Ý

Cộng hòa Ý
Repubblica Italiana (tiếng Ý)
Flag of Italy.svgEmblem of Italy.svg
Quốc kỳQuốc huy
Vị trí của Ý
Tiêu ngữ
không có
Quốc ca
Il Canto degli Italiani  (tiếng Ý)
"Bài ca người Ý"
Hành chính
Chính phủCộng hoà bán tổng thống nghị viện nhất thể
Tổng thống
Thủ tướng
Sergio Mattarella
Paolo Gentiloni
Thủ đôRoma
Thành phố lớn nhấtRoma
Địa lý
Diện tích301.338 km² (hạng 71)
Diện tích nước2,4 %
Múi giờUTC+1; mùa hè: CEST (UTC+2)
Lịch sử
17 tháng 3 năm 1861Thống nhất
2 tháng 6 năm 1946Cộng hoà
Dân cư
Ngôn ngữ chính thứcTiếng Ý
Dân số ước lượng (2016)60.599.936[1] người (hạng 23)
Mật độ201,3 người/km² (hạng 63)
Kinh tế
GDP (PPP) (2016)Tổng số: 2.234 tỷ USD[2] (hạng 12)
Bình quân đầu người: 36.833 USD[2] (hạng 32)
GDP (danh nghĩa) (2016)Tổng số: 1.850 tỷ USD[2] (hạng 8)
Bình quân đầu người: 30.507 USD[2] (hạng 25)
HDI (2015)0.887 (rất cao)[3] (hạng 26)
Đơn vị tiền tệEuro (EUR)
Thông tin khác
Tên miền Internet.it

Ý hay Italia (tiếng Ý: Italia [iˈtaːlja] ()), tên chính thức: Cộng hoà Ý (tiếng Ý: Repubblica italiana), tên cũ Ý Đại Lợi[4][5] là một nước cộng hoà nghị viện nhất thể tại châu Âu. Lãnh thổ Ý vươn ra phần trung tâm của Địa Trung Hải, hai đảo lớn nhất là SiciliaSardegna. Dãy Alpes/Alpi giới hạn phần lục địa phía bắc của Ý, tạo thành biên giới trên bộ với Pháp, Thụy Sĩ, Áo, Slovenia, trong khi San MarinoVatican nằm lọt trong nước cộng hoà. Ý có diện tích là 301.338 km², và phần lớn có khí hậu ôn đới theo mùa và Địa Trung Hải. Do hình dạng lãnh thổ, Ý thường được ví như lo Stivale (chiếc ủng).[6][7] Dân số Ý đạt khoảng 61 triệu người, là quốc gia đông dân thứ tư trong Liên minh châu Âu. Thủ đô của Ý là Roma, các vùng đô thị lớn khác là Milano, Napoli, Torino.

Đế quốc La Mã (Roma) nổi lên thành thế lực chi phối tại bồn địa Địa Trung Hải, trở thành trung tâm lãnh đạo về văn hoá, chính trị và tôn giáo của văn minh phương Tây trong thời kỳ cổ đại. Di sản của đế quốc này được phổ biến và có thể nhận thấy trong luật dân sự, chính phủ cộng hoà, Cơ Đốc giáo và chữ cái Latinh trên toàn cầu. Đến sơ kỳ Trung cổ, xã hội-chính trị Ý sụp đổ trong quá trình người man di xâm lăng, song đến thế kỷ XI, nhiều thành bang và nước cộng hoà hàng hải, chủ yếu tại miền bắcmiền trung Ý, trở nên rất thịnh vượng nhờ chuyên chở đường biển, thương mại và ngân hàng, đặt nền tảng cho chủ nghĩa tư bản hiện đại.[8] Tuy nhiên, một phần lớn miền trung Ý duy trì dưới quyền kiểm soát của Lãnh thổ Giáo hoàng, còn miền nam Ý liên tục bị các thế lực bên ngoài chinh phục.[9] Phục hưng bắt đầu tại Ý và được truyền bá đến phần còn lại của châu Âu. Văn hoá Ý hưng thịnh trong thời kỳ này, sản sinh các học giả, nghệ sĩ và nhà bác học nổi tiếng. Các nhà thám hiểm người Ý như Marco PoloCristoforo Colombo khám phá các tuyến đường mới đến Viễn ĐôngTân Thế giới. Tuy vậy, sức mạnh thương mại và chính trị của Ý suy yếu đáng kể khi các tuyến hàng hải xuyên Đại Tây Dương và sang Ấn Độ Dương không đi qua Địa Trung Hải.[10][11][12]

Các cuộc chiến tranh Ý trong thế kỷ XV và XVI khiến các thành bang Ý kiệt sức. Các quốc gia Ý đã suy yếu này nhanh chóng bị các cường quốc châu Âu chinh phục và thuộc địa hoá, như Pháp, Tây Ban NhaÁo. Đến giữa thế kỷ XIX, nổi lên phong trào ủng hộ chủ nghĩa dân tộc Ý và độc lập khỏi quyền cai trị ngoại bang. Ý cuối cùng thống nhất vào năm 1861, trở thành một đại cường quốc sau nhiều thế kỷ.[13] Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Vương quốc Ý nhanh chóng công nghiệp hoá, song chủ yếu là tại miền bắc, và giành được một đế quốc thực dân,[14] trong khi miền nam phần lớn bị loại trừ khỏi công nghiệp hoá.[15] Ý là nước chiến thắng chính trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, song vương quốc lâm vào một giai đoạn khủng hoảng kinh tế và rối loạn xã hội, mở đường cho chủ nghĩa độc tài phát xít nổi lên vào năm 1922. Ý tham gia Chiến tranh thế giới thứ hai bên phe Trục và kết quả là thất bại về quân sự, kinh tế bị tàn phá và nội chiến. Sau chiến tranh, Ý bãi bỏ chế độ quân chủ, khôi phục dân chủ, đạt được tốc độ phát triển kinh tế nhanh chóng suốt một thời gian dài, và trở thành một nền kinh tế tiên tiến với quy mô lớn dù có các giai đoạn náo động về xã hội-chính trị.[16][17][18]

Ngày nay, Ý có GDP danh nghĩa lớn thứ ba trong khu vực đồng eurođứng thứ tám thế giới, và có của cải quốc gia đứng thứ sáu thế giới. Quốc gia này ở mức rất cao về chỉ số phát triển con người và xếp hạng sáu thế giới về tuổi thọ dự tính. Ý giữ vai trò nổi bật trong các vấn đề kinh tế, quân sự, văn hoá và ngoại giao khu vực và toàn cầu, và là một cường quốc khu vực[19][20] cũng như đại cường quốc theo nhiều nguồn.[21][22] Ý là một thành viên sáng lập và chủ đạo trong Liên minh châu Âu, và là thành viên của nhiều tổ chức quốc tế, như Liên Hiệp Quốc, NATO, OECD, OSCE, WTO, G7, G20, Liên minh Địa Trung Hải. Ý sở hữu 53 di sản thế giới UNESCO, đứng đầu thế giới, và là đứng thứ năm về số lượng du khách nước ngoài.

En otros idiomas
Acèh: Itali
адыгабзэ: Италие
Адыгэбзэ: Италэ
Afrikaans: Italië
Akan: Italy
Alemannisch: Italien
አማርኛ: ጣልያን
Ænglisc: Italia
Аҧсшәа: Италиа
العربية: إيطاليا
aragonés: Italia
ܐܪܡܝܐ: ܐܝܛܠܝܐ
armãneashti: Italia
arpetan: Étalia
অসমীয়া: ইটালী
asturianu: Italia
Avañe'ẽ: Itália
авар: Италия
Aymar aru: Italiya
azərbaycanca: İtaliya
تۆرکجه: ایتالیا
Bahasa Indonesia: Italia
Bahasa Melayu: Itali
বাংলা: ইতালি
Bân-lâm-gú: Í-tāi-lī
Basa Banyumasan: Italia
Basa Jawa: Itali
Basa Sunda: Italia
башҡортса: Италия
Baso Minangkabau: Italia
беларуская: Італія
беларуская (тарашкевіца)‎: Італія
भोजपुरी: इटली
Bikol Central: Italya
Bislama: Itali
Boarisch: Italien
བོད་ཡིག: ཨི་ཏ་ལི།
bosanski: Italija
brezhoneg: Italia
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Italia
български: Италия
буряад: Итали
català: Itàlia
Cebuano: Italya
Чӑвашла: Итали
čeština: Itálie
Chamoru: Italia
Chavacano de Zamboanga: Italia
Chi-Chewa: Italia
chiShona: Italy
chiTumbuka: Italy
corsu: Italia
Cymraeg: Yr Eidal
dansk: Italien
davvisámegiella: Itália
Deitsch: Idali
Deutsch: Italien
ދިވެހިބަސް: އިޓަލީވިލާތް
dolnoserbski: Italska
Dorerin Naoero: Itari
ཇོང་ཁ: ཨྀཊ་ལི་
eesti: Itaalia
Ελληνικά: Ιταλία
emiliàn e rumagnòl: Itâglia
English: Italy
español: Italia
Esperanto: Italio
estremeñu: Italia
euskara: Italia
eʋegbe: Italy
فارسی: ایتالیا
Fiji Hindi: Italy
føroyskt: Italia
français: Italie
Frysk: Itaalje
Fulfulde: Italiya
furlan: Italie
Gaeilge: An Iodáil
Gaelg: Yn Iddaal
Gagana Samoa: Italia
Gagauz: İtaliya
Gàidhlig: An Eadailt
galego: Italia
贛語: 意大利
Gĩkũyũ: Itari
ગુજરાતી: ઈટલી
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌹𐍄𐌰𐌻𐌹𐌰
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: इटली
客家語/Hak-kâ-ngî: Yi-thai-li
한국어: 이탈리아
Hausa: Italiya
Hawaiʻi: ʻĪkālia
Հայերեն: Իտալիա
हिन्दी: इटली
hornjoserbsce: Italska
hrvatski: Italija
Ido: Italia
Igbo: Italy
Ilokano: Italia
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: ইতালি
interlingua: Italia
Interlingue: Italia
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: Italy
Ирон: Итали
isiXhosa: IItaly
isiZulu: ITaliya
íslenska: Ítalía
italiano: Italia
עברית: איטליה
kalaallisut: Italia
ಕನ್ನಡ: ಇಟಲಿ
Kapampangan: Italya
ქართული: იტალია
kaszëbsczi: Italskô
қазақша: Италия
kernowek: Itali
Kinyarwanda: Ubutaliyani
Кыргызча: Италия
Kirundi: Ubutariyano
Kiswahili: Italia
коми: Италия
Kongo: Italia
Kreyòl ayisyen: Itali
kurdî: Îtalya
Ladino: Italia
лезги: Италия
Latina: Italia
لۊری شومالی: ایتالیا
latgaļu: Italeja
latviešu: Itālija
Lëtzebuergesch: Italien
lietuvių: Italija
Ligure: Italia
Limburgs: Italië
lingála: Italya
Livvinkarjala: Itualii
la .lojban.: italias
Luganda: Yitale
lumbaart: Itàlia
magyar: Olaszország
मैथिली: इटाली
македонски: Италија
Malagasy: Italia
മലയാളം: ഇറ്റലി
къарачай-малкъар: Италия
Malti: Italja
Māori: Itāria
मराठी: इटली
მარგალური: იტალია
مصرى: ايطاليا
مازِرونی: ایتالیا
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: É-dâi-lé
Mirandés: Eitália
Перем Коми: Италья
мокшень: Италие
монгол: Итали
မြန်မာဘာသာ: အီတလီနိုင်ငံ
Nāhuatl: Italia
Na Vosa Vakaviti: Itali
Nederlands: Italië
Nedersaksies: Italiën
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᐃᑕᓖ
नेपाली: इटाली
नेपाल भाषा: इटाली
日本語: イタリア
Napulitano: Italia
нохчийн: Итали
Nordfriisk: Itaalien
Norfuk / Pitkern: Italii
norsk: Italia
norsk nynorsk: Italia
Nouormand: Italie
Novial: Italia
occitan: Itàlia
олык марий: Италий
ଓଡ଼ିଆ: ଇଟାଲୀ
Oromoo: Xaaliyaanii
oʻzbekcha/ўзбекча: Italiya
ਪੰਜਾਬੀ: ਇਟਲੀ
पालि: इटली
Pälzisch: Italien
Pangasinan: Italia
پنجابی: اٹلی
Papiamentu: Italia
پښتو: اېټاليا
Patois: Itali
ភាសាខ្មែរ: អ៊ីតាលី
Picard: Italie
Piemontèis: Italia
Plattdüütsch: Italien
polski: Włochy
Ποντιακά: Ιταλία
português: Itália
Qaraqalpaqsha: İtaliya
qırımtatarca: İtaliya
reo tahiti: ’Itāria
Ripoarisch: Italie
română: Italia
Romani: Italiya
rumantsch: Italia
Runa Simi: Italya
русский: Италия
русиньскый: Італія
саха тыла: Италия
संस्कृतम्: इटली
Sängö: Italùii
sardu: Itàlia
Scots: Italy
Seeltersk: Italien
Sesotho: Ithali
Sesotho sa Leboa: Italia
Setswana: Italia
shqip: Italia
sicilianu: Italia
සිංහල: ඉතාලිය
Simple English: Italy
سنڌي: اٽلي
SiSwati: INtaliyane
slovenčina: Taliansko
slovenščina: Italija
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їталїꙗ
ślůnski: Italijo
Soomaaliga: Talyaaniga
کوردی: ئیتالیا
Sranantongo: Italiyanikondre
српски / srpski: Италија
srpskohrvatski / српскохрватски: Italija
suomi: Italia
svenska: Italien
Tagalog: Italya
தமிழ்: இத்தாலி
Taqbaylit: Ṭelyan
tarandíne: Itaglie
татарча/tatarça: Италия
తెలుగు: ఇటలీ
tetun: Itália
ትግርኛ: ጣልያን
тоҷикӣ: Итолиё
Tok Pisin: Itali
ᏣᎳᎩ: ᎢᏔᎵ
Tsetsêhestâhese: Italy
Tshivenda: Italy
Türkçe: İtalya
Türkmençe: Italiýa
Twi: Italy
тыва дыл: Италия
удмурт: Италия
українська: Італія
اردو: اطالیہ
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىتالىيە
vèneto: Itałia
vepsän kel’: Italii
Volapük: Litaliyän
Võro: Itaalia
walon: Itåleye
文言: 義大利
West-Vlams: Itoalië
Winaray: Italya
Wolof: Itaali
吴语: 意大利
Xitsonga: Ithali
ייִדיש: איטאליע
Yorùbá: Itálíà
粵語: 意大利
Zazaki: İtalya
Zeêuws: Itâlië
žemaitėška: Italėjė
中文: 意大利
डोटेली: इटाली
ГӀалгӀай: Итали
Kabɩyɛ: Itaalii
Lingua Franca Nova: Italia