Itałia
English: Italy

Itałia
Itałia – BandieraItałia - Stemma
(dettagli)(dettagli)
Itałia - Localizzazione
Dati amministrativi
Nome completoRepublica Tałiana
Nome ufficialeRepubblica Italiana
Lingue ufficialiitałian[1]
CapitaleRoma  (2 823 804 ab. / 2004)
Politica
Forma de goernoRepublica parlamentare
Presidente della RepubblicaSergio Mattarella
Presidente del Consiglio dei MinistriGiuseppe Conte
Indipendenza17 de marso 1861
Ingresso nell'ONU14 de disenbre 1955
Ingresso nell'UE25 de marso 1957
membro fondatore
Superficie
Totale301.338 km² (69º)
% delle acque2,4%
Popolazione
Totale60 599 936 ab. (30-11-16) (23º)
Densità201.1 ab./km² (40º)
Geografia
ContinenteEoropa
Fuso orarioUTC +1
Economia
Valutaeuro[2]
PIL (nominale)1,993 724 milioni di $ (2007) (8º)
PIL pro capite (nominale)34,120 258 $ (2007) (21º)
ISU (2004)0,940 (alto) (17º)
Consumo energetico0,63 kW/H kWh/ab. anno
Varie
Codici ISO 3166IT, ITA, 380
TLD.it
Prefisso tel.+39
Sigla autom.I
Inno nazionaleIl Canto degli Italiani[3]
Festa nazionale2 de giugno
  1. El todesc l'è na łengoa uficiałe 'ntela Provincia autonoma del Tirol del Sud (Alto Adixe) e el ładin l'è reconosiù come łengoa parsialmente uficiałe. Ghe so anca altre 11 menoranse lenguistiche reconosiue (parxempio, el francexe 'ntela Val d'Aosta.)
  2. Prima del 1999: ła łira tałiana.
  3. "Ła Cansòn dei Tałiani"
 

Ła Itałia, ufisialmente Republica Itałiana (in itałian Repubblica Italiana) ła xe on paéxe 'ntel Eoropa meridionał.

Ła confina a nordest co ła Slovenia, a nord co l'Austria e ła Svisera, a nordovest co ła Fransa. San Marin e el Stato de ła Sità del Vaticàn łe xe do enclave 'ntel paixe steso.

Giografia

El paéxe el conprende ła Penixoła tałiana[1], e pì in zeneral bona parte de'l teritorio a sud de łe Alpi; el ga anca do ixoe grandi: ła Siçiłia a sud e ła Sardegna a ovest.

'Ntel setentrion del paexe ghe xe łe Alpi, che łe fa da confin; intel sentro łi Apenini.

Vulcanismo e xeotermia

In Italia i xe prexenti numarosi vulcani: i pi noti i xe L'Etna (3 343m) el pi alto vulcan d'Eoropa, el Vexuvio e el Stromboli. L'elevà atività vulcanica e magmatica neoxeniga -quartenaria apeninica, la xe sudivisibile in provinse:

  • Magmatica toscana (Monti Cimini, Tolfa e Amiata)
  • Magmatica Lasiale (Monti Vulsini, Vico nel Lazio, Colli Albani, Roccamonfina)
  • Distreto ultra-alcalino umbro lasiale (San Venanzo, Cupaello e Polino)
  • Vulcanica Campana (Vesuvio, Campi Flegrei, Ischia)
  • Arco eolico e basino tirenico (Isole Eolie e seamount tirrenici)
  • Avampaexe africano-adriatico (canal de Siçilia, isola Ferdinandea, Etna e Monte Vulture)

Fìn ai ani sinquanta l'Itałia la xe stà el primo e unico paexe a sfrutar, nea xona de Larderello e poi nel'area del Monte Amiata, l'energia xeotermica par produre energia elètrica.

Storia

Antighità

Cuando ghe gera el Inpero Roman ła Itałia ła jera sołamente na penizoła ciamà "penizoła itałega" e ła jera formà da tanti popołi difarenti che pian pian i se ga romanizà, anca sa i gà tenjù anca molte de łe so carateristeghe. Intela xona sentrał de ła penizoła łe xe naseste molte siviltà che łe ga dà man forte ało sviłupo intele zone de'l Łasio, de ła Tuscana, de ła Łucania e de altre xone de l'Itałia meridionał.

In Siçija, Całabria, Canpania e Puja i xe venjui parfin dei gresi a fondar sità e cołonie tanto che sti posti i jera ciamà in łatin Magna Graesa. Anca 'ntel sora ghe jera de łe inportanti siviltà in mezo a selti e gałi, ma so de łore se sa de manco.

Soło na sità ła se gà metù sora łe altre, ła siviltà romana che on fià ała volta ła gà creà el so gran Inpero Roman che el gà metù soto mexa Eoropa e tuta ła costa de'l Mediteraneo.

Co che el Inpero Roman se gà desfà ła Itałia ła xe restà divixa inte na caterba de stati, staterełi, siori łocałi e co on poder che no el se capia chi xe che ło gavéa. Intel teritorio de ła penixoła durante el Rinasimento ghe jera on mucio de paze tra i stati e se gà vedù on periodo de gran sviłupo artistego, soratuto en Tuscana (Firense), Stato de ła Ciesa (Roma), Dugado de Miàn (Miàn) e intel Vèneto d'uncò; se recorda el pitor cadorin-venesian Tizian e el architeto padoàn Andrea Paładio ativi en Vèneto, Michelangelo Buonarroti e Rafaeło ativi en Tuscana e Itałia Sentrałe.

Modernità

El dì del 17 de marso 1861 l'è cuel de ła union de tuti i Stati en on reigno soło e cusita l'è enscomincià el proceso de unificassion par tante rejoni e łe do grandi ixułe de ła Itałia de ancuò.

Cuesta union ła se gà verificà co ke ghèra el re Vitorio Emanuel II dei Savoja. Ki ke gà volù la creassion de on soło Stato de ła penixuła itałica l'è stà el primo ministro del Re, Camiło Benso Conte de Cavour, ke gavéa dà juto no direto a Giuseppe Garibaldi par l'anesion del Reigno de łe Do Siciłie.

En sto ideal de no stato unì soto el nom de Itałia i mancava el Veneto austrungarico [2], ke l'è devegnu itałian ntel 1866 dopo ke ghe xè stà el fałimento miłitar de Sadowa contro ła Prusia de l'Inpero Austrungarico, e Roma coi soi dentourni, ke ła se catava soto el control del Papa e ła xe stà ciapà dai soldai piemontexi el 20 de setenbre 1870, dopo che dopo na guera sguelta[3].

Dopo ła Grande Guera el Reigno de Itałia el gà avù ła estension pù grande, con ła anesion de tuti i teritori tałiani ke i xera parte del Inpero Austrungarico (Trentin, Venessia Julia, Istria, Fiume e Cuarnero, serte sità de ła Dalmazia) e anca de łe xone con popolassioni de altre cultura (la region ciamà ancuò Tirol del Sud o Alto Adixe)[4].

I Pati łateranensi ntel 1929 i gà fato finir ła łota de poter tra el papato e ło Stato Itałian: el Papa el gà avù derito a na s-cianta de Roma ke ła xè devegnua endipendente col nome de Stato de ła Sità del Vatican.

Dopo la Seconda Guera Mondiałe i teritori de ła Istria, de Fiume, de ła Dalmazia, de na gran parte de Venessia Julia i so andà en man jugoslava e indeso sti teritori i so divixi tra Slovenia e Croazia ndo che vive oncora na comunità itałiana.

El 2 de giunio 1946 ła majoransa de ła populasion itałiana ła gà votà par no Stato formà da na republica.L'1 de xenaro 1948 ła nova costitussion itałiana ła gà scomincià a aver vałore.

Giografia połitega

Ła Itałia xe na Republica Parlamentare[5] ne ła cuałe el poere majore xe de 'l Parlamento.

Tuti i sitadini itałiani majorenni elexe i soi rapresentanti che se reonise nee do camare de 'l Parlamente, cuła de i Deputati e el Senato.Sti cua i nomina el Presidente del Consijo co 'l so governo, che ga da avere e ła fidusia de na majoransa en Parlamento.El parlamento elexe anca el Presidente de ła Republica, che xe el capo del paixe.
I deputati se reonise en partiti połiteghi. I partiti oncuò en Parlamento xe: "Partito Democratego" (Partito Democratico-PD) de sentro-sinistra, "Movememento sinque stee"("Movimento cinque stelle-M5S") stranamente indefinio, "Łiga" (Lega) sentro destra, "Forsa Itaia" (Forza Italia) de sentro destra.

Varda anca

Divixion aministrative

Ło Stato l'è fato da 20 regioni (de cueste ghe ne xe 5 che le gà na łexislassion speciałe.

Łe regioni łe so divixe en 110 provincie (de cueste ghe ne so 2 de na rejon autonoma ke łe gà anka lore na łexislassion speciałe).

Partecipasion a organixasioni sovrastatałi

Ła Itałia ła xè devegnua on paixe fondator de ła NATO e de ła Union Eoropea.

Cavedal e altre sità

Ła capitałe e sità pi' popołoxa ła xè Roma[6]. Altre sità inportanti łe xe Miłan, Napołi, Torin, Pałermo, Genoa, Bołogna, Firense, Bari e Catania

Demografia

Ntel paixe ghe abita sirca 60 miłiouni de xente.

Economia

Ntel ano 1999 ła Itałia ła gà volù ła adossion de l'eoro.

Note

  1. ciamà "stivàl", parché che ła ga na forma che ła par propio on stivał
  2. ke l'era ciamà Reigno del Łombardo-Veneto
  3. durante sto periodo łe capitałi łe xe stae Turìn (1861-1865), e Firense (1865-1870).
  4. l'era e la xe ancor ancuò populà da xenti de łengoa todesca
  5. Al xorno de oncuò se parla on mucio de canbiare na parte de ła costituciòn pa rendare l'Itałia on paixe federałe come ła Germania.
  6. che ła gà ciapà el titulo de capitałe 'ntel ano 1870 co łe nasita del Reigno de Itałia

Varda anca

Other Languages
Аҧсшәа: Италиа
Acèh: Itali
адыгабзэ: Италие
Afrikaans: Italië
Akan: Italy
Alemannisch: Italien
አማርኛ: ጣልያን
aragonés: Italia
Ænglisc: Italia
العربية: إيطاليا
ܐܪܡܝܐ: ܐܝܛܠܝܐ
مصرى: ايطاليا
অসমীয়া: ইটালী
asturianu: Italia
авар: Италия
Aymar aru: Italiya
azərbaycanca: İtaliya
تۆرکجه: ایتالیا
башҡортса: Италия
Bali: Italia
Boarisch: Italien
žemaitėška: Italėjė
Bikol Central: Italya
беларуская: Італія
беларуская (тарашкевіца)‎: Італія
български: Италия
भोजपुरी: इटली
Bislama: Itali
বাংলা: ইতালি
བོད་ཡིག: ཨི་ཏ་ལི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: ইতালি
brezhoneg: Italia
bosanski: Italija
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Italia
буряад: Итали
català: Itàlia
Chavacano de Zamboanga: Italia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: É-dâi-lé
нохчийн: Итали
Cebuano: Italya
Chamoru: Italia
ᏣᎳᎩ: ᎢᏔᎵ
Tsetsêhestâhese: Italy
کوردی: ئیتالیا
corsu: Italia
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᐃᑕᓖ
qırımtatarca: İtaliya
čeština: Itálie
kaszëbsczi: Italskô
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їталїꙗ
Чӑвашла: Итали
Cymraeg: Yr Eidal
dansk: Italien
Deutsch: Italien
Zazaki: İtalya
dolnoserbski: Italska
डोटेली: इटाली
ދިވެހިބަސް: އިޓަލީވިލާތް
ཇོང་ཁ: ཨྀཊ་ལི་
eʋegbe: Italy
Ελληνικά: Ιταλία
emiliàn e rumagnòl: Itâglia
English: Italy
Esperanto: Italio
español: Italia
eesti: Itaalia
euskara: Italia
estremeñu: Italia
فارسی: ایتالیا
Fulfulde: Italiya
suomi: Italia
Võro: Itaalia
Na Vosa Vakaviti: Itali
føroyskt: Italia
français: Italie
arpetan: Étalia
Nordfriisk: Itaalien
furlan: Italie
Frysk: Itaalje
Gaeilge: An Iodáil
Gagauz: İtaliya
贛語: 意大利
kriyòl gwiyannen: Itali
Gàidhlig: An Eadailt
galego: Italia
Avañe'ẽ: Itália
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: इटली
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌹𐍄𐌰𐌻𐌾𐌰
ગુજરાતી: ઈટલી
Gaelg: Yn Iddaal
Hausa: Italiya
客家語/Hak-kâ-ngî: Yi-thai-li
Hawaiʻi: ʻĪkālia
עברית: איטליה
हिन्दी: इटली
Fiji Hindi: Italy
hrvatski: Italija
hornjoserbsce: Italska
Kreyòl ayisyen: Itali
magyar: Olaszország
հայերեն: Իտալիա
Արեւմտահայերէն: Իտալիա
interlingua: Italia
Bahasa Indonesia: Italia
Interlingue: Italia
Igbo: Italy
Ilokano: Italia
ГӀалгӀай: Итали
Ido: Italia
íslenska: Ítalía
italiano: Italia
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: Italy
日本語: イタリア
Patois: Itali
la .lojban.: italias
Jawa: Itali
ქართული: იტალია
Qaraqalpaqsha: İtaliya
Taqbaylit: Ṭelyan
Адыгэбзэ: Италэ
Kabɩyɛ: Itaalii
Kongo: Italia
Gĩkũyũ: Itari
қазақша: Италия
kalaallisut: Italia
ភាសាខ្មែរ: អ៊ីតាលី
ಕನ್ನಡ: ಇಟಲಿ
한국어: 이탈리아
Перем Коми: Италья
къарачай-малкъар: Италия
Ripoarisch: Italie
kurdî: Îtalya
коми: Италия
kernowek: Itali
Кыргызча: Италия
Latina: Italia
Ladino: Italia
Lëtzebuergesch: Italien
лезги: Италия
Lingua Franca Nova: Italia
Luganda: Yitale
Limburgs: Italië
Ligure: Italia
lumbaart: Itàlia
lingála: Italya
لۊری شومالی: ایتالٛیا
lietuvių: Italija
latgaļu: Italeja
latviešu: Itālija
मैथिली: इटाली
Basa Banyumasan: Italia
мокшень: Италие
Malagasy: Italia
олык марий: Италий
Māori: Itāria
Minangkabau: Italia
македонски: Италија
മലയാളം: ഇറ്റലി
монгол: Итали
मराठी: इटली
Bahasa Melayu: Itali
Malti: Italja
Mirandés: Eitália
မြန်မာဘာသာ: အီတလီနိုင်ငံ
مازِرونی: ایتالیا
Dorerin Naoero: Itari
Nāhuatl: Italia
Napulitano: Italia
Plattdüütsch: Italien
Nedersaksies: Italiën
नेपाली: इटाली
नेपाल भाषा: इटाली
Nederlands: Italië
norsk nynorsk: Italia
norsk: Italia
Novial: Italia
ߒߞߏ: ߌߕߊߟߌ߫
Nouormand: Italie
Sesotho sa Leboa: Italia
Chi-Chewa: Italia
occitan: Itàlia
Livvinkarjala: Itualii
Oromoo: Xaaliyaanii
ଓଡ଼ିଆ: ଇଟାଲୀ
Ирон: Итали
ਪੰਜਾਬੀ: ਇਟਲੀ
Pangasinan: Italia
Kapampangan: Italya
Papiamentu: Italia
Picard: Italie
Deitsch: Idali
Pälzisch: Italien
पालि: इटली
Norfuk / Pitkern: Italii
polski: Włochy
Piemontèis: Italia
پنجابی: اٹلی
Ποντιακά: Ιταλία
پښتو: اېټاليا
português: Itália
Runa Simi: Italya
rumantsch: Italia
romani čhib: Italiya
Kirundi: Ubutariyano
română: Italia
armãneashti: Italia
tarandíne: Itaglie
русский: Италия
русиньскый: Італія
Kinyarwanda: Ubutaliyani
संस्कृतम्: इटली
саха тыла: Италия
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱤᱴᱟᱞᱤ
sardu: Itàlia
sicilianu: Italia
Scots: Italy
سنڌي: اٽلي
davvisámegiella: Itália
Sängö: Italùii
srpskohrvatski / српскохрватски: Italija
සිංහල: ඉතාලිය
Simple English: Italy
slovenčina: Taliansko
slovenščina: Italija
Gagana Samoa: Italia
chiShona: Italy
Soomaaliga: Talyaaniga
shqip: Italia
српски / srpski: Италија
Sranantongo: Italiyanikondre
SiSwati: INtaliyane
Sesotho: Ithali
Seeltersk: Italien
Sunda: Italia
svenska: Italien
Kiswahili: Italia
ślůnski: Italijo
Sakizaya: Italy
தமிழ்: இத்தாலி
ತುಳು: ಇಟಲಿ
తెలుగు: ఇటలీ
tetun: Itália
тоҷикӣ: Итолиё
ትግርኛ: ኢጣልያ
Türkmençe: Italiýa
Tagalog: Italya
Setswana: Italia
Tok Pisin: Itali
Türkçe: İtalya
Xitsonga: Ithali
татарча/tatarça: Италия
chiTumbuka: Italy
Twi: Italy
reo tahiti: ’Itāria
тыва дыл: Италия
удмурт: Италия
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىتالىيە
українська: Італія
اردو: اطالیہ
oʻzbekcha/ўзбекча: Italiya
Tshivenda: Italy
vepsän kel’: Italii
Tiếng Việt: Ý
West-Vlams: Itoalië
Volapük: Litaliyän
walon: Itåleye
Winaray: Italya
Wolof: Itaali
吴语: 意大利
isiXhosa: IItaly
მარგალური: იტალია
ייִדיש: איטאליע
Yorùbá: Itálíà
Vahcuengh: Eiqdaihleih
Zeêuws: Itâlië
中文: 意大利
文言: 義大利
Bân-lâm-gú: Í-tāi-lī
粵語: 意大利
isiZulu: ITaliya