Cộng hòa Ireland

Irelandgc 1
Poblacht na hÉireann (tiếng Ireland)
Republic of Ireland (tiếng Anh)
Flag of Ireland.svgCoat of arms of Ireland.svg
Quốc kỳHuy hiệu
Vị trí của Ireland
Vị trí Cộng hòa Ireland (xanh lá đậm) trong EU
Tiêu ngữ
Không có
Quốc ca
Amhrán na bhFiann
"The Soldiers' Song"
"Bài ca người lính"
Hành chính
Chính phủCộng hòa nghị viện đơn nhất
Tổng thốngMichael D. Higgins
Thủ tướngLeo Varadkar
Phó Thủ tướngFrances Fitzgerald
Lập phápOireachtas
Thượng việnSeanad
Hạ việnDáil
Thủ đôDublin
53°26′B 6°15′T / 53°26′B 6°15′T / 53.433; -6.250
Thành phố lớn nhấtDublin
Địa lý
Diện tích70.273 km² (hạng 120)
Diện tích nước2,00 %
Múi giờGMT (UTC+0); mùa hè: IST (UTC+1)
Lịch sử
24 tháng 4 năm 1916Công bố Tuyên ngôn Cộng hoà
21 tháng 1 năm 1919Tuyên bố độc lập
6 tháng 12 năm 1921Hiệp định Anh - Ireland
6 tháng 12 năm 1922Hiến pháp 1922
29 tháng 12 năm 1937Hiến pháp 1937
18 tháng 4 năm 1949Đạo luật Cộng hòa
1 tháng 1 năm 1973Gia nhập EEC
Dân cư
Ngôn ngữ chính thứcTiếng Ireland, tiếng Anh
Sắc tộc (2016[1])
  • 82,2% người da trắng Ireland
  • 9,5% người da trắng khác
  • 2,6% không rõ
  • 1,7% người châu Á khác
     / người Ireland gốc châu Á
  • 1,5% khác
  • 1,2% người da màu Ireland
     / người da màu gốc Phi
  • 0,7% người di cư Ireland
  • 0,4% người Hoa
  • 0.1% người da màu khác
Dân số (2016)4.761.865[2] người
Mật độ67.7 người/km² (hạng 142)
Kinh tế
GDP (PPP) (2016)Tổng số: 324 tỷ USD[3] (hạng 56)
Bình quân đầu người: 69.375 USD[3] (hạng 11)
GDP (danh nghĩa) (2016)Tổng số: 308 tỷ USD[3] (hạng 42)
Bình quân đầu người: 65.871 USD[3] (hạng 14)
HDI (2015)0,923[4] rất cao (hạng 8)
Đơn vị tiền tệgc 2 (EUR)
Thông tin khác
Tên miền Internet.iegc 3
^ CONSTITUTION OF IRELAND: ARTICLE 4 Điều 4 Khoản 2 Đạo luật Cộng hoà Ireland 1948 tuyên bố rằng danh xưng Republic of Ireland (Cộng hoà Ireland) là "mô tả về quốc gia".[5]
^ Trước 1999 là đồng bảng Ireland
^ Tên miền .eu cũng được sử dụng, chúng được chia sẻ giữa các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu.

Ireland (phát âm tiếng Việt: Ai-len; phát âm tiếng Anh: /ˈaɪərlənd/; tiếng Ireland: Éire [ˈeːɾʲə] ()), hay Ái Nhĩ Lan, còn gọi là Cộng hòa Ireland, là một quốc gia có chủ quyền tại phía tây bắc của châu Âu, chiếm khoảng 5/6 diện tích đảo Ireland. Thủ đô và thành phố lớn nhất Cộng hòa Ireland là Dublin, thành phố nằm trên phần phía đông của đảo, có dân số vùng đô thị chiếm khoảng một phần ba trong số 4,75 triệu dân toàn quốc. Cộng hòa Ireland có biên giới trên bộ duy nhất với Bắc Ireland thuộc Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland. Bao quanh Cộng hòa Ireland là Đại Tây Dương, trong đó biển Celtic nằm về phía nam, eo biển Saint George nằm về phía đông nam, và biển Ireland nằm về phía đông. Đây là một nước cộng hòa nhất thể, theo thể chế nghị viện.[6]

Nhà nước Tự do Ireland được hình thành vào năm 1922 do kết quả từ Hiệp định Anh-Ireland. Ireland có vị thế quốc gia tự trị cho đến khi thông qua hiến pháp mới vào năm 1937, theo đó quốc hiệu là "Ireland" và thực tế trở thành một nước cộng hòa, có một tổng thống dân cử đóng vai trò là nguyên thủ quốc gia. Ireland chính thức được tuyên bố là một nước cộng hòa vào năm 1949. Ireland trở thành một thành viên của Liên Hiệp Quốc vào tháng 12 năm 1955, gia nhập Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC) vào năm 1973. Cộng hòa Ireland không có quan hệ chính thức với Bắc Ireland trong hầu hết thời gian của thế kỷ XX, song vào thập niên 1980 và 1990 hai chính phủ Anh Quốc và Ireland làm việc với các phái Bắc Ireland nhằm tìm giải pháp cho xung đột vũ trang tại Bắc Ireland. Kể từ khi ký kết Hiệp định Thứ Sáu Tốt lành vào năm 1998, chính phủ Ireland và cơ quan hành pháp Bắc Ireland hợp tác trong một số lĩnh vực chính sách trong khuôn khổ Hội đồng Bộ trưởng Bắc-Nam.

Ireland được xếp vào hàng 25 quốc gia thịnh vượng nhất thế giới theo GDP bình quân, và là quốc gia thịnh vượng thứ mười thế giới theo một xếp hạng vào năm 2015.[7] Sau khi gia nhập EEC, Ireland ban hành một loạt chính sách kinh tế tự do, kết quả là tăng trưởng nhanh chóng. Quốc gia đạt được thịnh vượng đáng kể trong giai đoạn "Con hổ Celtic" 1995-2007. Giai đoạn này bị ngưng lại do khủng hoảng tài chính bắt đầu vào năm 2008, kết hợp với khủng hoảng kinh tế toàn cầu.[8][9] Tuy nhiên, Ireland có nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất Liên minh châu Âu trong năm 2015,[10] và nhanh chóng trở lại đứng hàng đầu trong các xếp hạng về của cải và phồn vinh quốc tế. Năm 2015, Ireland được xếp đồng hạng sáu (cùng Đức) theo chỉ số phát triển con người của Liên Hiệp Quốc.[11] Ireland cũng đạt thành tích tốt trong một số thước đo như tự do báo chí, tự do kinh tế và tự do dân sự. Ireland là một thành viên của Liên minh châu Âu và là thành viên sáng lập của Ủy hội châu ÂuOECD. Chính phủ Ireland theo chính sách trung lập về quân sự thông qua không liên kết, chính sách này có từ ngay trước Chiến tranh thế giới thứ hai, và Ireland sau đó không gia nhập NATO,[12] song là một thành viên trong chương trình Quan hệ đối tác vì Hòa bình của NATO.

Tên gọi

Bài chi tiết: Tên gọi Ireland

Tên gọi Ireland bắt nguồn từ tiếng Ireland cổ Eriu. Từ này lại có nguồn gốc từ tiếng Celt nguyên thuỷ *Iveriu (tương đương với Iwerddon trong tiếng Wales), nó cũng là nguồn gốc của từ Hibernia trong tiếng La Tinh. Iveriu bắt nguồn từ một gốc từ nghĩa là "béo, thịnh vượng."[13]

Hiến pháp Ireland quy định rằng "tên nước là Éire, hoặc Ireland trong tiếng Anh, ". Theo luật thành văn Ireland, Cộng hòa Ireland (hay Poblacht na hÉireann) là "sự miêu tả quốc gia"[14] song không phải là tên gọi chính thức. Miêu tả chính thức này được đề ra trong Đạo luật Cộng hòa Ireland 1948, theo đó chuyển những nhiệm vụ còn lại của quân chủ cho một tổng thống được bầu cử. Tuy nhiên, tên nước trong tiếng Anh vẫn là Ireland. Một thay đổi về tên nước cần phải có một sửa đổi hiến pháp. Tuy nhiên, tại Anh Quốc, Đạo luật Ireland 1949 quy định rằng Cộng hòa Ireland có thể được sử dụng để chỉ nhà nước Ireland.[15]

Mặc dù ban đầu được chính phủ Anh Quốc chấp thuận,[16] song tên gọi Ireland trở thành một nguồn gây tranh chấp giữa hai chính phủ Anh Quốc và Ireland. Những lo ngại này phát sinh do một bộ phận của đảo Ireland thuộc về Anh Quốc và do đó chính phủ Anh Quốc nhận định rằng tên gọi này không thích hợp. Trong một vụ tố tụng vào năm 1989, một đa số trong Tòa án Tối cao Ireland biểu thị quan điểm rằng nhà cầm quyền Ireland không cần phải thi hành trát dẫn độ khi nó đề cập đến quốc gia bằng một tên gọi khác ngoài Ireland (trong trường hợp này các trát đã sử dụng tên gọi Éire).[17] Trong Hiệp định Thứ sáu Tốt lành 1998, chính phủ Ireland từ bỏ yêu sách quyền tài phán với toàn đảo Ireland. Sau hiệp định, Anh Quốc chấp thuận và sử dụng tên gọi Ireland.

Các thuật ngữ Republic of Ireland, the Republic, Southern Ireland hay the South thường được sử dụng khi cần thiết phải phân biệt quốc gia này với đảo hoặc khi thảo luận về Bắc Ireland (the North).[18] Nhiều người Ireland theo chủ nghĩa cộng hòa, và những người khác phản đối phân chia đảo, tránh gọi là quốc gia là Ireland. Họ cho rằng điều đó củng cố phân chia và thúc đẩy nhận thức rằng 'Ireland' và 'tính chất Ireland' bị giới hạn trong nước cộng hòa. Thay vào đó, họ thường gọi quốc gia là "26 hạt" (còn Bắc Ireland là Sáu hạt) hoặc đôi khi là Quốc gia Tự do (ám chỉ quốc gia trước 1937).[19]

En otros idiomas
Acèh: Irlandia
Адыгэбзэ: Ирлэнд
Alemannisch: Irland
aragonés: Irlanda
armãneashti: Irlanda
Avañe'ẽ: Eirelándia
Aymar aru: Irlandiya
azərbaycanca: İrlandiya
تۆرکجه: ایرلند
Bahasa Indonesia: Republik Irlandia
Bahasa Melayu: Republik Ireland
Bân-lâm-gú: Ài-ní-lân
Basa Jawa: Républik Irlan
башҡортса: Ирландия
беларуская: Ірландыя
беларуская (тарашкевіца)‎: Ірляндыя
Bislama: Ireland
Boarisch: Irland
བོད་ཡིག: ཨར་ལེན་ཌ།
bosanski: Irska
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Irlandia
буряад: Ирланд
Cebuano: Irlanda
čeština: Irsko
Chamoru: Irlanda
Chavacano de Zamboanga: Irlanda
chiShona: Ireland
corsu: Irlanda
dansk: Irland
davvisámegiella: Irlánda
Deutsch: Irland
dolnoserbski: Irska
Dorerin Naoero: Ripubrikit Airerand
eesti: Iirimaa
emiliàn e rumagnòl: Irlànda
español: Irlanda
Esperanto: Irlando
estremeñu: Irlanda
eʋegbe: Ireland
فارسی: ایرلند
føroyskt: Írland (land)
français: Irlande (pays)
Frysk: Ierlân
Fulfulde: Irlannda
furlan: Irlande
Gagana Samoa: Ripapelika o Aialani
Gagauz: İrlandiya
galego: Irlanda
贛語: 愛爾蘭
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: आयर्लंड गणराज्य
客家語/Hak-kâ-ngî: Ireland
한국어: 아일랜드
Hausa: Ireland
Hawaiʻi: ʻIlelani
Հայերեն: Իռլանդիա
hornjoserbsce: Irska
hrvatski: Irska
Igbo: Ireland
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: আয়ারল্যান্ড
Interlingue: Irland
Ирон: Ирланди
isiZulu: I-Ayilendi
italiano: Irlanda
עברית: אירלנד
kalaallisut: Irlandi
Kapampangan: Irlanda
ქართული: ირლანდია
kaszëbsczi: Irlandiô
қазақша: Ирландия
Kinyarwanda: Irilande
Кыргызча: Ирландия
Kirundi: Irlanda
кырык мары: Ирланди
Kiswahili: Eire
Kreyòl ayisyen: Ilann
Ladino: Irlanda
лезги: Ирландия
latgaļu: Eireja
latviešu: Īrija
Lëtzebuergesch: Irland
lietuvių: Airija
Ligure: Éire
Limburgs: Ierland
lingála: Irlandí
Livvinkarjala: Irlandii
la .lojban.: airland
lumbaart: Irlanda
magyar: Írország
македонски: Ирска
Malagasy: Irlanda
къарачай-малкъар: Ирландия
Māori: Airangi
مازِرونی: ایرلند جمهوری
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ireland
Mirandés: Eirlanda
Перем Коми: Ирму
монгол: Ирланд
Nederlands: Ierland (land)
Nedersaksies: Ierlaand (laand)
нохчийн: Ирланди
Nordfriisk: Republiik Irlun
Norfuk / Pitkern: Repablik o' Airiland
norsk: Irland
norsk nynorsk: Republikken Irland
олык марий: Ирландий
Oromoo: Aayerlaandi
oʻzbekcha/ўзбекча: Irlandiya
Pangasinan: Irlanda
Papiamentu: Irlandia
ភាសាខ្មែរ: ប្រទេសអៀរឡង់
Piemontèis: Irlanda
Plattdüütsch: Irland
polski: Irlandia
Ποντιακά: Ιρλανδία
Qaraqalpaqsha: İrlandiya
qırımtatarca: İrlandiya
Ripoarisch: Irland
română: Irlanda
Runa Simi: Ilanda
русский: Ирландия
русиньскый: Ірьско
Seeltersk: Irlound
Sesotho sa Leboa: Ireland
sicilianu: Irlanda
Simple English: Republic of Ireland
SiSwati: IYalendi
slovenčina: Írsko
slovenščina: Irska
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Єирь
ślůnski: Irlandyjo
Soomaaliga: Ayrland
کوردی: ئیرلەند
Sranantongo: Irikondre
српски / srpski: Република Ирска
srpskohrvatski / српскохрватски: Irska
suomi: Irlanti
svenska: Irland
tarandíne: Irlanne
татарча/tatarça: Ирландия
tetun: Irlanda
ᏣᎳᎩ: ᎠᏲᎳᏂ
Tsetsêhestâhese: Ireland (Republic)
Tshivenda: Ireland
Türkçe: İrlanda
Türkmençe: Irlandiýa
удмурт: Ирландия
українська: Ірландія
vèneto: Irlanda
vepsän kel’: Irlandii
Volapük: Lireyän
Võro: Iirimaa
walon: Irlande
West-Vlams: Republiek Ierland
Wolof: Irlaand
吴语: 爱尔兰
Xitsonga: Ireland
ייִדיש: אירלאנד
Yorùbá: Írẹ́lándì
žemaitėška: Airėjė
中文: 爱尔兰
Kabɩyɛ: Irɩlandɩ