởng của Marx và Engels:

  • Phê bình một cách sâu rộng triết học truyền thống và "phủ nhận" chúng trong chủ nghĩa duy vật biện chứng. Với ý tưởng đó, các tác phẩm ban đầu của Marx bắt đầu với việc phê bình tôn giáo và phê bình ý thức hệ, đặc biệt là của chủ nghĩa duy tâm biện chứng Đức của Georg Wilhelm Friedrich Hegel và chủ nghĩa duy vật siêu hình của Ludwig Feuerbach. Ông kỳ vọng bổ sung phương pháp biện chứng của Hegel với nội dung lịch sử hiện thực và qua đó "đảo ngược" chủ nghĩa duy tâm. Mục đích của phê phán này là 11 luận đề về Feuerbach: "Các nhà triết học chỉ diễn giải thế giới khác nhau; vấn đề là ở chỗ cải tạo thế giới" (Die Philosophen haben die Welt nur verschieden interpretiert; es kommt aber darauf an, sie zu verändern)[1].
  • "Tồn tại [xã hội] quyết định ý thức" (Das Sein bestimmt das Bewusstsein)[2]: Theo Marx quan hệ sản xuất trong một nền kinh tế là hạ tầng cơ sở cho cuộc sống tinh thần và văn hóa của một xã hội hay còn được gọi là thượng tầng kiến trúc. Theo thuyết duy vật lịch sử của Marx thì lịch sử loài người được quyết định bởi đấu tranh giai cấp, và vì vậy cách mạng là không tránh khỏi và quyết định sự phát triển của xã hội. Các hình thái nhà nước từ thời Cổ đại cho đến nhà nước dân tộc hiện đại theo Marx là kết quả của những cuộc đấu tranh như thế.
  • Tác phẩm chính của ông là "Phê bình chủ nghĩa kinh tế chính trị" trong ba tập của "Tư bản". Các quy luật của sự bóc lột trong chủ nghĩa tư bản đang thống trị, sự hình thành xã hội có giai cấp hiện đại và quá trình tập trung tư bản được phân tích suy luận cả về mặt kinh tế vi mô và vĩ mô. Trong đó Marx đã dựa vào các tác phẩm về sự thịnh vượng của quốc gia của Adam SmithDavid Ricardo. Thuyết về giá trị, học thuyết về sự sụp đổ tất yếu của chủ nghĩa tư bản là các phần quan trọng trong phân tích này.
  • Chuyển từ chủ nghĩa tư bản sang xã hội không có giai cấp trong chủ nghĩa cộng sản – thông qua giai đoạn quá độ của chủ nghĩa xã hội – là chủ đề của học thuyết cách mạng của Marx.

Đầu tiên chủ nghĩa Marx được phổ biến trong phong trào công nhân của thế kỷ XIX, đặc biệt là phong trào dân chủ xã hội Đức đã đưa các học thuyết của Marx và Engels thành cơ sở cho các chương trình hoạt động đầu tiên và đưa vào chương trình đào tạo thành viên. Sau đấy Vladimir Ilyich Lenin đã kế thừa Marx, phát triển học thuyết về chủ nghĩa đế quốc của ông mà sau Cách mạng tháng Mười năm 1917, cùng với các tư tưởng của Marx và Engels, đã trở thành ý thức hệ nhà nước của Liên bang Xô viết.

Sau năm 1945, Chủ nghĩa Marx-Lenin đã có ảnh hưởng quyết định đến chủ nghĩa xã hội hiện thực trong nhiều phần đất trên thế giới, trong đó có Đông và Trung Âu, Trung Quốc, Cuba, Triều TiênViệt Nam. Chủ nghĩa này có xuất dẫn từ những "ý tưởng cơ bản" của "các nhà kinh điển" hay không và đến đâu hay chỉ là một "phát triển sai lầm" vẫn là một trong những câu hỏi được tranh cãi nhiều nhất trong việc xây dựng lý thuyết Marxist.

Chống lại các ý thức hệ khác nhau của Lenin, Iosif Vissarionovich StalinMao Trạch Đông, chủ nghĩa Trotsky với lý thuyết về cuộc "Cách mạng liên tục" đòi hỏi chính mình là người thừa kế thật sự của Marx.

Vạch ranh giới với chủ nghĩa Stalinchủ nghĩa phát xít, các tác phẩm của Trường phái Frankfurt hình thành trong những năm đầu của thập niên 1930, cố gắng liên kết các ý tưởng của Marx với các điều kiện kinh tế-chính trị đã thay đổi trong thời kỳ hiện đại.

Trong thập niên 1960, liên quan nhiều đến phong trào sinh viên trên toàn thế giới, các cuộc đình công của công nhân tại Tây Âu và phong trào giải phóng trong Thế giới thứ ba, đã hình thành nhiều hình thái khác nhau của chủ nghĩa tân Marxist, chủ nghĩa cộng sản châu Âu (Eurocomunism) và của chủ nghĩa xã hội dân chủ.

Việc phê bình chủ nghĩa Marx đã bắt đầu đồng thời với sự phát triển của chủ nghĩa Marx và đã trở nên quyết liệt hơn qua việc thành hình nhiều hệ thống nhà nước viện dẫn Marx trong thế kỷ XX, đặc biệt là về các chính sách cứng rắn và sự không hiệu quả về kinh tế trong chủ nghĩa xã hội hiện thực như là kết quả của học thuyết Marxist. Ngược lại những người phê bình Marxist tự áp dụng học thuyết của Marx vào các hệ thống này để giải thích sự phát triển của chúng và sự thất bại trên thực tế của các mục đích xã hội được khẳng định trước đó.

En otros idiomas
Afrikaans: Marxisme
Alemannisch: Marxismus
العربية: ماركسية
aragonés: Marxismo
অসমীয়া: মাৰ্ক্সবাদ
asturianu: Marxismu
azərbaycanca: Marksizm
تۆرکجه: مارکسیزم
Bahasa Indonesia: Marxisme
Bahasa Melayu: Marxisme
Bân-lâm-gú: Marx-chú-gī
Basa Jawa: Marxisme
башҡортса: Марксизм
беларуская: Марксізм
беларуская (тарашкевіца)‎: Марксізм
Boarisch: Marxismus
bosanski: Marksizam
brezhoneg: Marksouriezh
български: Марксизъм
català: Marxisme
Чӑвашла: Марксизм
čeština: Marxismus
Cymraeg: Marcsiaeth
dansk: Marxisme
Deutsch: Marxismus
eesti: Marksism
Ελληνικά: Μαρξισμός
English: Marxism
español: Marxismo
Esperanto: Marksismo
euskara: Marxismo
فارسی: مارکسیسم
Fiji Hindi: Markswaad
føroyskt: Marxisma
français: Marxisme
Frysk: Marksisme
Gàidhlig: Marxachas
galego: Marxismo
Հայերեն: Մարքսիզմ
हिन्दी: मार्क्सवाद
hrvatski: Marksizam
Ilokano: Marxismo
interlingua: Marxismo
íslenska: Marxismi
italiano: Marxismo
עברית: מרקסיזם
ქართული: მარქსიზმი
қазақша: Марксизм
Кыргызча: Марксизм
Kiswahili: Umaksi
latviešu: Marksisms
lietuvių: Marksizmas
Limburgs: Marxisme
magyar: Marxizmus
македонски: Марксизам
മലയാളം: മാർക്സിസം
къарачай-малкъар: Марксизм
მარგალური: მარქსიზმი
مصرى: ماركسيه
монгол: Марксизм
Nederlands: Marxisme
नेपाल भाषा: मार्क्सवाद
norsk: Marxisme
norsk nynorsk: Marxisme
occitan: Marxisme
oʻzbekcha/ўзбекча: Marksizm
ਪੰਜਾਬੀ: ਮਾਰਕਸਵਾਦ
پنجابی: مارکسزم
Patois: Maaxizim
Piemontèis: Marxism
polski: Marksizm
português: Marxismo
română: Marxism
rumantsch: Marxissem
Runa Simi: Marsyuyay
русский: Марксизм
русиньскый: Марксізм
саха тыла: Марксизм
Scots: Marxism
shqip: Marksizmi
sicilianu: Marxismu
Simple English: Marxism
slovenčina: Marxizmus
slovenščina: Marksizem
کوردی: مارکسیزم
српски / srpski: Марксизам
srpskohrvatski / српскохрватски: Marksizam
svenska: Marxism
Tagalog: Marxismo
татарча/tatarça: Марксизм
తెలుగు: మార్క్సిజం
Türkçe: Marksizm
українська: Марксизм
اردو: مارکسیت
Winaray: Marxismo
ייִדיש: מארקסיזם
žemaitėška: Marksėzmos