Перу

Перу
República del Perú
Piruw Mama Llaqta

Piruw Suyu
БайракИлтамга
 урнашуы
Бәйсезлек1821 елның 28 июле (Испаниядән)
Идарә итү формасыКонституцион республика
Рәсми телиспан һәм кечуа телләре
БашкалаЛима
ПрезидентАлан Гарсия Перес
Премьер-министрХавьер Веласкес Кескен
Мәйдан
– Барлыгы
– % Су

1 285 220 км²
8,8%
Халык саны
– Барлыгы (2009)
– Тыгызлык

29 546 963 кеше
21,7 кеше/км²
АкчаЯңа соль
ВакытUTC -5
Пәрәвез домены.pe
Телефон коды51

Перу́ (Пәру,[1] исп. Perú, кечуа Piruw, аймара Piruw), рәсми атамасы Перу́ Җөмһүрияте (исп. República del Perú, кечуа Piruw Mama Llaqta, аймара Piruw Suyu) – Көньяк Америкада урнашкан дәүләт. Төньяк-көнбатышта Эквадор белән, төньякта Колумбия белән, көнчыгышта Бразилия белән, көньяк-көнчыгышта Боливия һәм Чили белән чиктәш. Көнбатышта Тын океан сулары белән юыла.

Перу тарихы

Төп мәкалә: Перу тарихы

Иртә чор

Тарихчылар фикеренчә, бу территорияләрдә беренче кешеләр якынча б.э.к. 9000 еллар тирәсендә килеп чыккан. Иң борынгы торак урыны буларак Норте-Чико санала. Аның килеп чыгу вакыты б.э.к. 3000 ел белән б.э.к. 1800 ел арасына туры килә.

Инклар дәүләте

Б.э. XII гасырында инклар кабилә булып Урубамба елгасы үзәнендәге Куско тирәсендә оешалар. Инкларның аерым халык түгеллеген, ә бары тик идарә итүче класс икәнлеген искәртеп үтәргә кирәк. 1438 елда алар Сапа Инка җитәкчелегендә дәүләтләрен киңәйтә башлыйлар. Дәүләтнең чәчәк атуы XVI гасырның башына туры килә. Аларның дәүләтләре Тауантинсуйу дип атала. Тауантинсуйу Колумбка кадәрге Американың иң зур империясе була. Төньякта аның чиге хәзерге Колумбиядәге Патия елгасы буенча, көньякта хәзерге Чилидагы Мауле елгасы буенча үтә торган була. Көнчыгышта инклар хакимияте бүгенге Бразилия, Парагвай һәм Аргентина дәүләтләренең җирләрен үз эченә алган була.

Инклар чорында җир эшкәртү киң таралган була. Җирне таяклар белән йомшарталар, сабан билгеле булмый. Кукуруза, маниока, бәрәңге, томат, борчак, тәмәке, кока һәм мамык үстерелә. Йорт хайваннарыннан лама асрала. Мамыктан һәм йоннан кием туку, чүлмәкчелек, алтын, көмеш, бакыр һәм бронзадан әйберләр ясау гаять зур үсешкә ирешкән була. Кадаклар билгеле булмый. Халыкның төп өлеше булган игенчеләр бергәләп җир эшкәртүче җәмгыятьләр корып яшиләр. Уңышның өчтән бере инкларның милкенә, тагын өчтән бере гыйбадәтханәләргә күчә торган була.

Перуның испаннар тарафыннан яулап алынуы

Панамада яшәүче Франсиско Писарро, Диего де Альмагро исемле конкистадорлар һәм Эрнандо де Луке исемле рухани 1524 елда Перуны яулап алу эшен башлыйлар. 1531 елда Писарро 227 кешелек гаскәр белән өченче экспедициясенә чыга. 1533 елда Писарро, Перу эчендәге каршылыклардан файдаланып, Перу дәүләтенең башкаласын – Куско шәһәрен ала.

1535 елда ул Лима шәһәренә нигез сала.

Индеецлар берничә тапкыр испаннарга каршы баш күтәрәләр. Алар арасында иң эресе 1780-1781 елларда Хосе Габриэль Кондорканка җитәкчелегендәге баш күтәрү була. Ләкин ул уңышка ирешми, баш күтәрү канга батырыла, Кондорканка исә җәзалап үтерелә.

Бәйсезлек өчен көрәш

Латин Америкасының бәйсезлек өчен көрәше чорында Перу Испаниянең терәге булып тора, моннан испан гаскәрләре күрше вице-корольлекләрдәге баш күтәрүчеләргә каршы җибәрелә торган була. 1823 елда испаннар Перуны 1821 елда Чилидан килеп Перуның бәйсезлеген игълан иткән Сан-Мартин исемле җитәкченең кулыннан кире тартып алалар.

1824 елда төньяктан Перуга Боливар яклы Сукре гаскәрләре керә. Алар испаннарны тар-мар итәләр. Перу вице-корольлеге бүгенге Перуга һәм Боливиягә бүленә.

Азатлык игълан иткәннән соң 20 ел дәвамында Перуның тарихы Боливия белән сугышларга, халык күтәрелешләренә һәм хакимият алмашынуларына бай була.

Мачу Пикчу – инкларның "югалган" шәһәре
  • 15311533 – испан конкистадорлары Перу җирләрен яулыйлар.
  • 1535 – Лимага нигез салына.
  • 1544 – Перу вице-корольлеге нигезләнә.
  • 1821 – Перуның вакытлы бәйсезлеге.
  • 1823 – бәйсезлекне югалту.
  • 1824 – Аякучо янында сугыш. Испан колнизаторлары тар-мар ителә. Бәйсезлек игълан ителә.
  • 1877 – Пакоча култыгында сугыш.
  • 19321933 – Перу-Колумбия сугышы
  • 1941 – Перу-Эквадор сугышы
  • 1965 – сул карашлы төркемнәр хакимиятне бәреп төшерү буенча актив эшчәнлек алып баралар.
  • 1968 – хәрбиләр хакимиятне үз кулына ала. Дәүләт башына Хуаном Веласко Альварадо җитәкчелегендәге сул офицерлар килә. 1980 елда алар хакимиятне граждан хөкүмәткә кире кайтаралар.
  • 1981 – Пакиш сугышы
  • 1995 – Альто-Сенепа сугышы
  • 2001 – Фухимори режимының бетүе.
  • 20012006 – Алехандро Толедо президент була.
  • 2006 – Алан Гарсия президент буларак сайлана.
Other Languages
Аҧсшәа: Перу
Acèh: Pèru
адыгабзэ: Перу
Afrikaans: Peru
Akan: Peru
Alemannisch: Peru
አማርኛ: ፔሩ
aragonés: Perú
Ænglisc: Peru
العربية: بيرو
مصرى: بيرو
asturianu: Perú
Aymar aru: Piruw
azərbaycanca: Peru
تۆرکجه: پرو
башҡортса: Перу
Boarisch: Peru
žemaitėška: Perū
Bikol Central: Peru
беларуская: Перу
беларуская (тарашкевіца)‎: Пэру
български: Перу
भोजपुरी: पेरू
Bislama: Peru
bamanankan: Peru
বাংলা: পেরু
བོད་ཡིག: པེ་རུ།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: পেরু
brezhoneg: Perou
bosanski: Peru
буряад: Перу
català: Perú
Chavacano de Zamboanga: Peru
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Peru
нохчийн: Перу
Cebuano: Peru
Chamoru: Perú
کوردی: پێروو
corsu: Perù
qırımtatarca: Peru
čeština: Peru
Чӑвашла: Перу
Cymraeg: Periw
dansk: Peru
Deutsch: Peru
Zazaki: Peru
dolnoserbski: Peru
डोटेली: पेरू
ދިވެހިބަސް: ޕެރޫ
eʋegbe: Peru
Ελληνικά: Περού
English: Peru
Esperanto: Peruo
español: Perú
eesti: Peruu
euskara: Peru
estremeñu: Perú
فارسی: پرو
Fulfulde: Peru
suomi: Peru
Võro: Peruu
Na Vosa Vakaviti: Peru
føroyskt: Peru
français: Pérou
arpetan: Pèrou
Nordfriisk: Peruu
Frysk: Perû
Gaeilge: Peiriú
Gagauz: Peru
Gàidhlig: Pearù
galego: Perú
Avañe'ẽ: Perũ
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: पेरू
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍀𐌰𐌹𐍂𐌿
ગુજરાતી: પેરુ (દેશ)
Gaelg: Yn Pheroo
Hausa: Peru
客家語/Hak-kâ-ngî: Peru
עברית: פרו
हिन्दी: पेरू
Fiji Hindi: Peru
hrvatski: Peru
hornjoserbsce: Peru
Kreyòl ayisyen: Pewou
magyar: Peru
Հայերեն: Պերու
interlingua: Peru
Bahasa Indonesia: Peru
Interlingue: Perú
Igbo: Peru
Ilokano: Peru
Ido: Peru
íslenska: Perú
italiano: Perù
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐱᕉ
日本語: ペルー
Patois: Peruu
la .lojban.: perus
Basa Jawa: Peru
ქართული: პერუ
Qaraqalpaqsha: Peru
Kabɩyɛ: Peruu
Kongo: Peru
Gĩkũyũ: Peru
қазақша: Перу
kalaallisut: Peru
ಕನ್ನಡ: ಪೆರು
한국어: 페루
kurdî: Perû
коми: Перу
kernowek: Perou
Кыргызча: Перу
Latina: Peruvia
Ladino: Peru
Lëtzebuergesch: Peru
лезги: Перу
Lingua Franca Nova: Peru
Limburgs: Peru
Ligure: Perù
lumbaart: Perù
lingála: Peru
لۊری شومالی: پرۊ
lietuvių: Peru
latgaļu: Peru
latviešu: Peru
Malagasy: Però
олык марий: Перу
Māori: Perū
македонски: Перу
മലയാളം: പെറു
монгол: Перу
मराठी: पेरू
кырык мары: Перу
Bahasa Melayu: Peru
Malti: Perù
Mirandés: Peru
မြန်မာဘာသာ: ပီရူးနိုင်ငံ
مازِرونی: پرو
Dorerin Naoero: Peru
Nāhuatl: Peru
Napulitano: Perù
Plattdüütsch: Peru
नेपाली: पेरू
नेपाल भाषा: पेरु
Nederlands: Peru
norsk nynorsk: Peru
norsk: Peru
Novial: Peru
Nouormand: Pérou
Sesotho sa Leboa: Peru
Diné bizaad: Dibénééz Bikéyah
occitan: Peró
Livvinkarjala: Peru
Oromoo: Peeruu
ଓଡ଼ିଆ: ପେରୁ
Ирон: Перу
ਪੰਜਾਬੀ: ਪੇਰੂ
Pangasinan: Peru
Kapampangan: Peru
Papiamentu: Peru
पालि: पेरु
Norfuk / Pitkern: Peruu
polski: Peru
Piemontèis: Perù
پنجابی: پیرو
پښتو: پيرو
português: Peru
Runa Simi: Piruw
rumantsch: Peru
Romani: Peru
română: Peru
русский: Перу
русиньскый: Перу
Kinyarwanda: Peru
संस्कृतम्: पेरु
саха тыла: Перу
sardu: Perù
sicilianu: Perù
Scots: Peru
davvisámegiella: Peru
srpskohrvatski / српскохрватски: Peru
සිංහල: පේරූ
Simple English: Peru
slovenčina: Peru
slovenščina: Peru
Gagana Samoa: Peru
chiShona: Peru
Soomaaliga: Peru
shqip: Peruja
српски / srpski: Перу
SiSwati: IPheru
Seeltersk: Peru
Basa Sunda: Péru
svenska: Peru
Kiswahili: Peru
ślůnski: Peru
தமிழ்: பெரு
తెలుగు: పెరూ
tetun: Perú
тоҷикӣ: Перу
Türkmençe: Peru
Tagalog: Peru
Tok Pisin: Peru
Türkçe: Peru
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: پېرۇ
українська: Перу
اردو: پیرو
oʻzbekcha/ўзбекча: Peru
vèneto: Perù
vepsän kel’: Peru
Tiếng Việt: Peru
Volapük: Peruvän
walon: Perou
Winaray: Perú
Wolof: Peru
吴语: 秘鲁
მარგალური: პერუ
ייִדיש: פערו
Yorùbá: Perú
Vahcuengh: Peru
Zeêuws: Peru
中文: 秘鲁
文言: 秘魯
Bân-lâm-gú: Peru
粵語: 秘魯
isiZulu: Peru