Сәгать (корал)

Ком сәгате

Сәгатьтәүлек эчендәге вакытны үлчәү коралы.

Сәгать турында беренче мәртәбә б.э.к. 1100 елда искә алына. Вакытны санау өчен беренче җайланмалар кояш сәгатьләре булган. Аларны ясау гадәттән тыш гади: тигез мәйдан уртасына казык какканнар. Кояшлы көндә казыктан хәзерге сәгать циферблаты кебек сызыклар сызылган мәйданга күләгә төшкән. Күләгә көнозын хәрәкәт иткән, һәм аның торышына карап кешеләр вакытны билгеләгәннәр. Ләкин болытлы көннәрдә һәм төннәрен кояш сәгатьләре эшләми. Су сәгате уйлап табалар. Борынгы грекларда су сәгатьләре клепсидра дип аталган. Бер савыттан икенчесенә тамчылап кына су агып утыра. Уклы калкавыч я күтәрелә, я төшә. Бу сәгатьнең “йөрүе” ишетелеп торган, чөнки су тамганда тамчы үзенчәлекле аваз чыгара. Мондый сәгатьләр вакытны төнлә дә, көндез дә күрсәтәләр, тик су салып торырга гына онытма. Ә бер колбадан икенчесенә нечкә агынты булып коелып торган ком сәгатьләре безнең көннәрдә дә яшәп килә. Ләкин бу сәгатьләрнең берсе дә уңайлы булмыйлар.

Механик сәгатьләр турында беренче телгә алынган язмаларны галимнәр борынгы Византия кулъязмалары арасыннан табалар. Ул 578 елга туры килә. Беренче механик сәгатьләрдә бер ук — сәгатьне күрсәтә торган ук кына булган.

Европада беренче кесә сәгатен ясыйлар. Голландия галиме X. Гюйгенс 1657 елда сәгатькә тел (маятник) куя. Сәгать теле (авыр йөк асылган таякчык) тигез рәвештә як-якка тирбәлеп тора, һәр тирбәлешен ул бер үк вакытта башкара. Маятниксыз сәгатьләр көнгә 15 минутка артка кала яисә алга китә торган була. Хәзер төгәл йөри торган маятниклы сәгатьләрнең артка калу яисә алга китүе тәүлеккә бер секундтан артмый. Маятник сәгатьнең йөрешен көйли.

Барлык сәгатьләр өчен дә зарури булган тагын бер деталь: энергия чыганагы бар. Бу — я авыр гер, я пружина, я электр батареясы. Әле күптән түгел генә барлык сәгатьләрнең дә иң мөһим өлеше — сәгатьне, минутны, секундны күрсәтә торган уклар иде. Ә хәзер уклары һәм циферблаты булмаган сәгатьләр ешрак күренә башлады.

Сәгать пыяласы астындагы тәрәзәчектә, бер-берсен алыштырып, сәгать, минут, секундны күрсәтә торган цифрлар барлыкка килә. Ә кайбер сәгатьләр айны, числоны, атнаның нинди көне икәнлеген дә күрсәтәләр.

Хәзерге фән һәм техника сәгатьләрдән инде механик маятник кына тәэмин итә алмаган тагын да зуррак төгәллекне таләп итәләр, һәм менә кварцлы сәгатьләр уйлап табылды. Аларда маятник урынына электр тогы тәэсирендә тирбәлә торган кварц пластинка куелган. Кварц «маятниклы» сәгать 30 елга нибары бер секунд алга китә яки артка кала.

Тагын да төгәлрәк «маятниклар» эзләп, катлаулы тирбәлеш хәрәкәтләре ясый торган молекулалар һәм атомнарга игътибар итәләр. Атом һәм молекуляр сәгатьләр — хәзерге заманда вакытны иң төгәл күрсәтә торган сәгатьләр. Беренче атом сәгатьләре 1949 нчы елда ясала.

Беренче электрон сәгатьне 1961 нче елда АКШта уйлап табалар.

Сәгать — бик нечкә һәм төгәл механизм. Шуңа күрә, сәгатьләр ясыйм дип, кеше төрле-төрле төгәл кораллар, җайланмалар, механизмнар уйлап чыгарган.

Галерея

Раифа Православ монастырендәге кояш сәгате, Татарстанның Яшел Үзән районы  
Аналог сәгать видеосы  
Христиан Гюйгенсның беренче телле сәгате  
Электрон атом сәгать  
Other Languages
адыгабзэ: Сыхьат
Alemannisch: Uhr
aragonés: Reloch
العربية: ساعة (آلة)
asturianu: Reló
azərbaycanca: Saat
تۆرکجه: ساعات
башҡортса: Сәғәт
Boarisch: Uah
žemaitėška: Dzieguorios
беларуская: Гадзіннік
беларуская (тарашкевіца)‎: Гадзіньнік
български: Часовник
বাংলা: ঘড়ি
brezhoneg: Horolaj
català: Rellotge
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Cṳ̆ng
کوردی: کاتژمێر
čeština: Hodiny
kaszëbsczi: Zédżer
Чӑвашла: Сехет (хатĕр)
Cymraeg: Cloc
dansk: Ur
Deutsch: Uhr
Ελληνικά: Ρολόι
emiliàn e rumagnòl: Arlói
English: Clock
Esperanto: Horloĝo
español: Reloj
eesti: Kell
euskara: Erloju
فارسی: ساعت
suomi: Kello
Võro: Kell
Gaeilge: Clog
贛語:
galego: Reloxo
עברית: שעון
Հայերեն: Ժամացույց
interlingua: Horologio
Bahasa Indonesia: Jam (alat)
Interlingue: Horloge
Ilokano: Pagorasan
íslenska: Klukka
italiano: Orologio
日本語: 時計
Patois: Klak
ქართული: საათი
қазақша: Сағат
ಕನ್ನಡ: ಗಡಿಯಾರ
한국어: 시계
Кыргызча: Саат
Latina: Horologium
Lëtzebuergesch: Auer
ລາວ: ໂມງ
lietuvių: Laikrodis
latviešu: Pulkstenis
македонски: Часовник
മലയാളം: ഘടികാരം
मराठी: घड्याळ
Bahasa Melayu: Jam (alat)
Mirandés: Reloijo
မြန်မာဘာသာ: နာရီ
Plattdüütsch: Klock (Tiet)
नेपाल भाषा: ईलचं
Nederlands: Klok (tijd)
norsk nynorsk: Klokke
occitan: Relòtge
ਪੰਜਾਬੀ: ਘੜੀ
polski: Zegar
پنجابی: گھڑی
پښتو: گړيال
português: Relógio
Runa Simi: Pacha tupuq
română: Ceas
русский: Часы
sicilianu: Rulòggiu
Scots: Knock
srpskohrvatski / српскохрватски: Sat (predmet)
Simple English: Clock
slovenčina: Hodiny
slovenščina: Ura (naprava)
Soomaaliga: Goorsheegto
shqip: Ora
српски / srpski: Часовник
Basa Sunda: Jam témbok
svenska: Ur
Kiswahili: Saa (ala)
தமிழ்: கடிகாரம்
తెలుగు: క్లాక్
Türkçe: Saat
українська: Годинник
اردو: گھنٹا
oʻzbekcha/ўзбекча: Soat (asbob)
vèneto: Rolojo
vepsän kel’: Časud
Tiếng Việt: Đồng hồ
Winaray: Relo
ייִדיש: זייגער
中文: 時鐘
粵語:
isiZulu: Iwashi