Aigvö

Man aigvöd.

Aigvö-tärtusel om kaks' päznamoičendad:

  • Geografine aigvö — märitud sarg mapindal 15° levette (±7,5° keskmeridianaspäi). Grinvičan meridian om noländen aigvön keskmeridian.
  • Administrativine vö ( aigzon) — mapindan taho märitud administrativižen aiganke erasen käskusen mödhe. Aigvöid voidas erineda datan mödhe: ozutesikš, UTC-10:00 da UTC+14:00 — ned oma erazvuiččed vöd datan mödhe, hot' niil om ühtejitte päivesen aig.

Aigvöd (aigzonad — angl. time zones) homaitas Man punondan ičeze värtmudes ümbri. Niiden formiruind märičeb territorijad ühtejiččiden sijaližen aiganke muga, miše aigan erinend oliži ühten časun kerdoiš. Kožmuz oli tehtud sen polhe, miše panihe 24 administrativišt aigvöd, kaikutte nenišpäi sijadase läz geografišt aigvöd. Lugustusen augčokkoim om Grinvičan meridian (nolänz' meridian, noländen aigvön keskmeridian, augotižmeridian).

Nügüd' aig panese mail'man koordiniruidud aigan abul (UTC), kudambad ottihe Grinvičan aigan (GMT) sijas. UTC-pordhišt om atomaigan (TAI) tazomärašt pordhištod aluseks, se sättub enamba rahvahanikoiden kävutandan täht. Aigvöd mašurudme znamoitas pozitivižeks (päivnouzmpolehe noländes meridianaspäi) vai negativižeks (päivlaskmpolehe) sirdandaks UTC:aspäi. UTC:ha sidotud sirdand vajehtase sijidme kezaližhe aigha kändusenke.

Pohjoiž- da Suvinaboil meridianad vasttase ühtel čokkoimel, sigä «aigvö»- da «sijaline aig»-tärtused oma hamatomad. Mannaboil pidab kävutada mail'man aigad, no Suvinabal, kus Amundsen-Skott-stancii om olmas, kävutadas Uden Zelandijan aigad.

Aigvöiden istorii

Edel aigvöiden otandan kaikutte lidn kävuti ičeze sijaline aig päiväižen mödhe. Nece aig rippui geografižes pidusespäi. XIX. voz'sadan lopus standartižen sigan sistem oli ottud panemha järgendamatomuden lopud. Raudteverkoiden šingotez vei mugošt standartad tarbhaižusele, sikš ku jonusiden likumižen grafikad tegihe kaikuččes lidnas sijaližen aigan mödhe, ka se kucuiži sättumatomut, segoid da avarijoid. Aigan standartizacijan ezmäižed projektad sünduihe da panihe eloho Sures Britanijas, sihe kacmata, miše nece valdkund sijadase ühtel aigvöl.

Sur' Britanii

Sijaližen aigan sättumatomuz oli pit'kan aigan Britanižiden raudteiden segaks. Nece organizacii tariči ohjastusele unificiruida aig kaiken valdkundan territorijal. Uil'jam Haid Vollaston-doktor (1766-1828) andoi augmeletusen, sidä Abraham Follett Osler (1808-1903) jätksi. Aig panihe Grinvičan mödhe ( angl. Greenwich Mean Time, GMT), sidä hätken nimitihe «Londonan aig»:aks.

Vl 1840 Sur' Päivlaskmaine Raudte kävuti «Londonan aig»:ad ezmäižeks. Vodele 1847 äi toižid raudtekompanijoid ottihe necen ühthižen aigan augotamižeks. Vl 1847 sügüz'kun 22. päivän Lugustusiden Raudtekodi (märiči kaiken sarakon standartid) rekomendui panda aig Grinvičan mödhe kaikil raudtestancijoil, Počtan päradnikoičendan laskendan mödhe. Mugoine aigan udištamine tegihe vl 1847 tal'vkun 1. päivän.

Vl 1852 elokun 23. päivän aigan signalad oliba oigetud telegrafan abul ezmäižen kerdan Kunigahan Grinvičan observatorijaspäi. Tarkoiktoid hronometrid edhepandud Grinvičan aiganke kävutihe časuid sinhroniziruimha. Vodele 1855 Suren Britanijan časuiden enambuz oli edhepandud Grinvičan aigan mödhe, no uz' aig tegihe oficialižikš kaiked Britanijadme käskusen otandan jäl'ghe vl 1880 elokun 2. päivän — «Akt aigan lugendas».

Aigvöhišton leviganduz kaiked mail'madme

Kanadalaine Sendford Fleming-ser da raudteiden inžener oli ezmäižen mehen aigvöiden šingoteses kaiked mirudme da aigan kaičendas. Vl 1879 uhokun 8. päivän hän pidi ezinendan konferencijan aigan, kudamb oli männu Kanadan institutas Toronto-lidnas. Fleming lugi muga, miše ühthižen aigan problem om globaline i sidä ei voi pätta aigvöiden jurdundal vaiše Pohjoižamerikan territorijal. Nece tedomez' avaiži ičeze mel'pideged erazvuiččiden rahvahidenkeskeižiden konferencijoiden aigan. Hänen augtaričendad 24 mail'man aigvönes lugetihe elohomänmatomaks molembad ohjastused da tedomehed, se oli ani uz' da originaline meletuz.

Vl 1884 redukus Rahvahidenkeskeine meridialine konferencii Vašington-lidnas (Kolumbijan federaline ümbrik) kerazi 41 ezitajad 25 mail'man valdkundaspäi ümbripagižmaha aigan märičendan problemoid. Ottihe pätandoid konferencijan satuseks, alleanttud oma niiden keskes:

  • Rekomendacii kävutada ühthišt mail'man meridianad aigan auglugendaks.
  • Rekomenduihe otta mugoižeks ühthižeks meridianaks Grinvičan observatorijan päteleskopad läbitai meridian.
  • Pidust lugetas neciš meridianaspäi päivnouzm- da päivlaskmpolihe, molembiš poliš om 180°.
  • Rekomendacii kaikiden valdkundoiden täht otmaha universališt päiväd, sidä märitihe päiväižen aigaks, kudamb zavodiše kesköl Grinvičas da mülüb 24 časud.
  • Navigacižed da astronomižed päiväd (päivesed) kaikjal zavodidas kesköl, eile keskpäiväl (keskpäiväl oli edel sidä).
  • Tarbiž abutada kaikile tehnižile tedoidusile, kudambad levitadas decimaližen märišton kävutandad jagamha aigad da avarut.

Nened pätandad oliba vahvištadud 22 valdkundal ( Dominikanine Tazovaldkund änesti vasthapäi, Francii da Brazilii pidihe änestusespäi). Edel 1929. vot valdkundoiden enambuz oti kerdašt ühten časunke aigvöd, no nügüd'aigan-ki om severz' Grinvičan časuidenke eile kerdoiš aigvöid.

Venäma da Nevondkundaline Ühtištuz

Vl 1884 Otto Struve-astronom edesti Venälašt imperijad Rahvahidenkeskeižen meridialižen konferencijan aigan. Hän ičeze satusenladindas arvosteli negativižikš aigvöiden projektad. Venäman ohjastuz ei olend ühtneškandenu rahvahidenkeskeižhe sistemha, sišpäi ei olend olmas aigvöid Venämas ani Redukun revolücijhasai.

Vl 1919 VNFST:n Rahvahaližiden Komissariden Nevondkund käski alajagada valdkundad 11 aigvöhö [1], Evropas da Päivlaskmaižes Sibiriš — röunoidenke päazjas jogidme da raudteidme. Sen jäl'ghe vozil 1956 [2], 1980 [3] da 1992 [4] nenid röunoid vajehtihe sijaližen topografijan da administrativižiden röunoiden tagut. Äjan paksumba regionad (vai regionan palad) kävutaškanziba läheližen (päivlaskmaižen tobjimalaz) aigvönen aigad aigvöiden röunoiden oficialižita vajehtusita. Mugoižen radon znamasine pala kirjutadud laskendoikš ohjastusen käskuses vl 1992 vilukun 8. päivälpäi [4]. Vl 2010 keväz'kun 28. päivän möst mugošt tegihe, VF:n 5 regionad kävutaškanziba läheližen päivlaskmaižen aigvön sijališt aigad.

Aigvöd oliba olmas oficialižikš vhesai 2011. Vl 2011 «Aigan lugendas»-käskuz tuli väghe, siš om uz' aigzon-tärtuz, kudamb erineb vähän aigvö-tärtusenke. Ohjastusen käskusen mödhe vlpäi 2011 elokun 31. päivälpäi [5], VF:n territorijal pandud 9 aigzonad.

Vl 2014 heinkun 1. päivän käskust toižetihe. Vajehtused kosketiba aigzonoiden röunoid. Käskusen mödhe [6], vl 2014 redukun 26. päivän častomarašt veihe ühtes časus tagaze üks'kerdaižikš da kaikeks aigaks («tal'veližeks» aigaks) [7].

Other Languages
Afrikaans: Tydsone
Alemannisch: Zeitzone
አማርኛ: ሰዓት ክልል
aragonés: Zona horaria
العربية: منطقة زمنية
অসমীয়া: সময় অঞ্চল
asturianu: Fusu horariu
azərbaycanca: Saat qurşağı
башҡортса: Сәғәт бүлкәте
Boarisch: Zeidzone
žemaitėška: Čiesa jousta
беларуская: Часавы пояс
беларуская (тарашкевіца)‎: Часавы пас
български: Часова зона
भोजपुरी: टाइम जोन
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: সময়র লয়া
brezhoneg: Rann-eur
bosanski: Vremenska zona
català: Zona horària
нохчийн: Сахьтан аса
qırımtatarca: Saat quşağı
čeština: Časové pásmo
Чӑвашла: Вăхăт тăрăхĕ
Cymraeg: Cylchfa amser
dansk: Tidszone
Deutsch: Zeitzone
dolnoserbski: Casowa cona
Ελληνικά: Ζώνη ώρας
emiliàn e rumagnòl: Fûş orâri
English: Time zone
Esperanto: Horzono
español: Huso horario
eesti: Ajavöönd
euskara: Ordu-eremu
Võro: Aovüü
føroyskt: Tíðarsonur
français: Fuseau horaire
furlan: Fûs orari
Frysk: Tiidsône
Gaeilge: Amchrios
Gàidhlig: Roinn-tìde
galego: Fuso horario
Avañe'ẽ: Yvy arapehẽ
Gaelg: Cryss hraa
客家語/Hak-kâ-ngî: Sṳ̀-khî
עברית: אזור זמן
हिन्दी: समय मण्डल
hrvatski: Vremenska zona
hornjoserbsce: Časowe pasmo
magyar: Időzóna
Հայերեն: Ժամային գոտի
interlingua: Fuso horari
Bahasa Indonesia: Zona waktu
Ilokano: Sona ti oras
íslenska: Tímabelti
italiano: Fuso orario
Basa Jawa: Zona wektu
Адыгэбзэ: Сыхьэт зонэ
ភាសាខ្មែរ: ល្វែងម៉ោង
ಕನ್ನಡ: ಸಮಯ ವಲಯ
한국어: 시간대
къарачай-малкъар: Сагъат бёлге
Кыргызча: Убакыт аралыгы
Lëtzebuergesch: Zäitzon
Limburgs: Tiedzaone
lumbaart: Füs urari
lietuvių: Laiko juosta
latviešu: Laika josla
Basa Banyumasan: Zona waktu
олык марий: Шагат ӱштӧ
македонски: Часовен појас
മലയാളം: സമയ മേഖല
монгол: Цагийн бүс
Bahasa Melayu: Zon waktu
မြန်မာဘာသာ: အချိန်ဇုန်
Plattdüütsch: Tietrebeet
Nederlands: Tijdzone
norsk nynorsk: Tidssone
norsk: Tidssone
Novial: Tempe-sone
occitan: Fus orari
Livvinkarjala: Aiguvyöhykeh
ଓଡ଼ିଆ: ସମୟ ମଣ୍ଡଳ
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ
Papiamentu: Zona di tempu
Norfuk / Pitkern: Tiemsoen
پنجابی: ویلہ تھاں
português: Fuso horário
Runa Simi: Pacha suyu
română: Fus orar
русский: Часовой пояс
русиньскый: Часова зона
संस्कृतम्: समयवलयः
саха тыла: Кэм курдааһына
sicilianu: Fusu orariu
Scots: Time zone
davvisámegiella: Áigeavádat
srpskohrvatski / српскохрватски: Vremenska zona
Simple English: Time zone
slovenčina: Časové pásmo
slovenščina: Časovni pas
српски / srpski: Временска зона
Seeltersk: Tiedzone
Basa Sunda: Zona wanci
svenska: Tidszon
Kiswahili: Kanda muda
ślůnski: Czasowo strefa
தமிழ்: நேர வலயம்
తెలుగు: సమయప్రాంతం
Tagalog: Sona ng oras
Türkçe: Zaman dilimi
татарча/tatarça: Вакыт зонасы
тыва дыл: Үени хемчээри
українська: Часовий пояс
oʻzbekcha/ўзбекча: Vaqt mintaqasi
vèneto: Fuso orario
Tiếng Việt: Múi giờ
Winaray: Zona hin oras
吴语: 时区
მარგალური: ოსაათე ორტყაფუ
ייִדיש: צייט זאנע
中文: 时区
Bân-lâm-gú: Sî-khu
粵語: 時區