Oʻsimliklar

Vikipediya:TaksonomiyaHow to read a taxobox
Plants
Qazilmalar davri:
Early Cambrian to recent, but see text, 520–0 Ma
<div style="position:absolute; height:100%; left:0px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; padding-left:5px; text-align:left; background-color:rgb(254,214,123); background-image: -moz-linear-gradient(left, rgba(255,255,255,1), rgba(254,217,106,1) 15%, rgba(254,217,106,1)); background-image: -o-linear-gradient(left, rgba(255,255,255,1), rgba(254,217,106,1) 15%, rgba(254,217,106,1)); background-image: -webkit-linear-gradient(left, rgba(255,255,255,1), rgba(254,217,106,1) 15%, rgba(254,217,106,1)); background-image: linear-gradient(left, rgba(255,255,255,1), rgba(254,217,106,1) 15%, rgba(254,217,106,1));">PreЄ
<div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(129,170,114); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;">Є<div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(0,169,138); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;">O<div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(166,223,197); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;">S<div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(221,150,81); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;">D<div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(63,174,173); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;">C<div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(247,88,60); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;">P<div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(153,78,150); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;">T<div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(0,187,231); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;">J<div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(111,200,107); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;">K<div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(254,161,99); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;"><div style="position:absolute; height:100%; text-align:center; background-color:rgb(254,221,45); left:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px; width:Expression error: Unrecognized punctuation character "[".px;">
Diversity of plants image version 5.pngКатегория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Biologik klassifikatsiya
Domain:Eukaryota
(unranked)Archaeplastida
Olam:Plantae
Haeckel, 1866[1]
Divisions

Green algae

  • Chlorophyta
  • Charophyta

Land plants (embryophytes)

  • Non-vascular land plants (bryophytes)
    • Marchantiophyta—liverworts
    • Anthocerotophyta—hornworts
    • Bryophyta—mosses
    • †Horneophytopsida
  • Vascular plants (tracheophytes)
    • †Rhyniophyta—rhyniophytes
    • †Zosterophyllophyta—zosterophylls
    • Lycopodiophyta—clubmosses
    • †Trimerophytophyta—trimerophytes
    • Pteridophyta—ferns and horsetails
    • †Progymnospermophyta
    • Seed plants (spermatophytes)
      • †Pteridospermatophyta—seed ferns
      • Pinophyta—conifers
      • Cycadophyta—cycads
      • Ginkgophyta—ginkgo
      • Gnetophyta—gnetae
      • Magnoliophyta—flowering plants

Nematophytes


Oʻsimliklar — tirik organizmlar dunyosi; fotosintez qilish xususiyatiga ega boʻlgan avtotrof organizmlar (qarang Avtotroflar); hujayra poʻsti, odatda, qalin sellyulozadan, zaxira oziq moddasi kraxmaldan iborat. Ayrim Oʻ. (saprofitlar, parazitlar) uchun xos boʻlgan geterotrof oziqlanish ikkilamchi hisoblanadi. Oʻ.ga xos boshqa xususiyatlar (oʻziga xos rivojlanish sikli, organlarning shakllanish yoʻli, yopishib yashash va boshqalar) hamma Oʻ.ga tegishli emas. Lekin bu belgilarning majmui Oʻ.ni boshqa tirik organizmlardan oson farq qilishga imkon beradi. Faqat tuzilishning quyi, ayniqsa, bir hujayralilar darajasida Oʻ. bilan boshqa organizmlar oʻrtasidagi farq uncha aniq sezilmaydi; shuning uchun evglenasimon suvoʻtlarni zoologlar bir hujayrali hayvonlarga kiritishadi. Bir hujayrali Oʻ.ning boshqa bir hujayrali organizmlardan asosiy farqi — xloroplastlar boʻlishidir. Tuzilish darajasi orta borgan sari Oʻ. bilan boshqa organizmlar oʻrtasidagi farq ham orta boradi.

Oʻ.ning oziqlanish jarayonida atrof muhitdan gazsimon (fotosintez) va suyuq (suv va unda erigan mineral tuzlar) moddalarni shimib olishga moslanishi natijasida ularning tanasi yuzasi tobora kengayib borgan. Yuksak oʻsimliklarda tana yuzasining kengayishi va ixtisoslashuvi toʻqimalar va vegetativ organlarning rivojlanishiga olib kelgan (qarang Toʻqima, Vegegpativ organlar). Oʻ. tuzilishining koʻpchilik muhim xususiyatlari ularning oʻsishi va koʻpayishi, shuningdek, tarqalishiga moslanishi bilan bogʻliq.

Anʼanaga koʻra, 20-asrning oʻrtalarigacha barcha oʻsimliklar tuban (bakteriyalar, suvoʻtlar, zamburugʻlar, lishayniklar) va yuksak oʻsimliklar (yoʻsinlar, psilofitlar, plaunlar, qirqboʻgʻimlar, qirqquloqlar, ochiq urugʻlilar, gulli oʻsimliklar)ga ajratib kelingan. Hozirgi bakteriyalar va zamburugʻlar alohida dunyoga ajratiladi. Oʻ. dunyosi 3 kichik dunyo: qizil suvoʻtlar va yuksak Oʻ.ga boʻlinadi. Bu kichik dunyolar 350 000 turdan iborat barcha Oʻ.ni oʻz ichiga oladi.

Oʻ.ning kelib chiqishi yerda hayot paydo boʻlishining ilk rivojlanish davrlariga toʻgʻri keladi. Bunda Arxey erasida (bundan 3 mlrd. yil oldin) koʻkyashil suvoʻtlar (sianobakteriyalar)ga oʻxshash organizmlar paydo boʻlgan. Haqiqiy suvoʻtlar proterozoy erasida, yashil va qizil suvoʻtlar paleozoyning boshlarida paydo boʻganligi taxmin qilinadi. Dastlabki yuksak Oʻ. — riniofitlar proterozoy va paleozoy chegarasida kelib chiqqanligini ehtimol qilish mumkin. Ularda ildiz oʻrniga rizoidlari boʻlgan. Karbonda daraxtsimon qirqquloqlar kelib chiqqan; permda ular oʻrnini hozirgi qirqquloqlar egallagan. Karbonda ignabargli oʻsimliklar paydo boʻlgan, trias va yura davrlarida ular keng tarqalgan. Boʻr davrining boshlarida gulli Oʻ. (yopiq urugʻlilar) hosil boʻlgan va shundan soʻng ular Yer florasida hukmron boʻlib qolgan.

Oʻ. Yerda mavjud boʻlgan barcha tirik organizmlar hayotida katta ahamiyatga ega. Hayvonlar va odamning hayotini Oʻ.siz tasavvur qilib boʻlmaydi. Faqat yashil xlorofillga ega boʻlgan Oʻ. anorganik moddalardan organik birikmalarni sintezlash orqali quyosh nuri energiyasini toʻplaydi; ayni vaqtda Oʻ. atmosferadan S02gazini olib, atmosferaga deyarli barcha tirik organizmlarning nafas olishi uchun zarur boʻlgan kislorod chiqaradi. Shu yoʻl bilan yashil Oʻ. atmosfera tarkibining doimiyligini saqlab turadi. Oʻ. organik moddalarni hosil qiluvchi produtsentlar sifatida oziq zanjirining asosini tashkil etadi.

Yer yuzidagi Oʻ. turli hayotiy formalar (oʻtlar, butalar, daraxtlar, lianalar, epifitlar va boshqalar)ni hosil qiladi. Oʻ.ning xilmaxil turlaridan tarkib topgan fitotsenozlar Yer yuzi landshafti va boshqalar organizmlar uchun ekologik sharoitning xilmaxilligini belgilab beradi. Oʻ.ning bevosita ishtirokida tuproq va torf hosil boʻladi. Qoʻngʻir koʻmir va toshkoʻmirning hosil boʻlishi ham Oʻ. bilan bogʻliq.

Oʻ.ning gʻoyat xilmaxil turlaridan urugʻli Oʻ., asosan, gulli Oʻ. katta ahamiyatga ega. Urugʻli Oʻ. oziq-ovqat, kiyimkechak, yoqilgʻi, qurilish materiallari va boshqalarni beradi (qarang Madaniy oʻsimliklar). Odam juda katta maydonlarda madaniy Oʻ.ning sunʼiy qoplamlari (ekin ekiladigan dalalar, bogʻlar, xiyobonlar va boshqalar)ni barpo etishni, Oʻ.ning xilmaxil navlarini yaratishni bilib olgan. Ammo Oʻ.ni koʻp miqdorda yigʻib olish va Oʻ. boyliklaridan oqilona foydalanmaslik ularning juda katta maydonlarda yoʻqolib ketishiga olib keldi; koʻplab oʻsimlik turlarining butunlay yoʻqolib ketish xavfi tugʻildi. Shu sababdan, Oʻzbekistonda Oʻ.ni himoya qilish va ularning tabiiy boyliklaridan oqilona foydalanish toʻgʻrisida maxsus qonun qabul qilingan (qarang Tabiashni muhofaza qilish). Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga noyob va yoʻqolib borayotgan Oʻ. turlari kiritilgan. Oʻ.ni botanika fani oʻrganadi. Yana q. Flora.

Ad.\ Jizn rasteniy, t. 1—6, M., 1974—82; Vent F.U., V mire rasteniy, M., 1972; Taxtadjyan A.L., Voprosm evolyutsionnoy morfologii rasteniy, L., 1954.

Oʻsimliklar (lot. Plantae) koʻp hujayrali organizmlar guruhidir. Oʻsimlik hujayralari selluloza qobiq bilan oʻralgan, fotosintez orqali energiya oladi, kraxmal yigʻadi. Oʻsimliklarni botanika oʻrganadi.

  • album

Album

  1. Haeckel G (1866). Generale Morphologie der Organismen. Berlin: Verlag von Georg Reimer, vol.1: i–xxxii, 1–574, pls I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, pls I–VIII. 




Other Languages
Аҧсшәа: Аҵиаақәа
Acèh: Peunula
Afrikaans: Plant
Alemannisch: Pflanzen
አማርኛ: አትክልት
aragonés: Plantae
Ænglisc: Plante
العربية: نبات
مصرى: نبات
অসমীয়া: উদ্ভিদ
asturianu: Plantae
Aymar aru: Ali
azərbaycanca: Bitkilər
تۆرکجه: بیتکی
башҡортса: Үҫемлектәр
Boarisch: Pflanzna
žemaitėška: Augalā
беларуская: Расліны
беларуская (тарашкевіца)‎: Расьліны
български: Растения
भोजपुरी: पौधा
Bahasa Banjar: Tumbuhan
বাংলা: উদ্ভিদ
brezhoneg: Plant
bosanski: Biljke
буряад: Ургамал
català: Plantes
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sĭk-ŭk
нохчийн: Ораматаш
Cebuano: Tanom
ᏣᎳᎩ: ᎦᎪᏘ
کوردی: ڕوەک
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᐅᐲᑭᒋᑳᓇ
čeština: Rostliny
Чӑвашла: Ӳсентăран
Cymraeg: Planhigyn
dansk: Planter
Deutsch: Pflanze
Zazaki: Nebat
dolnoserbski: Rostliny
डोटेली: वनस्पति
ދިވެހިބަސް: ގަސް
Ελληνικά: Φυτό
English: Plant
Esperanto: Plantoj
español: Plantae
eesti: Taimed
euskara: Landare
estremeñu: Plantae
فارسی: گیاه
suomi: Kasvit
Võro: Kasv
føroyskt: Plantur
français: Plante
arpetan: Planta
Nordfriisk: Plaanten
furlan: Plantis
Frysk: Planten
Gaeilge: Planda
贛語: 植物
Gàidhlig: Lus
galego: Planta
Avañe'ẽ: Ka'avo
Gaelg: Lus
Hausa: Shuka
客家語/Hak-kâ-ngî: Chhṳ̍t-vu̍t
עברית: צומח
हिन्दी: पादप
hrvatski: Biljke
hornjoserbsce: Rostliny
Kreyòl ayisyen: Plant
magyar: Növények
հայերեն: Բույսեր
interlingua: Planta
Bahasa Indonesia: Tumbuhan
Igbo: Osisi
Ilokano: Mula
ГӀалгӀай: БаьцовгӀаш
Ido: Planto
íslenska: Jurt
italiano: Plantae
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐱᕈᖅᑐᖅ
日本語: 植物
la .lojban.: spati
Basa Jawa: Tetuwuhan
ქართული: მცენარეები
Qaraqalpaqsha: O'simlikler
Адыгэбзэ: КъэкӀыгъэхэр
Kabɩyɛ: Suu
Gĩkũyũ: Mĩmera
қазақша: Өсімдіктер
kalaallisut: Naasut
ಕನ್ನಡ: ಸಸ್ಯ
한국어: 식물
Перем Коми: Быдмас
kurdî: Riwek
kernowek: Plans
Кыргызча: Өсүмдүк
Latina: Plantae
Lëtzebuergesch: Planzeräich
лакку: Ххяххия
лезги: Набатат
Lingua Franca Nova: Planta
Luganda: Ebimera
Limburgs: Plante
Ligure: Plantae
lumbaart: Plantae
lingála: Etɔɛlɛ
lietuvių: Augalai
latgaļu: Auguoji
latviešu: Augi
मैथिली: वनस्पति
Basa Banyumasan: Tanduran
Malagasy: Zavamaniry
олык марий: Кушкыл
Baso Minangkabau: Tumbuahan
македонски: Растенија
മലയാളം: സസ്യം
монгол: Ургамал
मराठी: वनस्पती
кырык мары: Кушкыш
Bahasa Melayu: Tumbuhan
Mirandés: Planta
မြန်မာဘာသာ: အပင်
эрзянь: Касыкст
Nāhuatl: Tlanelhuayotl
Napulitano: Plantæ
Plattdüütsch: Planten
Nedersaksies: Plaanten
नेपाली: वनस्पति
नेपाल भाषा: मा (बोट्यानी)
Nederlands: Planten
norsk nynorsk: Plantar
norsk: Planter
Nouormand: Pliante
Chi-Chewa: Zomera
occitan: Plantae
ଓଡ଼ିଆ: ଉଦ୍ଭିଦ
ਪੰਜਾਬੀ: ਬੂਟਾ
Kapampangan: Tanaman
Picard: Plante
Norfuk / Pitkern: Plaant
polski: Rośliny
پنجابی: بوٹے
پښتو: بوټی
português: Plantae
Runa Simi: Yura
română: Plantă
armãneashti: Plantâ
tarandíne: Regnum Plantae
русский: Растения
русиньскый: Рослины
Kinyarwanda: Ikimera
संस्कृतम्: ओषधयः
саха тыла: Үүнээйилэр
sicilianu: Plantae
Scots: Plant
سنڌي: ٻوٽا
srpskohrvatski / српскохрватски: Biljke
සිංහල: ශාක
Simple English: Plant
slovenčina: Rastliny
slovenščina: Rastline
chiShona: Madzinde
Soomaaliga: Dhir
shqip: Bimët
српски / srpski: Биљке
Sesotho: Dimela
Seeltersk: Plonten
Basa Sunda: Tutuwuhan
svenska: Växt
Kiswahili: Mmea
ślůnski: Źeliny
தமிழ்: தாவரம்
తెలుగు: మొక్క
тоҷикӣ: Рустанӣ
ไทย: พืช
Türkmençe: Ösümlikler
Tagalog: Halaman
lea faka-Tonga: ʻakau
Tok Pisin: Sayor
Türkçe: Bitki
татарча/tatarça: Үсемлекләр
chiTumbuka: Vyakumela
удмурт: Будос
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئۆسۈملۈك
українська: Рослини
اردو: نباتات
Tshivenda: Tshimela
vèneto: Piante
vepsän kel’: Kazmused
Tiếng Việt: Thực vật
West-Vlams: Plantn
walon: Plante
Winaray: Tanaman
Wolof: Gàncax
吴语: 植物
isiXhosa: Isityalo
მარგალური: ჩანარეფი
ייִדיש: פלאנץ
Yorùbá: Ọ̀gbìn
Vahcuengh: Doenghgo
Zeêuws: Plant'n
中文: 植物
文言: 植物
Bân-lâm-gú: Si̍t-bu̍t
粵語: 植物