Psixologiya
English: Psychology

Psixologiya (psixo... va ...logiya) — inson faoliyati va hayvonlar xattiharakati jarayonida voqelikning psixik aks etishi, ruhiy jarayonlar, holatlar, hodisalar, hislatlar toʻgʻri-sidagi fan. P.ning tadqiqot predme-tiga sezgilar va idrok obrazlari, ta-fakkur va hissiyot, faoliyat va muomala kabi psixologik jarayonlar, kate-goriyalar kiradi. P.ning asosiy vazifalari — psixika qonuniyatlarini, inson ruhiy holatlari shakllanishini filogenetik va ontogenetik taraq,-qiyot birligida ochishdan iboratdir. Mazkur vazifalar yechimini topishda P. bir tomondan, biol. fani sohalari bilan, jumladan, fiziologiya bilan, boshqa tomondan esa, sotsiologiya, pedagogika, madaniyat tarixi, mantik hamda ijtimoiy fanlar bilan jips aloqaga kirishadi. P. eng avvalo, psixikaning insonga xos shakli boʻlmish ong va oʻzini oʻzi anglashni tadqiq etadi.

Antik davrdan boshlab psixologik bilimlar falsafa va tibbiyot fanlari negizida rivojlanib kelgan. Yunon shifokorlari Gippokrat, Erasistrat psixikaning organi miya ekanligini bilganlar va inson jonini koinotning ashyoviy boʻlagi sifatida (Demok-/shyaning moddiyunchiligi asosida) tal-qin qilganlar. Ularning gʻoyalari Platonning jon abadiyligi toʻgʻrisidagi taʼlimotiga qaramaqarshi qoʻyilgan. Aristotel "Jon toʻgʻrisida"gi asarida psixologik tushunchalar tizimini ishlab chiqdi.

Oʻrta asrlarda psixikaga nisbatan har xil koʻrinishdagi gʻayritabiiy qarashlar hukmronlik qildi. Shu tufayli psixologik bilimlar rivojlanmay qoldi. Ammo baʼzi faylasuflar va shifokorlar (Ibn Sino va boshqalar) asarlarida bu sohada olgʻa qadam qoʻyildi. Inson xususiyatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar qad. qoʻlyozmalar, yodgorliklarda oʻz aksini topa boshladi. Turli mamlakatlarda va shaharlarda tuzilgan akademiyalarda (Xorazm, Samarqand, Kiyev, Moskva va boshqa shaharlarda) P. yuzasidan tinglovchilarga saboq berilgan.

Yevropa Uygʻonish davrida Leonardo da Vinchi, X. Vives kabilar P. rivojiga oʻz hissalarini qoʻshdilar. 18-asrgakelib M. V. Lomonosov, A.N. Radishchev, G. S. Skovoroda, T. Gobbs, B. Spinoza, G. Leybnits. J. Lokk, K. A. Gelvetsii, P. A. Golbax, D. Didro P.da bir talay kashfiyot qildilar, uni amaliy maʼlumotlar bilan boyitdilar. P. 19-asrning 2yarmiga kelib mustaqil fan sifatida ajralib chikdi. Nemis olimi V. Vundt Leypsigda 1879 yil dastlabki eksperi-mental lab.ni jihozlashga erishdi.

P. taraqqiyotida umuman 19-asrdagi ek-sperimentlar alohida ahamiyat kasb etdi. Bu davrda psixologik real voqelikni oʻrganish uchun metodlar majmu-asi qoʻllana boshlandi: kuzatish, lab. eksperimenti, tabiiy eksperiment, faoliyat natijasini tahlil qilish, ruhiy jarayonlarni modellashtirish genetik metodi, test, ekspert baholash, intervyu, anketa, soʻrovnoma, tarjimai hol va h.k. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida qator psixologik ilmiy maktablar, yoʻnalishlar vujudga keldi: bixeviorizm, geshtaltpsixologiya, personalizm, freydizm va h.k. P.ningrivojiga I. M. Sechenov (psixikaning reflektor tabiati), I. P. Pavlov (oliy nerv faoliyati) taʼlimotlari muhim hissa boʻlib qoʻshildi. Rossiyada V. M. Bexterev eksperimental lab. (Qozon, 1885), Harkov universiteti va N. N. Langening Odessadagi lab., G.Chelpanovning Kiyevdagi, S. Korsa-kovning Moskvadagi, keyinchalik V. M. Bexterev, A. Lazurskiy, A. Nechayevlarning Peterburgdagi, V. Chijning Yuryev (Tartu, Estoniya)dagi eksperimen-tal lab. lari P. taraqqiyotiga alohida taʼsir oʻtkazdi. 1912 yil Moskva universitetida Psixologiya instituti ochildi. Shu yilda I. A. Sikorskiy tomonidan Kiyevda jahonda birinchi marta Bolalar psi-xologiyasi instituti tashkil qilindi. 20-asr ning 1yarmida Rossiyada K. N. Kornilov, P. P. Blonskiy va boshqa dialekti-kaga asoslangan ilmiy P.ni yaratishga kirishdilar.

Hozirgi zamon P.si koʻp tarmoqli psixologik bilimlar tizimidan iborat fan hisoblanib, oʻzining tadqiqot predmetiga ega boʻlgan koʻplab sohalardan tashkil topgan: umumiy P., aviatsiya P.si, harbiy P., differensial psixologiya, psixofiziologiya, muhandislik psixologiyasi, kosmik psixologiya, huquq P.si, tibbiyot P.si, neyropsixologiya, patopsixologiya, pedagogik psixologiya, mehnat P.si, sport P.si, max-sus P., ijodiyot P.si, menejment P.si, marketing P.si, ijtimoiy psixologiya, yosh psixologiyasi, tashkiliy P., din P.si, oila P.si, P. tarixi, genetik P., amaliy P., eksperimen-tal P., kasb P.si, psixolingvistika, siyosiy P. va boshqa P.ning tarmoqlarga ajralishining asosiy sababi uning tarkibida tatbiqiy sohalar vujudga kelishidir. P. sanoatda, jamiyat boshqaruvida, taʼlim tizimida, sogʻliqni saklash, madaniyat, sport, transport, radio, televideniye va boshqa tuzilmalarda muhim masalalarni hal qilishda faol ishtirok qilmoqda. P. erishgan yutuqlari shaxs imkoniyatlarini roʻyobga chiqarish va ularni harakatga keltirishda alohida ahamiyat kasb qilmoqda hamda shu asnoda mehnat samaradorligini oshirishga taʼsir oʻtkazmoqda. Zamonavyy P.da elektron-hisoblash texnikasi, elektr va kimyoviy vositalar yordami bilan psixikani chuqur oʻrganish kabilar qoʻllanilmoqda. P.daoʻzini oʻzi kuzatish (introspeksiya) metodi atrofida keskin bahslar davom etmoqda. Baʼzi yoʻnalishdagi psixologlar uni tadqiqot oʻtkazishning asosiy metodi deb taʼkidlasalar, boshqalari esa uning cheklanganligini eʼtirof qila-dilar, buning oʻrniga obʼyektiv metodlardan foydalanishni tavsiya etadilar. Obʼyektiv metodlar tufayli psixikaning moddiy negizi aniklangan, inson ichki munosabatlari bilan subʼyek-tiv holatlar sababiy bogʻliqligi yakka shaxsda, jamoada namoyon boʻlishi dalillangan. Jahon hamjamiyatida AQSH, Angliya, Fransiya, Germaniya, Rossiya, Shveysariya mamlakatlarida i. t. insti-tutlari va markazlarida, universitetlarda psixologik izlanishlar keng koʻlamda olib borilmoqda.

Oʻzbekistonda P. 1928 yildan eʼtiboran hozirgi Milliy universitetda fan sifatida oʻqitila boshlandi. 1929 yil Xalq maorifi komissarligi qoshida P. labo-ratoriyasi ochildi. Keyinchalik pedagogika institutlarida P.ning bir necha sohalari boʻyicha talabalarga bilim berila boshlandi. 20-asrning 2yarmida M. Vohidov, M. Davletshin singari mahalliy kadrlar yetishib chikdi. Hozirgi davrda P. fanlari doktorlari V. Tokareva, E. Gʻoziyev, B. Qodirov, Gʻ. Sho-umarov, R. Gaynutdinov, V. Karimova, Sh. Barotov, A. Jabborov, R. Sunnatovalar P.ning umumiy P., pedagogik va yosh P.si, ijtimoiy P. sohalari boʻyicha tadqiqot ishlarini amalga oshirmoqdalar. Psixolog mutaxassislar tayyorlash va tadqiqot ishlari OʻzMU, SamDU, Fargʻona universiteti, Qarshi universiteti, Termiz universiteti bazalarida yoʻlga qoʻyilgan. Respublikamizda psixologik xizmat joriy qilingan va uning tarmogʻi tobora kengayib bormoqda.

Psixologiyada biologiyaning o'rni

Psixologlar odatda organizmni ongning asosi deb hisoblashadi, shuning uchun ham hayotiy muhim soha hisoblanadi. Psixiyatristlar va nevroopsikologlar ong va tananing interfeysida ishlaydi. Bilogiya psixologiya, shuningdek fiziologik psixologiya deb nomlanuvchi yoki neuropsixologiyada xulq-atvor va aqliy jarayonlarning biologik substanslarini o'rganiladi. Ushbu sohadagi asosiy tadqiqot mavzularni insonni boshqa hayvonlarga nisbatan o'rganadigan qiyosiy psixologiya, shuningdek, hissiyotlarning fizik mexanizmini, shuningdek, neyron va ruhiy ishlov berishni o'z ichiga oladi. Asrlar mobaynida biologik psixologiyada asosiy masala miyadagi funktsional funktsiyalarni qanday joylashtirish mumkinligi va qanday qilib joylashtirilishi edi. Zamonaviy nevropsikologiyani 1870-yillarda Frantsiyada Pol Broca chap frontal girusga nutq ishlab chiqarishni kashf etgan va bu bilan miya funktsiyasining yarim sharni lateralizatsiyasini namoyish etgan. Ko'p o'tmay, Karl Vernicke nutqni tushunish uchun zarur bo'lgan sohani aniqladi.

Adabiyot

  • Vohidov M., Maktabgacha tarbiya psixologiyasi, T., 1970;
  • Davletshin M., Krbiliyat va uning diagnostikasi, T., 1979;
  • Tokareva V., Talaba shaxsining axloqiy rivojlanish psixologiyasi, T., 1989;
  • Gʻoziyev E., Psixologiya fani XXI ayerda, T., 2002;
  • Gʻoziyev E., Psixologiya, T., 2003;
  • Qodirov B., Layoqat psixologiyasi, T., 1989;
  • Shoumarov Gʻ., Oila psixologiyasi, T., 2000;
  • Karimova V., Ijtimoiy psixologiya, T., 1994.

Ergash Gʻoziyev.[1]

Other Languages
Afrikaans: Sielkunde
Alemannisch: Psychologie
aragonés: Psicolochía
العربية: علم النفس
অসমীয়া: মনোবিজ্ঞান
asturianu: Sicoloxía
azərbaycanca: Psixologiya
تۆرکجه: سایکولوژی
башҡортса: Психология
žemaitėška: Psikoluogėjė
беларуская: Псіхалогія
беларуская (тарашкевіца)‎: Псыхалёгія
български: Психология
भोजपुरी: मनोबिज्ञान
brezhoneg: Bredoniezh
bosanski: Psihologija
català: Psicologia
нохчийн: Психологи
Cebuano: Sikolohiya
corsu: Psicologia
čeština: Psychologie
kaszëbsczi: Psychòlogijô
Чӑвашла: Психологи
Cymraeg: Seicoleg
dansk: Psykologi
Deutsch: Psychologie
Thuɔŋjäŋ: Piööcëkuɛ̈nnhom
Zazaki: Psikolociye
Ελληνικά: Ψυχολογία
English: Psychology
Esperanto: Psikologio
español: Psicología
euskara: Psikologia
estremeñu: Sicologia
suomi: Psykologia
føroyskt: Sálarfrøði
français: Psychologie
Nordfriisk: Psüchologii
furlan: Psicologjie
Frysk: Psychology
Gàidhlig: Eòlas-inntinn
galego: Psicoloxía
Avañe'ẽ: Apytu'ũkuaaty
ગુજરાતી: મનોવિજ્ઞાન
Gaelg: Shicklaage
客家語/Hak-kâ-ngî: Sîm-lî-ho̍k
हिन्दी: मनोविज्ञान
Fiji Hindi: Psychology
hrvatski: Psihologija
Արեւմտահայերէն: Հոգեբանութիւն
interlingua: Psychologia
Bahasa Indonesia: Psikologi
Interlingue: Psichologie
Ilokano: Sikolohia
íslenska: Sálfræði
italiano: Psicologia
日本語: 心理学
Patois: Saikalaji
la .lojban.: menske
Jawa: Psikologi
ქართული: ფსიქოლოგია
Taqbaylit: Tasnafsit
қазақша: Психология
kalaallisut: Tarnip ilinniarnera
ភាសាខ្មែរ: ចិត្តវិទ្យា
한국어: 심리학
kurdî: Psîkolojî
Кыргызча: Психология
Latina: Psychologia
Ladino: Psikolojiya
Lëtzebuergesch: Psychologie
Lingua Franca Nova: Psicolojia
Limburgs: Psychologie
Ligure: Psicologia
lietuvių: Psichologija
latviešu: Psiholoģija
मैथिली: मनोविज्ञान
македонски: Психологија
Bahasa Melayu: Psikologi
Mirandés: Psicologie
မြန်မာဘာသာ: စိတ်ပညာ
مازِرونی: روان‌شناسی
Napulitano: Psicologgia
Nedersaksies: Psychologie
नेपाली: मनोविज्ञान
नेपाल भाषा: साइकोलोजी
Nederlands: Psychologie
norsk nynorsk: Psykologi
norsk: Psykologi
Novial: Psikologia
Nouormand: Psychologie
occitan: Psicologia
ਪੰਜਾਬੀ: ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
Picard: Psicologie
polski: Psychologia
Piemontèis: Psicologìa
پنجابی: نفسیات
پښتو: ساپوهنه
português: Psicologia
Runa Simi: Nuna yachay
rumantsch: Psicologia
română: Psihologie
русский: Психология
русиньскый: Псіхолоґія
саха тыла: Психология
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱢᱚᱱ ᱥᱟᱬᱮᱥ
sardu: Psicologia
sicilianu: Psicoluggìa
سنڌي: نفسيات
srpskohrvatski / српскохрватски: Psihologija
Simple English: Psychology
slovenčina: Psychológia
slovenščina: Psihologija
Gagana Samoa: Saikolosi
Soomaaliga: Cilminafsi
српски / srpski: Психологија
Sesotho: Saekholoji
Seeltersk: Psychologie
Basa Sunda: Psikologi
svenska: Psykologi
Kiswahili: Elimunafsia
தமிழ்: உளவியல்
tetun: Psikolojia
Tagalog: Sikolohiya
Tok Pisin: Saikolosi
Türkçe: Psikoloji
татарча/tatarça: Психология
українська: Психологія
اردو: نفسیات
vèneto: Sicołogia
Tiếng Việt: Tâm lý học
West-Vlams: Psychologie
Winaray: Psikolohiya
吴语: 心理学
მარგალური: ფსიქოლოგია
ייִדיש: פסיכאלאגיע
Vahcuengh: Simleixhag
Zeêuws: Psyholohie
中文: 心理学
Bân-lâm-gú: Sim-lí-ha̍k
粵語: 心理學