Чаъш

Чаш ( орус. Волосы) - кижиниң азы колдуунда-ла чер кырында сүт-чемиштиглерниң бажының кырынга өзер тускай дүктер. Өскен тудум ооң узуну 1-2 метр ажа берип болур.

  • Кижиниң чажы

Кижиниң чажы

Чырык чер кырынга төрүттүнүп келген төлдүң бичии-даа бол, бажының дүгү бар болур. Чаш уруг үш хар четкиже, тыва чанчыл ёзугаар ону кеспес дижир. Чаш уруг үш хар чедерге, бичии кижиниң чажын кезип, хылбыктаар. Дойга чоок дөргүл-төрел чыглыр. Өгде эң улуг кижи (кырган-авазы, кырган-ачазы, даайы-даа дижик), азы болза эң чедиишкинниг, мерген угаанныг кижи эң бир дугаар хылбыкты артыжап, кадак баглап каан хачы-биле кезер. Кезериниң бертинде, бичии уругга хамаарыштыр йөрээл чугаалап, бир-ле чүвени уругга бээр бооп, аазаар. Ону "айтып бээри" дээр. Шагда анай-хураган, бызаа-молдурга, кулун-даа бээр турган. Мал-маган айтыр чаңчыл амгы-даа үеде ажыглаттынып турар. Хоорай кижилери нургулайында-ла ойнаарактар бээр. Ол шупту алган белек-селээ, мал-маганын ада-иези чарып болбас, уругнуң өнчүзү болур. Чаш уруг улгаткыже чедир азырашкаш, хүлээдип бээр ужурлуг.

Кыс кижиниң чажы

Чаш - кыс кижиниң кежигүүнү-дүр, кыстың күжү чажында-дыр. Эртен эрте тургаш, чажын эртенги хүн херелдеринде ыяш дыргак-биле дыраарга, күш бээр дижир. Дыраан чажындан адырылган (төктүп-баткан) чаъшты кыс кижи бокталдыр октавас ужурлуг. Хат-биле аас-кежии бөмбүрзекти долганып чоруп каар; аза аксынга алзыптар дижир. Кыс кижи аңгы хаптыг болур, чаъжын чыггаш отка чиртиптер, азы чыып чоруур дижир. Аңгы-аңгы чоннарда бо чаңчыл база бар. Чамдык чоннарда, чижелээрге: туркмен, каракалпак, узбек база уйгур чоннарда авазы уруунга хол-биле бөрт даарааш, бодунун чыгган чажындан чиңге узун чаштар (чиңге кежегелер) өрээш, чараш бөртке кожуп белек кылдыр сунар. Кыс кижи өгленмээн шаанда тыва ёзулалдар-биле чажын чаңгыс кылдыр өрүүр. Өгленген хүнден эгелеп ийи чара өрүүр. Ол болза өглүг-баштыг деп илереткени болур.

Эр кижиниң чажы

Шаанда тыва эр кижи узун чаш (кежеге) эдилээр турган. Узун чажы ооң чон аразында байдалын (статузун) илередир турган. Өөнүң ишти өөнүң ээзиниң чажын чараштыр өрүп бээр. Эр кижи кылаң кара чажы-биле мага-бодун, күжүн, угаан-туружун, арыг-силии болгаш турум болуп сөс ээзи болганын көргүзер чораан. Өгнүң эжиин ажарда, узун орукче аңнап азы шеригже үнерде, эр кижи чажын хөйлеңинге чажырып алыр турган. Дайзын удурланыкчыга туттургаш чер-чурттун саткан, мегечи азы багай чорук кылган эр кижиниң чажын кескеш, чонга "Изгой/саттыныкчы/мегечи" болгаш оон-даа өске(о.ө.) чуулдуни ырактан билдирер чораан арга дыр. Ынчалза-даа ламаларның чажы чок, баштары тас чорууру аңгы айтырыг-дыр. Эр кижиниң чажы эрниң күжүн илередир турган. Кысты алып өгленгенде, эр биле кыстың чаъштарын иелери салып, дыргак-биле йөрээп дыраар. Ийилдирзин чаңгыс черге оргускаш, алгып-йөрээп, экини күзеп чагывышаан ийи чаъшты чаңгыс чавага кылдыр өрүүр. Бо чаңчыл болза ийи өгнүң чаңгыс өг-бүле болуп тургустунганын илередир.

Other Languages
Afrikaans: Haar
አማርኛ: ፀጉር
aragonés: Pelo
العربية: شعر (تشريح)
ܐܪܡܝܐ: ܡܙܬܐ
asturianu: Pelo
авар: Рас
Aymar aru: Ñik'uta
azərbaycanca: Saç
башҡортса: Сәс
беларуская: Валасы
беларуская (тарашкевіца)‎: Валасы
български: Коса
বাংলা: চুল
brezhoneg: Blev
bosanski: Dlaka
català: Pèl
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Tàu-huók
ᏣᎳᎩ: ᎤᏍᏗᏰᎬ
کوردی: موو
čeština: Chlup (zoologie)
Cymraeg: Blew
dansk: Hår
Deutsch: Haar
Zazaki: Porr
Ελληνικά: Τρίχα
English: Hair
Esperanto: Haro
español: Pelo
euskara: Ile
فارسی: مو
suomi: Karva
Võro: Karv
français: Poil
Gaeilge: Gruaig
Gàidhlig: Falt
galego: Cabelo
Avañe'ẽ: Tague
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: केंस
ગુજરાતી: વાળ
עברית: שיער
हिन्दी: बाल
hrvatski: Kosa
Kreyòl ayisyen: Cheve
Հայերեն: Մազեր
Bahasa Indonesia: Rambut
Iñupiak: Nuyaq
Ido: Pilo
íslenska: Hár
italiano: Pelo
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓄᔭᐃᑦ
日本語: 毛 (動物)
Basa Jawa: Rambut
ქართული: თმა
қазақша: Шаш
ಕನ್ನಡ: ಕೂದಲು
한국어:
коми: Си
Кыргызча: Чач
Latina: Pilus
лакку: ЧӀарарду
lietuvių: Plaukas
latviešu: Mati
മലയാളം: മുടി
मराठी: केस
Bahasa Melayu: Rambut
မြန်မာဘာသာ: ဆံပင်
مازِرونی: می
Nāhuatl: Tzontli
Napulitano: Pire (anatumía)
नेपाली: कपाल
नेपाल भाषा: सँ (म्ह)
Nederlands: Haar (zoogdier)
norsk nynorsk: Hår
norsk: Hår
ଓଡ଼ିଆ: କେଶ
ਪੰਜਾਬੀ: ਵਾਲ
Pangasinan: Buek
Kapampangan: Buak
पालि: केसा
polski: Włos
پنجابی: بال
português: Pelo
Runa Simi: Chukcha
română: Păr
русский: Волосы
संस्कृतम्: केशः
саха тыла: Баттах
sicilianu: Pilu
Scots: Hair
سنڌي: وار
srpskohrvatski / српскохрватски: Kosa
Simple English: Hair
slovenčina: Chlp (cicavce)
slovenščina: Las
chiShona: Vhudzi
Soomaaliga: Tin
српски / srpski: Коса
Basa Sunda: Buuk
svenska: Hår
Kiswahili: Nywele
தமிழ்: முடி
తెలుగు: వెంట్రుక
тоҷикӣ: Мӯй
Tagalog: Buhok
Türkçe: Kıl
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: چاچ
українська: Волосся
اردو: بال
vèneto: Caveji
Tiếng Việt: Lông
walon: Poyaedje
Winaray: Buhok
isiXhosa: Iinwele
მარგალური: თუმა
ייִדיש: האר
Yorùbá: Irun
中文: 毛发
Bân-lâm-gú: Mô͘
粵語: