Buddizm
English: Buddhism

Buddizm
Madaniyati
Tarixi
Buddistlar
Maktablar
Ibodatxonalar
Matnlar
Portal


Buddizm (Budda nomidan olingan), Buddaviylik — jahonda keng tarqalgan dinlardan biri (xristianlik va islom dini bilan birga). Unga eʼtiqod qiluvchilar taxminan 500 mln.dan ortiq. Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda Hindistonda paydo boʻlgan. Markaziy Osiyo, Jan.

Sharqiy Osiyo mamlakatlarida va Uzok. Sharqda tarqalgan. Hozirgi kunda B. Shri Lanka, Myanma (Birma), Tailand, Laos, Kamboja, Vyetnam, Tibet, Butan va Yapokabi davlatlarning asosiy dinidir. B. muayyan tarixiy davrlarda Xitoy, Hindiston, Koreya va Indoneziyada, deyarli butun Osiyo xalqlari, yaʼni jahonning salkam 2/3 kismi aholisi maʼnaviy qadriyatlariga juda katta taʼsir koʻrsatgan. Rivoyatlarga koʻra, B.ga Siddhartha Gautama (Budda) asos solgan. B.da 2 asosiy yoʻnalish mavjud: xinayana va maxayana. Keyingisi juda koʻp sekta va mazhablarga boʻlinadi.

Boshqa dinlardan farqli ravishda B.da hech bir oʻzgarmas narsa yoʻq, hatto xudo ham oʻzgaruvchan, deb uqtiriladi. Faqat on yoki lahzalar silsilasi mavjud boʻlib, ularning har biri yoʻqolib, keyingisiga oʻrin beradi. B. taʼlimotiga koʻra, inson doimo azobuqubatga mahkum va bunga uning oʻzi sabab boʻladi. Zero u, garchand befoyda boʻlsada, oʻz hayoti va farovon turmushini saqlab qolishga harakat qiladi. Azobuqubatdan qutulish uchun koʻngil xush koʻrgan barcha narsalardan oʻzini tiyish darkor. Muntazam ravishda yolgʻondan, oʻgʻrilikdan, boshqaga zarar yetkazishdan, zinodan oʻzini tiyish hamda meditatsiya (ongni oliy haqiqatga yetishishga qaratish), "bodxi", yaʼni "xotirjamlik"ka va oxiroqibatda nirvanaga (azobuqubatning tugashiga) olib keladi. Nirvanaga yetishish uchun talab qilinadigan axloqiy barkamollik bir emas, bir necha hayotni taqozo etishi mumkin. B. zaminida 3 narsa — Budda, Dharma va Sangxaga eʼtiqod yotadi. Budda (Siddhartha Gautama) oliy haqiqatga yetishishning yorqin timsoli. Dharma — Gautama qoldirgan taʼlimot. Bu taʼlimotning eng qisqa bayoni "toʻrt oliy haqiqat"dan iborat: 1) azobuqubat mavjud; 2) azobuqubatning sababi (istak) mavjud; 3) azobuqubatning tugashi (nirvana) mavjud; 4) azobuqubatning tugashiga olib keluvchi sakkiz bosqichli yoʻl mavjud. Sangxa — Budda asos solgan va hozirgacha faoliyat koʻrsatib kelayotgan rohiblar jamoasi. Tor maʼnoda bu — oʻtgan ayerlarda "oliy haqiqat"ga yetishgan koʻplab avliyolardir. Sangxa jamoasiga kabul etilgan shaxs quyidagi 10 farzni ado etishga qasamyod qiladi: 1) hech kim yoki hech narsani hayotdan judo qilmaslik; 2) yolgʻon soʻzlamaslik; 3) oʻgʻrilik qilmaslik; 4) jinsiy aloqaga kirmaslik; 5) mast qiluvchi ichimlik ichmaslik; 6) kunning ikkinchi yarmidan to ertangi sahargacha ovqat tanovul qilmaslik; 7) uch kiyimdan ortiq hech narsa bilan tanani bezamaslik; 8) ommaviy koʻngilxushliklarda ishtirok etmaslik va tomoshabin sifatida qatnashmaslik; 9) baland va yumshoq oʻrinda yotmaslik; 10) pul ishlatmaslik. Rohiblar jamoasi asosan B. txeravadasi (aynan — oqsoqollar taʼlimoti)ga xosdir. Maxayanada "haqiqat yoʻli" har kim uchun ochiq: rohiblarga ham, dunyoviy kishilar (yaʼni oddiy qavm)ga ham; Buddaga eʼtiqod qilinsa, bas. Kengroq qaralganda, Sangxa — muqaddaslik va qudrat xazinasi. Kisqasi, B. — Buddaga ergashib, Dharma talablarini bajarish va Sangxa jamoasining aʼzosi boʻlib qolishdir.

B. tarixi 2500 yildan ortiqdavrni oʻz ichiga oladi. Unga dastlab braxmanizm va jaynizmniit taʼsiri kuchli boʻlgan. Imperator Ashoka (miloddan avvalgi 3-asr) davrida B. kuchli mustaqil din sifatida shakllandi. 9 a. muvaffaqiyatli faoliyat koʻrsatgan B. Hindistonda inqirozga yuz tuta boshladi va pirovardida bu yerda uning oʻrnini xinduizm toʻliq egalladi. Ammo B. Shri Lanka, Jan.Sharkiy Osiyo va Markaziy Osiyo orkali Xitoy, Koreya, Yaponiya va Tibetga yoyilib ulgurgan edi. Shri Lanka va Jan.Sharqiy Osiyoning materik qismida B. txeravadasi (qad. anʼanalarga sodiqlik), Xitoy, Koreya, Yaponiya va Tibetda esa maxayana (yangicha yondashuvlar) tarkaldi. 15-asrda Osiyo qitʼasida paydo boʻlgan yevropaliklar B. bilan tanishdilar. Ularning baʼzilari B.ga kirgach, Angliya, Germaniya, AQShda oʻz jamoalarini tashkil etdilar. Xitoylik va yaponiyalik muhojirlar bu eʼtiqodni Gavay orollari va AQShning gʻarbiy sohillariga olib keldilar. Hozirgi paytda AQShga koʻplab yapon va tibet rohiblari hamda olimlarining kirib kelishi natijasida mamlakat boʻylab yirik B. jamoalari tashkil topdi. B.ning bir necha xalqaro tashkilotlari ham mavjud.

B.da kundalik, davriy, maxsus va bayram marosimlari ado etiladi. Monastir, butxona va xonadonlarda ertalabki va kechki ibodatlar uyushtiriladi. Odatda, 12—13 yoshli oʻspirin 20 yoshgacha, yaʼni balogʻatga yetgunga qadar monastirda rohiblikni oʻtaydi, lekin , taxminan ularning uchdan bir qismi umrbod shu maqomda qoladi. Oddiy qevm yoki dunyoviy kishilarning eng asosiy kundalik vazifasi — rohiblarni ovqat bilan taʼminlashdir. Bu bilan ular xayrli xizmat qilgan boʻladilar.

20-asrda jahon boʻylab dunyoviy kishilarni ushbu dinga jalb etish odat tusiga kirdi. Hatto Hindistonning oʻzida ham B. dunyoviy shaklda qayta tiklanmoqda. Yaponiyada dunyoviy kishilar "sinsyuko" ("yangi dinlar") deb atalgan oqimlarni (Rossiyada katta shovshuvga sabab boʻlgan "Aum sinrikyo" shulardan) tashkil etmoqdalar. Amerikadagi "yangi buddizm" jamoalari asosan dunyoviy kishilardan tarkib topgan.

Oʻzbekistonda bitta B. jamoasi rasmiy ravishda faoliyat koʻrsatadi.

Ahadjon Hasanov.[1]

Budda haykali, Tayland.

Buddizm yoki Buddaviylik dharmik din hamda falsafiy oqimdir. U shuningdek Budda Dharma (sanskrit tilida "Uyg‘onganning ta’limoti") deb ham ataladi. Buddizmga mil. avv. V asrda Siddharta Gautama tomonidan asos solingan; keyinchalik Gautamani "Budda" ismi bilan atay boshlashgan.

Buddizm asoschisining shaxsi

Buddizm tarixi tadqiqotchilari mavjud manbalar asosida bu oqim asoschisi real tarixiy shaxs ekanligini taʼkidlaydilar. Bu taʼlimot toʻgʻrisida xabar beruvchi adabiyotlarda u Siddxartxa, Gautama (Gotama), Shakyamuni, Budda, Tadxagata, Jina, Bxagavan kabi ismlar bilan zikr etiladi. Bu ismlar maʼnolari quyidagicha: Siddxartxa — shaxsiy ism, Gautama — urugʻ nomi, Shakyamuni — "Shakya qabilasidan chiqqan donishmand", Budda — "nurlangan", Tadxagata — "shunday qilib, shunday ketgan", Jina — "gʻolib", Bxagavan — "tantana qiluvchi". Ular ichida eng mashhuri "Budda" boʻlib, shundan ushbu dinga buddizm nomi berilgan.

Other Languages
Afrikaans: Boeddhisme
Alemannisch: Buddhismus
አማርኛ: ቡዲስም
aragonés: Budismo
Ænglisc: Buddendōm
العربية: بوذية
مصرى: بوذيه
অসমীয়া: বৌদ্ধ ধৰ্ম
asturianu: Budismu
azərbaycanca: Buddizm
تۆرکجه: بودیزم
башҡортса: Буддизм
Boarisch: Buddhismus
žemaitėška: Budėzmos
Bikol Central: Budismo
беларуская: Будызм
беларуская (тарашкевіца)‎: Будызм
български: Будизъм
भोजपुरी: बौद्ध धर्म
Bislama: Budisim
Bahasa Banjar: Buddha
བོད་ཡིག: ནང་བསྟན།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: বৌদ্ধ লিচেত
brezhoneg: Boudaegezh
bosanski: Budizam
català: Budisme
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Hŭk-gáu
нохчийн: Буддизм
Cebuano: Budismo
کوردی: بودیزم
corsu: Buddisimu
čeština: Buddhismus
Cymraeg: Bwdhaeth
dansk: Buddhisme
Deutsch: Buddhismus
Zazaki: Budizm
डोटेली: बुद्ध धर्म
Ελληνικά: Βουδισμός
English: Buddhism
Esperanto: Budhismo
español: Budismo
eesti: Budism
euskara: Budismo
estremeñu: Budismu
Võro: Budism
føroyskt: Buddisma
français: Bouddhisme
arpetan: Boudismo
Nordfriisk: Buddhismus
furlan: Budisim
Frysk: Boedisme
Gaeilge: An Búdachas
贛語: 佛教
Gàidhlig: Bùdachas
galego: Budismo
Avañe'ẽ: Vudismo
ગુજરાતી: બૌદ્ધ ધર્મ
客家語/Hak-kâ-ngî: Fu̍t-kau
Hawaiʻi: Hoʻomana Buda
עברית: בודהיזם
हिन्दी: बौद्ध धर्म
Fiji Hindi: Buddhism
hrvatski: Budizam
Kreyòl ayisyen: Boudis
magyar: Buddhizmus
Արեւմտահայերէն: Պուտտայականութիւն
interlingua: Buddhismo
Bahasa Indonesia: Agama Buddha
Interlingue: Budhisme
Ilokano: Budismo
ГӀалгӀай: Буддизм
Ido: Budismo
íslenska: Búddismi
italiano: Buddhismo
日本語: 仏教
Patois: Budizim
la .lojban.: bu'ojda
Jawa: Buda
ქართული: ბუდიზმი
Qaraqalpaqsha: Buddizm
Kabɩyɛ: Buudiyism
қазақша: Буддизм
ភាសាខ្មែរ: ព្រះពុទ្ធសាសនា
한국어: 불교
कॉशुर / کٲشُر: بُدھ مَت
kurdî: Budîzm
kernowek: Bouddhisteth
Кыргызча: Бурканчылык
Latina: Buddhismus
Ladino: Budizmo
Lëtzebuergesch: Buddhismus
лезги: Буддизм
Lingua Franca Nova: Budisme
Limburgs: Boeddhisme
Ligure: Buddiximo
lumbaart: Buddism
lietuvių: Budizmas
latviešu: Budisms
मैथिली: बौद्ध धर्म
Basa Banyumasan: Agama Buddha
Malagasy: Bodisma
Minangkabau: Agamo Buddha
македонски: Будизам
മലയാളം: ബുദ്ധമതം
Bahasa Melayu: Agama Buddha
Malti: Buddiżmu
Mirandés: Budismo
မြန်မာဘာသာ: ဗုဒ္ဓဘာသာ
مازِرونی: بودیسم
Plattdüütsch: Buddhismus
Nedersaksies: Boeddhisme
नेपाली: बुद्ध धर्म
नेपाल भाषा: बुद्ध धर्म
Nederlands: Boeddhisme
norsk nynorsk: Buddhismen
norsk: Buddhisme
Novial: Budisme
Sesotho sa Leboa: Sebuda
occitan: Bodisme
Ирон: Буддизм
ਪੰਜਾਬੀ: ਬੁੱਧ ਧਰਮ
Papiamentu: Budismo
Picard: Boudime
Norfuk / Pitkern: Budism
polski: Buddyzm
Piemontèis: Bodism
پنجابی: بدھ مت
پښتو: بوديزم
português: Budismo
Runa Simi: Wurayuyay
rumantsch: Budissem
română: Budism
русский: Буддизм
русиньскый: Будгізм
संस्कृतम्: बौद्धधर्मः
саха тыла: Буддизм
sardu: Buddhismu
sicilianu: Buddismu
Scots: Buddhism
سنڌي: ٻڌمت
davvisámegiella: Buddhisma
srpskohrvatski / српскохрватски: Budizam
ၽႃႇသႃႇတႆး : ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ
සිංහල: බුද්ධාගම
Simple English: Buddhism
slovenčina: Budhizmus
slovenščina: Budizem
shqip: Budizmi
српски / srpski: Будизам
Basa Sunda: Agama Buddha
svenska: Buddhism
Kiswahili: Ubuddha
தமிழ்: பௌத்தம்
తెలుగు: బౌద్ధ మతము
тоҷикӣ: Буддоия
Türkmençe: Buddaçylyk
Tagalog: Budismo
Tok Pisin: Budisim
Türkçe: Budizm
Xitsonga: Vubhuda
татарча/tatarça: Буддачылык
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: بۇددا دىنى
українська: Буддизм
اردو: بدھ مت
vèneto: Budhismo
vepsän kel’: Buddizm
Tiếng Việt: Phật giáo
Winaray: Budismo
吴语: 佛教
хальмг: Буддизм
მარგალური: ბუდიზმი
ייִדיש: בודהיזם
Vahcuengh: Fozgyau
中文: 佛教
文言: 佛教
Bân-lâm-gú: Hu̍t-kàu
粵語: 佛教
isiZulu: UbuBudha