خىتاي

Chinaimg.png
Territories of Dynasties in China.gif
China 100.78713E 35.63718N.jpg
Terracotta Army Pit 1 - 2.jpg
Diqing, Yunnan, China.jpg
Bamboo book - binding - UCR.jpg

خىتايلار كىملەر

خىتاي دۇنيادىكى ئەڭ پەس ۋە ئەڭ سۈپەتسىز ئىنسانلار توپىدىن بولۇپ، بىئولوگىيە ساھەسىدە خىتايلارنى ئىنسان قاتارىدا كۆرۈش ياكى باشقا بىر جانلىق تۈرى قاتارىدا كۆرۈش ھەققىدە كۆپ تالاش- تارتىشلار بولغان. گېن ئىلمىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ خىتايلارنىڭ ئىنسان ئىكەنلىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن بولۇپ، بۇ مەخلۇقلارنىڭ ئىنسانلاردا بولمىغان قىلمىشلىرى ۋە ئىنسانغا يات بولغان تەبىئىتى كىشىلەردە بۇلارغا بولغان خاتا چۈشەنچە پەيدا قىلغان. خىتايلار ئانا- بالا چېتىشالايدىغان، شەرمىي- ھاياسىز كىشىلەر توپى بولۇپ، بۇلار مايمۇنلۇق دەۋرىدىن بۇيان پاكىزىلىققا كۆنمىگەنلىكى ۋە مەينەتچىلىكتە ياشاپ كۆنگەنلىكى ئۈچۈن جۇغى كىچىك ئەمما ئىممونىت كۈچى كۈچلۈك بولۇپ يېتىلگەن. ھەرقانداق خىتاي ھەرقانداق باشقا بىر مىللەتنىڭ يىمىكىنى يېسە يىمەكلىكتىن زەھەرلىنىش كېلىپ چىقمايدۇ، ئەمما بۇ مەلئۇن مىللەتنىڭ ئۆزلىرى يەيدىغان يىمەكنى باشقا ھەرقانداق مىللەتنىڭ كىشىسى يەپ سالسا كېسىنلىك بىلەن يىمەكلىكتىن زەھەرلىنىش كېلىپ چىقىدۇ. بەش تەڭگە ئۈچۈن قىزى سولاپ بېرەلەيدىغان، ئانىسىنى سېتىۋېتەلەيدىغان بۇنداق ۋىجدانسىز، ئەخلاقسىز، ھەق- ئادالەت تۇيغۇسى ئەسلا مەۋجۇد بولمىغان نىجىس ئىنسانلار توپىنىڭ نامى خىتايلاردۇر.

سۆز مەنبەسى

زامانلاردىن بىرى خەنزۇلارنى خىتاي دەپ ئاتاش ئومۇملاشقان ئادەتكە ئايلىنىپ ، بۇنىڭ تەسىرى ھازىرمۇ ساقلىنىپ كەلمەكتە . ئىلمى نۇقتىدىن ئېيتقان خەنزۇلارنى << خىتاي >> دىيىش تامامەن توغرا. ئەممە قىتايلارنى خىتاي دىيىش پۈتۈنلەي خاتا .قىتاي بىلەن خىتاي ئىككىسى ئىككى مىللەتنىڭ نامى ، ماخمۇت قەشقىرىنىڭ كۆرسۇتىشىچە << قىتاي> لار تۇركى قەبىلىلىرىنىڭ بىرىدۇر ( <تۇركى تىللار دىۋانى > 1981 - يىلى نەشرى 38 - بەتكە قارالسۇن) . ئۇلار ۋەتىنىمىزنىڭ غەربى شىمالىدىكى لياۋ خې دەرياسىنىڭ يۇقۇرى ئېقىمىدا ياشاپ ، مىلادى 916 - يىلىدىن باشلاپ << لياۋ سۇلالىسى>> نى قۇرغان ، ئۇلارنىڭ بىر قىسمى مىلادى 1124 - يىلىدىن 1211 - يىلىغىچە ھازىرقى شىنجاڭ ۋە ئۇنىڭ غەربىدىكى جايلاردا << غەربى لياۋ سۇلالىسى >> نى قۇرۇپ < قۇز ئوردۇ >> يەنى << بالاساغۇن >> شەھىرىنى مەركەز قىلغان . ئۇلار تارىختا خەنزۇچە ماتىرياللاردا << كىدان >> دەپ ئاتالغان بولۇپ ، ئەسلى تۇرۇكچە << قىتان >> دەپ ئاتىلاتتى . خەنزۇ تىلىدا << ق >> تاۋۇشى بولمىغاچقا << ك >> تاۋۇشىدا تەلەپپۇز قىلىنغان . كېيىن بۇ << قىتان >> سۆزى تۇركى تىللار تەرەقىياتىدا << ن>> تاۋۇشى بىلەن << ي >> تاۋۇشىنىڭ ئالمىشىشى نەتىجىسىدە قىتان سۆزى قىتايگە ، ئاندىن 'قىتايگە ئۆزگەرگەن . << خىتاي >> سۆزى روس تىلىدا < كىتاي >> شەكلىدە ئۆزلىشىپ ھەم خەنزۇ ھەم جوڭگۇ دىگەن مەنىدە قوللۇنۇپ كەلمەكتە .



ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مىللەتلەرمۇ قىتاي ياكى خىتاي دەپ ئاتايدۇ. كىلىش مەنبەسى سىز ئىيتقاندەك قىتان ،ئولۇغ بوۋىمىز ئۇلارنى نىمە ئۈچۈن تۈركى مىللەت دەپ ئاتىغانلىقىنى بىلمىدىم،مەنچە بولسا ئۇلار مانجۇ،موڭغۇل قاتارلىق مىللەتلەر بىلەن ئەجدادى بىر بولغان تونگۇس ئېرىقىدىكى خەقلەر. ھازىرقى شەرقى-شىمال ۋە شىمالى جۇڭگۇغا توغرا كىلىدىغان قىتان خانلىقى (خەنزۇچە مەنبەلەردە لىياۋ سۇلالىسى) يىمىرىلگەندىن كىيىن ئۇلار غەربكە كۆچۇپ دىيارىمىزدا خارابلاشقان شەرقى قاراخانىلارنىڭ ئورنىغا قارا قىتان سۇلالىسى (خەنزۇچە مەنبەلەردە غەربى لىياۋ سۇلالىسى) دىگەن سۇلالىنى قۇرۇپ ئۇزاق ئۆتمەيلا خاراب بولغان.بېرىتانىيە قامۇسىدا ئېيتىشىچە ئۇلارنىڭ مۇتلەق كۆپ ساندىكىسى قىرغىزلىشىپ كەتكەن دىيىلىپتۇ. ئىھتىمال تىل جەھەتتىكى ئوخشاشلىق بويىچە چىڭگىزخاننىڭ ئارمىيىسىگە قوشۇلۇپ موڭغۇللىشىپ كەتكەن بولوشىمۇ مۇمكىن.

يۇرتتىكى چوڭلىرىمزنىڭ ئېيتىشىچە ئەينى ۋاقىتتا مانجۇلار بىلەن تەڭ كەلگەن (18-ئەسىردە) خەنزۇلارنى كىشىلىرىمىز ئۇلاردىن كۆپ بۇرۇن (12-ئەسىردە) كەلگەن قىتانلارغا ئوخشىتىپ (چىراي ھەم بەدەن شەكلىدىكى ئوخشاشلىقنى دىمەكچى)خاتا ھالدا شۇنداق ئاتاپ ئومۇملىشىپ قالغان.ئىنىقكى بۇ گەپنىڭ خىلىلا ئاساسى بار. ئەگەر خەنزۇلار زىمىنىمىزغا قىتانلاردىن بۇرۇن كەلگەن بولسا بۇ خىل خاتالىق يۇز بەرمەس ئىدى ئەلۋەتتە.


ّ

Other Languages
Alemannisch: China
አማርኛ: ቻይና
Ænglisc: Cīna
العربية: الصين (منطقة)
ܐܪܡܝܐ: ܨܝܢ (ܐܪܥܐ)
Aymar aru: China
བོད་ཡིག: རྒྱ་ནག
brezhoneg: Sina
català: Xina
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Dṳ̆ng-guók
čeština: Čína
Cymraeg: Tsieina
Deutsch: China
ཇོང་ཁ: རྒྱ་ནག
Esperanto: Ĉinio
español: China (región)
Võro: Hiina
français: Monde chinois
arpetan: Ch·ina
Gaeilge: An tSín
贛語: 中國
گیلکی: چین
Gaelg: Yn Çheen
客家語/Hak-kâ-ngî: Chûng-koet
עברית: סין (אזור)
हिन्दी: चीन
Bahasa Indonesia: Tiongkok (istilah)
íslenska: Kína
日本語: 中国
Patois: Chaina
Basa Jawa: Cina
ಕನ್ನಡ: ಚೀನಾ
한국어: 중국
kernowek: China
Bahasa Melayu: China
Nederlands: China
norsk nynorsk: Kina
norsk: Kina
Nouormand: Chinne
Picard: Kine
Deitsch: Tscheine
पालि: चीन
polski: Chiny
Runa Simi: Chunwa
română: China
русиньскый: Китай
संस्कृतम्: चीन
Simple English: China
slovenščina: Kitajska
српски / srpski: Кина (регион)
Basa Sunda: Tiongkok (istilah)
svenska: Kina (region)
ತುಳು: ಚೀನಾ
Türkçe: Çin (bölge)
українська: Китай
Tiếng Việt: Trung Quốc (khu vực)
walon: Chine
Winaray: Tsina
吴语: 中國
Yorùbá: Ṣáínà
中文: 中國
文言: 中國
Bân-lâm-gú: Tiong-kok
粵語: 中國