Taʻlim

Taʼlim — bilim berish, malaka va koʻnikmalar hosil qilish jarayoni, kishini hayotga va mehnatga tayyorlashning asosiy vositasi. T. jarayonida maʼlumot olinadi va tarbiya amalga oshiriladi. T. tor maʼnoda oʻqitish tushunchasini anglatadi. Lekin u faqat turli tipdagi oʻquv yurtlarida oʻqitish jarayonini emas, oila, ishlab chiqarish. va boshqa sohalarda maʼlumot berish jarayonini ham bildiradi.

T.ning mazmuni va mohiyati jamiyatning moddiy va madaniy taraqqiyoti darajasi bilan belgilanadi. Ijtimoiy munosabatlar, umumiy maʼlumotga boʻlgan ehtiyoj, kishilarning kasbiy tayyorgarligiga, T. haqidagi pedagogik gʻoyalarga qarab kishilik jamiyati taraqqiyotining turli bosqichlarida T.ning mohiyati, metodi, tashkiliy shakllari oʻzgarib borgan (qarang Pedagogika).

T. mohiyateʼtibori bilan dare berish jarayonini, yaʼni pedagog (oʻqituvchi) faoliyatini, umuman oʻquvchining bilish, oʻrganish faoliyatiga rahbarlik qilishni hamda uqish jarayonini, yaʼni oʻquvchi faoliyatini bildiradi. T. jarayoni taʼlim beruvchi — oʻqituvchi va taʼlim olayotgan oʻquvchilar faoliyatining yigʻindisidan iborat. T. va tarbiya jarayonida shaxsning sifatlari, dunyoqarashi, qobiliyati oʻsadi. T. avlodlar oʻrtasidagi maʼnaviy vorislikni taʼminlaydi: kishilarning ijtimoiytarixiy tajribalari yosh avlodga T. orqali oʻtadi.

T. haqida turli nazariyalar mavjud. Baʼzi nazariyalar T.ni jamiyatning ijtimoiyiqtisodiy tuzilishiga bogʻliq boʻlmagan hodisa sifatida baholasalar (qarang Pedotsentrizm), baʼzisi T.ning sinfiy xarakterga ega ekanligini, u jamiyatning har bir aʼzosida muayyan siyosiy, falsafiy, axloqiy, huquqiy qarashlarni shakllantirish maqsadi sari karatilganligini taʼkidlaydi.

T.ning maqsadi obʼyektiv hayot talablariga muvofiq holda oʻzgarib borgani kabi, T.ning xarakteri, yoʻnalishi ham uning maqsadiga muvofiq oʻzgarib boradi. T. dialektik tarzda taraqqiy etib boradigan ichki ziddiyatlar jarayonidir. T. bilish krbiliyatlari, qistuygʻular, idrok, shaxsni tarkib toptiruvchi kuchli omildir.

T. jamiyat qurilishining muhim muammolarini hal qilish — jamiyatning moddiytexnika bazasini yaratish, ijtimoiy munosabatlarni tarkib toptirish, yangi kishini tarbiyalashga yordam beradi.

T. oʻquvchining bilish qobiliyatini oʻstiruvchi asosiy omildir. Oʻquvchilar qobiliyatini oʻstirishga qaratilgan tizimlar muayyan didaktik qoidalar tarzida namoyon boʻladi. Didaktik tamoyillarda T.ning mazmuni va jarayonlariga qoʻyilgan talablar belgilanadi (qarang Didaktika). T.ning maqsadi va vazifalari ijtimoiy tuzum, shuningdek muayyan oʻquv yurtlari funksiyasiga muvofiq tarixan oʻzgarib boradi. OʻzRning 1997 y. 29 avg .da qabul qilingan "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonuni va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi T. tizimining barcha yoʻnalishlarini takomillashtirish va rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar ochib berdi. 1996 yildan boshlab lotin imlosiga asoslangan yangi oʻzbek alifbosi joriy etildi va shu yildan boshlab yangi yozuv asosida dasturlar, qoʻllanmalar va darsliklar yaratishga kirishildi, oʻqituvchilar lotin imlosi asosidagi yangi oʻzbek alifbosi boʻyicha qayta tayyorlash kurslaridan oʻtkazildi. Xalqtaʼlimi boʻlimlari qoshida bolalarni maktab taʼlimiga tayyorgarligini belgilaydigan "Tashhis markazlari" tashkil etildi. Oʻquvchilarning bilim va koʻnikmalarini reyting asosida nazorat qilish, maktab bitiruvchilarini yakuniy attestatsiyasini kompyuter yordamida test orqali amalga oshirish, T. amaliyotini diagnostik taxdil etish, T. muassasalarida marketing tizimidan foydalanish kabi qator pedagogik yangiliklar joriy etildi (qarang Taʼlimning milliy modeli).

T. mazmuni uning maqsadiga muvofiq, ijtimoiy shartsharoit, fan va texnika, sanʼat holati va shu kabini hisobga olgan holda belgilanadi. Kasbhunar kollejlari, oʻrta maxsus va oliy oʻquv yurtlaridagi T.ning mazmuniga umumiy maʼlumotdan tashqari muayyan kasb va mutaxassislik uchun zarur boʻlgan maxsus bilim, malaka va koʻnikmalar ham kiradi. T. mazmuni oʻquv reja va dasturlari, darslik va boshqalarda yoritiladi. T.da qoʻyilgan maqsadga erishish uchun turli metod, vosita, tashkiliy tizim va shakllar (maʼruza, suqbat, tajribalar oʻtkazish, koʻrgazmali qurollarni qoʻllash, kuzatish, mashq va shu kabi)dan foydalaniladi. Oʻquv jarayonida texnik vositalar (kino, televideniye, radio, kompyuter, EHM va boshqalar)ni keng qoʻllash T. metodini ishlab chiqishga katta taʼsir koʻrsatadi.

T.ni tashkil etishning umumiy taʼlim, alohida (individual) taʼlim, tashkiliy taʼlim, sinfdars taʼlimi, kurs tizimi taʼlimi va boshqa turlari mavjud. Hozirgi sharoitda ijtimoiy talablar, oʻquvchilarning imkoniyati va ehtiyojlariga muvofiq T. tobora takomillashtirilib, yangi metod va shakllari ishlab chiqilmoqda. Xususan, T.ning keng umumiy maʼlumot asosida kasbiy ixtisoslashishning ahamiyati tobora oshmoqda, ommaviy kommunikatsiya vositalari — radio, televideniye, kino, kompyuter, vaqtli matbuotdan, shuningdek, oʻz ustida ishlashning turli shakllaridan foydalanilmoqda.

Komiljon Hoshimov.




Other Languages
Afrikaans: Onderwys
Alemannisch: Bildung
አማርኛ: ትምህርት
aragonés: Educación
العربية: تعليم
অসমীয়া: শিক্ষা
asturianu: Educación
azərbaycanca: Təhsil
تۆرکجه: تحصیل
башҡортса: Мәғариф
žemaitėška: Švėitėms
беларуская: Адукацыя
беларуская (тарашкевіца)‎: Адукацыя
български: Образование
भोजपुरी: शिक्षा
বাংলা: শিক্ষা
བོད་ཡིག: སློབ་གསོ།
brezhoneg: Deskadurezh
bosanski: Obrazovanje
буряад: Болбосорол
català: Educació
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Gáu-ṳ̆k
нохчийн: Дешар
Cebuano: Edukasyon
کوردی: پەروەردە
corsu: Educazioni
čeština: Vzdělávání
Чӑвашла: Вĕрентÿ
Cymraeg: Addysg
dansk: Uddannelse
Deutsch: Ausbildung
Ελληνικά: Εκπαίδευση
English: Education
Esperanto: Eduko
español: Educación
eesti: Haridus
euskara: Hezkuntza
estremeñu: Educación
suomi: Koulutus
Võro: Koolitus
føroyskt: Útbúgving
français: Éducation
furlan: Educazion
Frysk: Underwiis
Gaeilge: Oideachas
Gàidhlig: Foghlam
galego: Educación
Gaelg: Edjaghys
客家語/Hak-kâ-ngî: Kau-yuk
עברית: חינוך
हिन्दी: शिक्षा
Fiji Hindi: Parrhai
hrvatski: Obrazovanje
Kreyòl ayisyen: Edikasyon timoun
magyar: Oktatás
հայերեն: Կրթություն
interlingua: Education
Bahasa Indonesia: Pendidikan
Ilokano: Edukasion
íslenska: Menntun
italiano: Educazione
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐃᓕᓐᓂᐊᖅᑐᓕᕆᓂᖅ
日本語: 教育
Patois: Edikieshan
Basa Jawa: Pandhidhikan
ქართული: განათლება
қазақша: Білім беру
kalaallisut: Ilinniartitaaneq
ភាសាខ្មែរ: ការអប់រំ
ಕನ್ನಡ: ಶಿಕ್ಷಣ
한국어: 교육
къарачай-малкъар: Окъуу
kurdî: Perwerde
Кыргызча: Билим берүү
Latina: Educatio
Lëtzebuergesch: Educatioun
Limburgs: Óngerwies
lietuvių: Švietimas
latviešu: Izglītība
Basa Banyumasan: Pendidikan
Malagasy: Fanabeazana
македонски: Образование
монгол: Боловсрол
मराठी: शिक्षण
Bahasa Melayu: Pendidikan
Mirandés: Eiducaçon
မြန်မာဘာသာ: ပညာရေး
Napulitano: Aducazzione
नेपाली: शिक्षा
नेपाल भाषा: शिक्षा
Nederlands: Onderwijs
norsk nynorsk: Utdanning
norsk: Utdannelse
Novial: Edukatione
Nouormand: Êducâtion
occitan: Educacion
Livvinkarjala: Opastus
Ирон: Ахуырад
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਿੱਖਿਆ
Kapampangan: Educación
Picard: Éducacion
polski: Edukacja
Piemontèis: Educassion
پنجابی: پڑھائی
پښتو: زده کړه
português: Educação
Runa Simi: Yachachiy
română: Educație
русский: Образование
русиньскый: Ошколованя
саха тыла: Үөрэҕирии
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱥᱮᱪᱮᱫ
sicilianu: Aducazzioni
Scots: Eddication
سنڌي: تعليم
davvisámegiella: Skuvlejupmi
srpskohrvatski / српскохрватски: Obrazovanje
Simple English: Education
slovenčina: Vzdelávanie
slovenščina: Izobraževanje
Soomaaliga: Waxbarasho
shqip: Arsimi
српски / srpski: Образовање
Basa Sunda: Atikan
svenska: Utbildning
Kiswahili: Malezi
தமிழ்: கல்வி
తెలుగు: విద్య
тоҷикӣ: Маориф
ትግርኛ: ትምህርቲ
Türkmençe: Bilim (okuw)
Tagalog: Edukasyon
Tok Pisin: Edukesen
Türkçe: Eğitim
Xitsonga: Dyondzo
татарча/tatarça: Мәгариф
українська: Освіта
اردو: تعلیم
vèneto: Educasion
vepsän kel’: Openduz
Tiếng Việt: Giáo dục
Volapük: Dugäl
Winaray: Pag-aram
吴语: 教育
isiXhosa: Imfundo
ייִדיש: חינוך
Vahcuengh: Gyauyuz
中文: 教育
Bân-lâm-gú: Kàu-io̍k
粵語: 教育
isiZulu: Imfundo