California

Bang California
Cờ CaliforniaHuy hiệu California
CờHuy hiệu
California in United States.svg
Biệt danh: The Golden State (Tiểu bang Vàng)
Ngôn ngữ chính thứcTiếng Anh
Địa lý
Thủ phủSacramento
Thành phố lớn nhấtLos Angeles
Diện tích423.967 km² (hạng 3)
• Phần đất403.932 km²
• Phần nước20.047 km² (4,7 %)
Chiều ngang402,5 km km²
Chiều dài1.240 km km²
Kinh độ114°8′W – 124°24′W
Vĩ độ32°30′N – 42°N
Dân số (2015)39.144.818 (hạng 1)
• Mật độ95,0 (hạng 11)
• Trung bình884 m
• Cao nhấtNúi Whitney, 4.421 m
• Thấp nhấtThung lũng Chết, −86 m
Hành chính
Ngày gia nhập9 tháng 9 năm 1850 (thứ 31)
Thống đốcJerry Brown (Dân chủ)
Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ

Dianne Feinstein (DC)

Kamela Harris (DC)
Múi giờPST (UTC−8)
• Giờ mùa hèPDT (UTC−7)
Viết tắtCA Calif. Ca. US-CA
Trang webwww.ca.gov

California (phát âm như "Ca-li-pho-ni-a" hay "Ca-li-phoóc-ni-a", nếu nhanh: "Ca-li-phoóc-nha"), còn được người Việt gọi vắn tắt là Ca Li, là một tiểu bang ven biển phía tây của Hoa Kỳ. Với dân số là 38 triệu người[1] và diện tích 410,000 km2 (158,402 mi2), California là tiểu bang đông dân nhất Hoa Kỳ và lớn thứ ba theo diện tích.

Địa lý

Bài chi tiết: Địa lý California

California kề cận với Thái Bình Dương, Oregon, Nevada, Arizona và tiểu bang Baja California của México. Tiểu bang này có nhiều cảnh tự nhiên rất đẹp, bao gồm Central Valley rộng rãi, núi cao, sa mạc nóng nực, và hàng trăm dặm bờ biển đẹp. Với diện tích 411,000 km2 (160,000 mi2), nó là tiểu bang lớn thứ ba của Hoa Kỳ và lớn hơn cả nước Đức và cũng như Việt Nam. Hầu hết các thành phố lớn của tiểu bang nằm sát hay gần bờ biển Thái Bình Dương, đáng chú ý là Los Angeles, San Francisco, San Jose, Long Beach, Oakland, Santa Ana/Quận Cam, và San Diego. Tuy nhiên, thủ phủ của tiểu bang, Sacramento, là một thành phố lớn nằm trong thung lũng Trung tâm. Trung tâm địa lý của tiểu bang thuộc về Bắc Fork, California.

Một đoạn đường số 5 ở thung lũng Trung tâm, Quận Kern
Triền núi phía đông của Whitney, nhìn từ đường lên cổng Whitney. Đây là ngọn núi cao nhất của tiểu bang California.

Địa lý California phong phú, phức tạp và đa dạng. Giữa tiểu bang có thung lũng Trung tâm, một thung lũng lớn, màu mỡ được bao quanh bởi những dãy núi bờ biển ở phía tây, dãy núi đá granit Sierra Nevada ở phía đông, dãy núi Cascadeđá lửa ở miền bắc, và dãy núi Tehachapi ở miền nam. Các sông, đập nước, và kênh chảy từ các núi để tưới thung lũng Trung tâm. Nguồn nước của phần lớn tiểu bang do Dự án Nước Tiểu bang cung cấp. Dự án Thung lũng Trung tâm hỗ trợ hệ thống nước của một số thành phố, nhưng chủ yếu cung cấp cho việc tưới tiêu nông nghiệp. Nhờ nạo vét, vài con sông đã đủ rộng và sâu để cho vài thành phố nội địa (nhất là Stockton) được trở thành hải cảng. Trung lũng Trung tâm nóng nực và màu mỡ là trung tâm nông nghiệp của California và trồng một phần lớn cây lương thực của Mỹ. Tuy nhiên, việc trồng trọt bị tàn phá bởi nhiệt độ thấp gần điểm đông trong mùa đông. Phía nam của thung lũng, một phần là sa mạc, được gọi là thung lũng San Joaquin, do nước chảy xuống sông San Joaquin, còn phía bắc được gọi là thung lũng Sacramento, do nước chảy xuống sông Sacramento. Châu thổ vịnh Sacramento – San Joaquin vừa là cửa sông quan trọng hỗ trợ hệ sinh thái nước mặn và vừa là nguồn nước chủ yếu của phần lớn dân cư tiểu bang.

"Cây California" ở lùm Mariposa. Công viên Quốc gia Yosemite với các cây củ tùng khổng lồ, loài cây lớn nhất trên thế giới.

Dãy núi Sierra Nevada (tức "dãy núi tuyết" trong tiếng Tây Ban Nha) ở phía đông và trung tâm tiểu bang, có núi Whitney là đỉnh núi cao nhất trong 48 tiểu bang (4,421 mét (14,505 feet)). Trong dãy Sierra còn có Công viên Quốc gia Yosemitehồ Tahoe (một hồ nước ngọt sâu và là hồ lớn nhất của tiểu bang theo thể tích). Bên phía đông của dãy Sierra là thung lũng Owens và hồ Mono – nơi sinh sống chủ yếu của chim biển. Còn bên phía tây là hồ Clear, hồ nước ngọt lớn nhất của California theo diện tích. Vào mùa đông, nhiệt độ ở dãy Sierra Nevada xuống tới nhiệt độ đóng băng và ở đây có hàng chục dòng sông băng nhỏ, trong đó có sông băng cực nam của Hoa Kỳ, sông băng Palisade.

Rừng che phủ khoảng 35% tổng diện tích tiểu bang và California có nhiều loại thông hơn bất cứ tiểu bang nào khác. Về diện tích rừng, California chỉ đứng sau Alaska mặc dù tỉ lệ rừng theo diện tích nhỏ hơn một số tiểu bang khác. Phần lớn của rừng ở đây ở phía tây bắc tiểu bang và triền phía tây dãy Sierra Nevada. Những cánh rừng nhỏ hơn với chủ yếu là cây sồi dọc theo những dãy núi California gần bờ biển hơn, và cả những đồi thấp dưới chân dãy Sierra Nevada. Những rừng thông nhỏ hơn có ở các dãy núi San Gabriel và San Bernardino ở miền Nam California cũng như trên những vùng núi ở miền trung Quận San Diego.

Các sa mạc ở California chiếm 25% tổng diện tích. Ở miền nam có dãy núi Transverse và một hồ nước mặn lớn – biển Salton. Sa mạc phía trung nam được gọi là Mojave. Phía đông nam của sa mạc này là thung lũng Chết, là nơi có Badwater Flat – điểm thấp nhất và nóng nhất của Bắc Mỹ. Điểm thấp nhất của thung lũng Chết cách đỉnh của núi Whitney ít hơn 322 km (200 dặm). Con người đã vài lần cố gắng đi bộ từ điểm này tới điểm kia và người nổi tiếng nhất là Lee Bergthold. Thực sự hầu như cả miền đông nam California là sa mạc khô cằn và nóng bức, và các thung lũng Coachella và Imperial thường có nhiệt độ rất cao vào mùa hè.

Nằm theo bờ biển dài và đông đúc dân cư của California là vài khu vực đô thị lớn, bao gồm San Jose–San Francisco–Oakland, Los Angeles–Long Beach, Santa Ana–IrvineAnaheim, và San Diego. Thời tiết gần Thái Bình Dương rất ôn hòa so với những khí hậu trong đất liền. Nhiệt độ không bao giờ xuống tới điểm đông vào mùa đông (hầu như không có tuyết) và nhiệt độ hiếm khi lên trên 30°C (gần 80°F).

California được biết đến với động đất vì có nhiều vết đứt gãy, nhất là vết đứt gãy San Andreas. Tuy ở nhiều tiểu bang khác như Alaska, Washington, Oregon, và Missouri đã xảy ra các trận động đất rất mạnh (gây ra bởi vết đứt gãy New Madrid), nhưng nhiều người biết đến những động đất ở California hơn vì chúng xảy ra thường xuyên và hay xảy ra ở những vùng đông dân cư.

California cũng có vài núi lửa, một số còn hoạt động như núi lửa Mammoth. Những núi lửa khác bao gồm đỉnh Lassen, nó phun nham thạch từ 1914 đến 1921, và núi lửa Shasta.

Các thành phố quan trọng

Tiểu bang California có 478 thành phố, trong đó phần lớn nằm trong những khu vực đô thị lớn. 68% của dân cư California sống trong hai khu vực đô thị lớn nhất gồm vùng Đại Los Angelesvùng vịnh San Francisco.

Dân số vài thành phố lớn (2000):

  • Los Angeles: 3.694.820
  • San Jose: 894.943
  • San Francisco: 776.733
  • San Diego: 1.223.400

Các công viên quốc gia

Dịch vụ Vườn Quốc gia (NPS) quản lý nhiều công viên quốc gia ở California:

Đảo Alcatraz – "Núi Đá" – nhìn từ San Francisco. Đảo này ngày xưa là nhà tù chắc chắn của Hoa Kỳ, nhưng ngày nay là nơi du lịch.
  • Đảo Alcatraz gần San Francisco
  • Đài kỷ niệm Quốc gia Cabrillo tại San Diego
  • Đường mòn California
  • Công viên Quốc gia Quần đảo Eo biển gần Ventura
  • Công viên Quốc gia Thung lũng Chết
  • Đài kỷ niệm Quốc gia Devils Postpile gần Mammoth Lakes
  • Khu tưởng niệm Eugene O'Neill tại Danville
  • Pháo đài Pointtại Presidio
  • Khu giải trí Quốc gia Cổng Vàng trong San Francisco
  • Khu tưởng niệm John Muir tại Martinez
  • Công viên Quốc gia Joshua Tree, trụ sở tại Twentynine Palms
  • Đường mòn Juan Bautista de Anza
  • Công viên Quốc gia Kings Canyon
  • Công viên Quốc gia Núi lửa Lassen gần Mineral
  • Đài kỷ niệm Quốc gia Lớp dung nham gần Tulelake
  • Trại giam Manzanar tại Independence
  • Khu bảo tồn Quốc gia Mojave, trụ sở tại Barstow
  • Đài kỷ niệm Quốc gia Muir Woods tại Thung lũng Mill
  • Đường mòn Tây Ban Nha Cũ
  • Đài kỷ niệm Quốc gia Pinnacles gần Paicines
  • Bờ biển Quốc gia Mũi Reyes gần Mũi Reyes
  • Đường mòn Pony Express
  • Đài kỷ niệm Quốc gia Kho đạn Hải quân Cảng Chicago tại Trạm Vũ khí Hải quân Concord
  • Công viên Quốc gia Redwood
  • Công viên lịch sử Quốc gia Hậu phương Chiến tranh thế giới thứ hai Rosie the Riveter tại Richmond
  • Công viên lịch sử Quốc gia Hàng hải San Francisco
  • Khu giải trí Quốc gia Dãy núi Santa Monica
  • Công viên Quốc gia Củ tùng
  • Khu giải trí Quốc gia Whiskeytown gần Whiskeytown
  • Công viên Quốc gia Yosemite
En otros idiomas
Afrikaans: Kalifornië
Alemannisch: Kalifornien
አማርኛ: ካሊፎርኒያ
Ænglisc: California
العربية: كاليفورنيا
aragonés: California
arpetan: California
asturianu: California
Avañe'ẽ: California
Aymar aru: California suyu
azərbaycanca: Kaliforniya
Bahasa Indonesia: California
Bahasa Melayu: California
Bân-lâm-gú: California
Basa Jawa: California
Basa Sunda: Kalifornia
башҡортса: Калифорния
беларуская: Каліфорнія
беларуская (тарашкевіца)‎: Каліфорнія
Bikol Central: California
Bislama: Kalifornia
Boarisch: Kalifornien
bosanski: Kalifornija
brezhoneg: Kalifornia
български: Калифорния
буряад: Калифорни
català: Califòrnia
Cebuano: California
Чӑвашла: Калифорни
čeština: Kalifornie
Chavacano de Zamboanga: California
corsu: California
Cymraeg: Califfornia
davvisámegiella: Kalifornia
Deitsch: Kalifornie
Deutsch: Kalifornien
dolnoserbski: Kaliforniska
Dorerin Naoero: California
eesti: California
Ελληνικά: Καλιφόρνια
emiliàn e rumagnòl: Califòrgna
English: California
español: California
Esperanto: Kalifornio
euskara: Kalifornia
فارسی: کالیفرنیا
Fiji Hindi: California
føroyskt: Kalifornia
français: Californie
Frysk: Kalifornje
Gaeilge: California
Gaelg: California
Gagana Samoa: Kalefonia
Gagauz: Kaliforniya
Gàidhlig: Calafòrnia
galego: California
客家語/Hak-kâ-ngî: California
хальмг: Калифорния
Hawaiʻi: Kaleponi
Հայերեն: Կալիֆոռնիա
hornjoserbsce: Kaliforniska
hrvatski: Kalifornija
Ilokano: California
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: ক্যালিফোর্নিয়া
interlingua: California
Interlingue: California
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᑳᓖᐴᕐᓃᐊ
Iñupiak: California
isiZulu: California
íslenska: Kalifornía
italiano: California
עברית: קליפורניה
Kapampangan: California
ქართული: კალიფორნია
қазақша: Калифорния
kernowek: Kaliforni
Кыргызча: Калифорния
кырык мары: Калифорни
Kiswahili: California
Kreyòl ayisyen: Kalifòni
kurdî: Kalîforniya
Ladino: Kalifornia
Latina: California
لۊری شومالی: کاليفورنيا
latviešu: Kalifornija
Lëtzebuergesch: Kalifornien
lietuvių: Kalifornija
Ligure: California
Limburgs: Californië
la .lojban.: kalifornias
lumbaart: California
magyar: Kalifornia
македонски: Калифорнија
Malagasy: Kalifornia
മലയാളം: കാലിഫോർണിയ
къарачай-малкъар: Калифорния
Māori: Karapōnia
მარგალური: კალიფორნია
مازِرونی: کالیفرنیا
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: California
монгол: Калифорни
Nāhuatl: California
Nederlands: Californië
Nedersaksies: Kalifornië
नेपाल भाषा: क्यालिफोर्निया
нохчийн: Калифорни
Nordfriisk: California
norsk: California
norsk nynorsk: California
occitan: Califòrnia
олык марий: Калифорний
oʻzbekcha/ўзбекча: Kaliforniya
Pangasinan: California
پنجابی: کیلیفورنیا
Papiamentu: California
Picard: Californie
Piemontèis: Califòrnia
Plattdüütsch: Kalifornien
polski: Kalifornia
português: Califórnia
Qaraqalpaqsha: Kaliforniya shtati
română: California
rumantsch: California
Runa Simi: California suyu
русский: Калифорния
саха тыла: Калифорния
संस्कृतम्: कालिफ़ोर्निया
Scots: Californie
Seeltersk: Kalifornien
shqip: Kalifornia
sicilianu: California
Simple English: California
slovenčina: Kalifornia
slovenščina: Kalifornija
ślůnski: Kaliforńijo
Soomaaliga: Kalifornia
српски / srpski: Калифорнија
srpskohrvatski / српскохрватски: Kalifornija
suomi: Kalifornia
svenska: Kalifornien
Tagalog: California
Taqbaylit: Kalifurnya
татарча/tatarça: Калифорния (штат)
tetun: California
тоҷикӣ: Калифорния
Tsetsêhestâhese: California
Türkçe: Kaliforniya
українська: Каліфорнія
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: Kaliforniye Shitati
vèneto: Całifornia
Volapük: Kalifonän
Winaray: California
ייִדיש: קאליפארניע
Zazaki: Kaliforniya
Zeêuws: Californië
žemaitėška: Kalėfuornėjė
Kabɩyɛ: Kalɩfɔrnii
Lingua Franca Nova: California