Мексика
English: Mexico

Мексика
Flag of Mexico.svg
Байрак
Coat of arms of Mexico.svg
Илтамга
Башкала Мехико
Халык саны 130 526 945 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 16 сентябрь 1810 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы Үзәк вакыт зонасы
Рәсми тел испан теле
География
Мәйдан 1,972,550 квадрат километр
Координатлар 23°N 102°W Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Андрес Мануэль Лопес Обрадор
Хөкүмәт башлыгы
Икътисад
ТЭП 1 149 919 миллион АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Миксикә писысы
Инфеләсә 3.4% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 5% (2014)[1]
Туу күрсәткече 2.243 (2014)[2]
КПҮИ 0.756 (2014)[3]
Яшәү озынлыгы 77.118 ел (2016)[4]
Пинсә яше 65 яшь
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 9-1-1
  • Электр аергычы төре NEMA 1-15,[5] NEMA 5-15[5]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[6]
    Челтәр көчәнеше 127 вольт[5]
    Телефон коды +52
    ISO 3166-1 коды MX
    ХОК коды MEX
    Интернет домены .mx


    Ме́ксика Кушма́ Штатлары́ (исп. Estados Unidos Mexicanos) – Төньяк Америкада урнашкан дәүләт. Төньякта АКШ белән, көньяк-көнчыгышта Белиз һәм Гватемала белән чиктәш, көнбатышта Калифорния култыгы һәм Тын океан сулары белән, көнчыгышта Мексика култыгы һәм Кариб диңгезе сулары белән юыла.

    География

    Мексиканың ярлары аз ергаланган, иң эре ярымутраулары — Калифорния һәм Юкатан. Тын океандагы берничә утрау да Мексика составына керә. Дәүләт территориясенең зур өлешен Мексика таулыгы (биеклек 1000–2000 метр, иң биек урыны — Орисаба вулканы — 5700 м) алып тора. Ярга якын урыннары тигезле. Мексика култыгында нефть-газлы бассейн, Мексика таулыгында төсле металл мәгъдәннәре (бакыр, кургашын, көмеш, төрекөмеш, мышаяк, сөрмә, кадмий, висмут, кургаш, вольфрам, алтын), дәүләтнең төньяк-көнчыгышында ташкүмер, тимер һәм уран мәгъдәннәре, күкерт чыганаклары бар.

    Климаты тропик, төньякта субтропик. Гыйнварның уртача температурасы +10°…+25°С, июльнеке +15°…+30°.

    Тарихы

    Next.svg Төп мәкалә: Мексика тарихы

    Һәзерге Мексика җирләрендә беренче кешеләр б.э.к. XX меңьеллыкта ук булганын дәлилләгәннәр. Б.э.к I меңьеллыкта инде бу җирләрдә утрак кабиләләр формалаша башлый.

    Б.э.к XII—V гг. Мексика җирләрендә соңга таба барлыкка килгән гадәти цивилизацияләргә зур йогынты ясаган Ольмеклар культурасы чәчәк ата. Бу гадәти цивилизацияләрнең чәчәк атулары IV—IX гг. б.э.к. туры килә. Бу теотиуакан, сапотеклар, тотонаклар, майя культуралары була. Майя цивилизациясе ирешкән уңышлар арасында: иероглифлар ярдәмендә язу, үз вакыты өчен бик зур үсеш алган мигъмарият һәм декоратив-сәнгать, математика һәм астрономия өлкәләрендә зур белемнәр, тогәл календарь. XII гасырда Үзәк Мексикада ацтек кабиләләре килеп чыгалар. Алар шул тирәдә яшәгән күп кенә кабиләләрне үзләренә буйсындырып бөек империя барлыкка китерәләр [10].

    1517 елда Мексика җирләре европалылар тарафыннан үзләштерелә һәм яулап алына башлый. Испанлылар Мексика култыгы яр буйларына өч экспедиция җибәрәләр. Беренчесенең башында Франсиско Эрнандес де Кордоба торган, икенчесенең башында (1518 елда) — Хуан де Грихальва. Өченче экспедиция Эрнан Кортес җитәкчелеге астында 1519 елда уза.

    Дәүләт һимны

    ИспанчаТатарча
    :HIMNO NACIONAL MEXICANO
    Mexicanos al grito de guerra
    el acero aprestad y el bridón.
    Y retiemble en sus centros la tierra,
    al sonoro rugir del cañón.
    al sonoro rugir del cañón.
    1. Ciña ¡oh Patria! tus sienes de oliva
    de la paz el arcángel divino,
    que en el cielo tu eterno destino
    por el dedo de Dios se escribió.
    Mas si osare un extraño enemigo
    profanar con su planta tu suelo,
    piensa ¡oh Patria querida! que el cielo
    un soldado en cada hijo te dio.
    un soldado en cada hijo te dio.
    Mexicanos al grito de guerra
    el acero aprestad y el bridón.
    Y retiemble en sus centros la tierra,
    al sonoro rugir del cañón.
    Y retiemble en sus centros la tierra,
    al sonoro rugir del cañón.
    :МЕКСИКА ДӘҮЛӘТ ГИМНЫ
    Мексикалы, сугыш аваз салса,
    Әзерләп куй кылыч һәм ияр.
    Туплар атуыннан калтырансын
    Җир шары – үзәгенә кадәр,
    Туплар атуыннан калтырансын
    Җир шары – үзәгенә кадәр.
    Зәйтүн яфрагыннан таҗ үреп ки –
    Җәбраил әмере бу, Ватан,
    Синең тәкъдир Ходай хозурында
    “Мәңгелеккә!” диеп язылган.
    Керсез бу туфрагың нәҗесләнсә,
    Дошман аяк басса, яу җитеп,
    Исеңдә тот, Ватан, Күк иңдерә
    Һәр улыңны көрәшче итеп,
    Һәр улыңны көрәшче итеп.
    Мексикалы, сугыш аваз салса,
    Әзерләп куй кылыч һәм ияр.
    Туплар атуыннан калтырансын
    Җир шары – үзәгенә кадәр,
    Туплар атуыннан калтырансын
    Җир шары – үзәгенә кадәр.

    Һимн тарихы

    1853 елның декабрендә генерал Санта Анна (Santa Anna) иң яхшы патриотик шигырьгә бәйге игълан итә. Жюри карамагына тапшырылган 27 шигырьдән Франсиско Гонсалес Боканеграның (Francisco González Bocanegra (1824-1861) 10 куплетлык әсәрен җиңүче дип таныйлар. Жюри карарын раслагач, Санта Анна композиторлар өчен дә бәйге игълан итә. Унҗиде кеше үзенең музыкаль иҗат җимешен тапшыра, һәм 500 долларлык бүләк испан композиторы Хайме Нуньоска (Jaime Nuñóz (1824-1908) насыйп була. Ул бу вакытта Мексикада милли әркистер дирижёры булып хезмәт иткән. Музыка авторы Каталониянең Жерона (Gerona) шәһәрендә туган.

    Милли һимнның премьерасы 1854 елның  16 сентябрендә Мехико шәһәренең Санта Анна театрында (Teatro de Santa-Anna) үткәрелә, хәзер ул Милли театр дип атала. Озакламый Хайме Нуньос АКШның Баффало шәһәренә күчеп китә. 1901 елда аны яңадан Мексикага чакыралар, композитор гомуммилли танылуга лаек була, аңа акчалата премия, алтын һәм көмеш мидәлләр тапшыралар. Нуньос 1908 елда АКШта үлә һәм шунда җирләнә дә. 1942 елның октябрендә аның җәсәден, Мехико шәһәренең Батырлар Галереясына күчереп, һимн сүзләренең авторы Боканегра кабере янында кабат күмәләр.

    Административ бүленеш

    AdministrativeDivisionOfMexico-Russian.png
    Федератив берәмлекҮзәкМәйдан,[11]
    км²
    Халык саны,[12]
    (2010) кеше
    Тыгызлык,
    кеше/км²
    0Мехико федераль бүлгесе (Distrito Federal)Мехико (México)14998 851 0805904,66
    1Агуаскальентес (Aguascalientes)Агуаскальентес (Aguascalientes)55891 184 996212,02
    2Веракрус (Veracruz)Халапа-Энрикес (Xalapa-Enríquez)72 8157 643 194104,97
    3Герреро (Guerrero)Чильпансинго (Chilpancingo de los Bravo)63 7493 388 76853,16
    4Гуанахуато (Guanajuato)Гуанахуато (Guanajuato)30 5895 486 372179,36
    5Дуранго (Durango)Виктория-де-Дуранго (Durango)119 6481 632 93413,65
    6Идальго (Hidalgo)Пачука (Pachuca)20 9872 665 018126,98
    7Кампече (Campeche)Сан-Франсиско-де-Кампече
    (San Francisco de Campeche)
    51 833822 44115,87
    8Керетаро (Querétaro)Керетаро (Querétaro)11 7691 827 937155,32
    9Кинтана-Роо (Quintana Roo)Четумаль (Chetumal)50 3501 325 57826,33
    10Коауила (Coahuila)Сальтильо (Saltillo)151 5712 748 39118,13
    11Колима (Colima)Колима (Colima)5455650 555119,26
    12Мехико (штат) (México)Толука-де-Лердо (Toluca)21 46115 175 862707,14
    13Мичоакан (Michoacán)Морелия (Morelia)59 8644 351 03772,68
    14Морелос (Morelos)Куэрнавака (Cuernavaca)49411 777 227359,69
    15Наярит (Nayarit)Тепик (Tepic)27 6211 084 97939,28
    16Түбән Калифорния (Baja California)Мехикали (Mexicali)70 1133 155 07045,00
    17Көньяк Түбән Калифорния (Baja California Sur)Ла-Пас (La Paz)73 677637 0268,65
    18Нуэво-Леон (Nuevo León)Монтеррей (Monterrey)64 5554 653 45872,09
    19Оахака (Oaxaca)Оахака (Oaxaca)95 3643 801 96239,87
    20Пуэбла (Puebla)Пуэбла-де-Сарагоса (Puebla)33 9195 779 829170,40
    21Сакатекас (Zacatecas)Сакатекас (Zacatecas)75 0401 490 66819,86
    22Сан-Луис-Потоси (San Luis Potosí)Сан-Луис-Потоси (San Luis Potosí)62 8482 585 51841,14
    23Синалоа (Sinaloa)Кульякан (Culiacán)58 0922 767 76147,64
    24Сонора (Sonora)Эрмосильо (Hermosillo)184 9342 662 48014,40
    25Табаско (Tabasco)Вильяэрмоса (Villahermosa)24 6612 238 60390,78
    26Тамаулипас (Tamaulipas)Сьюдад-Виктория (Ciudad Victoria)79 8293 268 55440,94
    27Тласкала (axcala)Тласкала (Tlaxcala)39141 169 936298,91
    28Халиско (Jalisco)Гвадалахара (Guadalajara)80 1377 350 68091,73
    29Чиуауа (Chihuahua)Чиуауа (Chihuahua)247 0873 406 46513,79
    30Чьяпас (Chiapas)Тустла-Гутьеррес (Tuxtla Gutiérrez)73 8874 796 58064,92
    31Юкатан (Yucatán)Мерида (Mérida)39 3401 955 57749,71
    Всего1 967 138112 336 53857,11

    Дәүләт корылышы

    Мексика — федератив җөмһүрият. Әлеге Конституция 1917 елның 5 февралендә кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент, ул гомуми туры тавыш бирү юлы белән 6 елга сайлана; президет икенче мөддәткә сайланыла алмый. Канун чыгаручы хакимиятне Милли кәнгрис (икепулатлы парламент), башкарма хакимиятне президент гамәлгә ашыра.

    Икътисад

    Тулаем эчке продуктта авыл хуҗалыгы 3.6%, сәнәгать 36.6%, хезмәт күрсәтү тармагы 59.8%ны тәшкил итә. 2014 елгы мәгълүматларына күрә, Мексика экспорты 460.4 миллиард долларын тәшкил итә[13]; төп партнерлар: АКШ — 78.8%, һәм башкалар.[14] Төп экспорт таварларыавтомобилләр, электроника, телевизорлар, санаклар, мәбил телефоннар, сыек кристаллы күрәкләр (дисплейләр), нефть һәм нефть мәхсулатлары, көмеш, җиләк-җимешләряшелчәләркаһвәмамык.

    Мексика импорты 407.1 миллиард долларын тәшкил итә[13]; төп партнерлар: АКШ — 49.1%, Кытай — 16.1%, Япония — 4.5%.[15] Төп импорт таварлары — металл эшкәртүче станоклар, авыл хуҗалыгы техникасы, металл, запөлешләр (автомобилләр һәм очкычлар өчен), нефть чыгару өчен җиһазлар.

    Искәрмәләр



    Other Languages
    Acèh: Mèksiko
    адыгабзэ: Мексикэ
    Afrikaans: Meksiko
    Alemannisch: Mexiko
    አማርኛ: ሜክሲኮ
    aragonés: Mexico
    Ænglisc: Mexico
    العربية: المكسيك
    ܐܪܡܝܐ: ܡܟܣܝܩܘ
    অসমীয়া: মেক্সিকো
    asturianu: Méxicu
    Aymar aru: Mïxiku
    azərbaycanca: Meksika
    تۆرکجه: مکزیک
    башҡортса: Мексика
    Bali: Méksiko
    Boarisch: Mexiko
    žemaitėška: Meksėka
    Bikol Central: Mehiko
    беларуская: Мексіка
    беларуская (тарашкевіца)‎: Мэксыка
    български: Мексико
    भोजपुरी: मैक्सिको
    Bislama: Mexico
    bamanankan: Mɛkisiki
    বাংলা: মেক্সিকো
    བོད་ཡིག: མེག་སི་ཀོ།
    বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: মেক্সিকো
    brezhoneg: Mec'hiko
    bosanski: Meksiko
    буряад: Мексикэ
    català: Mèxic
    Chavacano de Zamboanga: México
    Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Mĕ̤k-să̤-gŏ̤
    нохчийн: Мексика
    Cebuano: Mehiko
    Chamoru: Meksiku
    ᏣᎳᎩ: ᎠᏂᏍᏆᏂ
    Tsetsêhestâhese: Mé'šeeséve'ho'évenó
    کوردی: مەکسیک
    corsu: Messicu
    qırımtatarca: Meksika
    čeština: Mexiko
    kaszëbsczi: Meksyk
    Чӑвашла: Мексика
    Cymraeg: Mecsico
    dansk: Mexico
    Deutsch: Mexiko
    Zazaki: Meksika
    dolnoserbski: Mexiko
    डोटेली: मेक्सिको
    ދިވެހިބަސް: މެކްސިކޯ
    eʋegbe: Mexico
    Ελληνικά: Μεξικό
    emiliàn e rumagnòl: Mèsic
    English: Mexico
    Esperanto: Meksiko
    español: México
    eesti: Mehhiko
    euskara: Mexiko
    estremeñu: Méjicu
    فارسی: مکزیک
    suomi: Meksiko
    Võro: Mehhigo
    føroyskt: Meksiko
    français: Mexique
    arpetan: Mexique
    Nordfriisk: Meksiko
    furlan: Messic
    Frysk: Meksiko
    Gaeilge: Meicsiceo
    Gagauz: Meksika
    贛語: 墨西哥
    kriyòl gwiyannen: Mègsik
    Gàidhlig: Meagsago
    galego: México
    گیلکی: مکزیک
    Avañe'ẽ: Méhiko
    गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: मेक्सिको
    𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌼𐌰𐌹𐌷𐌹𐌺𐍉
    ગુજરાતી: મેક્સિકો
    Gaelg: Meksico
    客家語/Hak-kâ-ngî: Me̍t-sî-kô
    Hawaiʻi: Mekiko
    עברית: מקסיקו
    हिन्दी: मेक्सिको
    Fiji Hindi: Mexico
    hrvatski: Meksiko
    hornjoserbsce: Mexiko
    Kreyòl ayisyen: Meksik
    magyar: Mexikó
    հայերեն: Մեքսիկա
    interlingua: Mexico
    Bahasa Indonesia: Meksiko
    Interlingue: Mexico
    Iñupiak: Mexiqo
    Ilokano: Mehiko
    ГӀалгӀай: Мексика
    Ido: Mexikia
    íslenska: Mexíkó
    italiano: Messico
    ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᒦᒃᓰᖂ
    日本語: メキシコ
    Patois: Mexiko
    la .lojban.: mexygu'e
    Jawa: Mèksiko
    ქართული: მექსიკა
    Qaraqalpaqsha: Meksika
    Адыгэбзэ: Мексикэ
    қазақша: Мексика
    kalaallisut: Mexico
    ភាសាខ្មែរ: ម៉ិកស៊ិក
    ಕನ್ನಡ: ಮೆಕ್ಸಿಕೋ
    한국어: 멕시코
    къарачай-малкъар: Мексика
    kurdî: Meksîk
    коми: Мексика
    kernowek: Meksiko
    Кыргызча: Мексика
    Latina: Mexicum
    Ladino: Meksiko
    Lëtzebuergesch: Mexiko
    лезги: Мексика
    Lingua Franca Nova: Mexico
    Limburgs: Mexico
    Ligure: Méscico
    lumbaart: Messich
    lingála: Mexiko
    لۊری شومالی: مکزیک
    lietuvių: Meksika
    latgaļu: Meksika
    latviešu: Meksika
    Basa Banyumasan: Meksiko
    мокшень: Мексик
    Malagasy: Meksika
    олык марий: Мексика
    Māori: Mehiko
    Minangkabau: Meksiko
    македонски: Мексико
    മലയാളം: മെക്സിക്കോ
    монгол: Мексик
    मराठी: मेक्सिको
    кырык мары: Мексика
    Bahasa Melayu: Mexico
    Malti: Messiku
    Mirandés: México
    မြန်မာဘာသာ: မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ
    эрзянь: Мексика
    مازِرونی: مکزیک
    Dorerin Naoero: Meketiko
    Nāhuatl: Mexihco
    Napulitano: Messeco
    Plattdüütsch: Mexiko
    Nedersaksies: Mexico (laand)
    नेपाली: मेक्सिको
    नेपाल भाषा: मेक्सिको
    Nederlands: Mexico (land)
    norsk nynorsk: Mexico
    norsk: Mexico
    Novial: Mexiko
    ߒߞߏ: ߡߍߞߛߌߞ
    Nouormand: Mexique
    Sesotho sa Leboa: Mexico
    Diné bizaad: Naakaii Bikéyah
    Chi-Chewa: Mexico
    occitan: Mexic
    Livvinkarjala: Meksikku
    Oromoo: Meeksikoo
    ଓଡ଼ିଆ: ମେକ୍ସିକୋ
    Ирон: Мексикæ
    ਪੰਜਾਬੀ: ਮੈਕਸੀਕੋ
    Pangasinan: Mexico
    Kapampangan: Mexico
    Papiamentu: Mexico
    Picard: Messike
    Deitsch: Mexiko
    Pälzisch: Mexiko
    Norfuk / Pitkern: Meksikoe
    polski: Meksyk
    Piemontèis: Méssich
    پنجابی: میکسیکو
    português: México
    Runa Simi: Mihiku
    rumantsch: Mexico
    romani čhib: Mexiko
    română: Mexic
    tarandíne: Messeche
    русский: Мексика
    русиньскый: Мексіко
    Kinyarwanda: Megizike
    संस्कृतम्: मेक्सिको
    саха тыла: Мексика
    ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱢᱮᱠᱥᱤᱠᱳ
    sardu: Mèssicu
    sicilianu: Mèssicu
    Scots: Mexico
    سنڌي: ميڪسيڪو
    davvisámegiella: Meksiko
    srpskohrvatski / српскохрватски: Meksiko
    Simple English: Mexico
    slovenčina: Mexiko
    slovenščina: Mehika
    Gagana Samoa: Mekisikō
    chiShona: Mexico
    Soomaaliga: Meksiko
    shqip: Meksika
    српски / srpski: Мексико
    Sranantongo: Meksikokondre
    SiSwati: IMekisikho
    Seeltersk: Mexiko
    Sunda: Méksiko
    svenska: Mexiko
    Kiswahili: Mexiko
    ślůnski: Meksyk
    Sakizaya: Mexico
    తెలుగు: మెక్సికో
    tetun: Méxiku
    тоҷикӣ: Мексика
    ትግርኛ: ሜክሲኮ
    Türkmençe: Meksika
    Tagalog: Mehiko
    Tok Pisin: Meksiko
    Türkçe: Meksika
    Twi: Mesiko
    тыва дыл: Мексика
    удмурт: Мексика
    ئۇيغۇرچە / Uyghurche: مېكسىكا
    українська: Мексика
    اردو: میکسیکو
    oʻzbekcha/ўзбекча: Meksika
    vèneto: Mèsico
    vepsän kel’: Meksik
    Tiếng Việt: Mexico
    West-Vlams: Mexico
    Volapük: Mäxikän
    walon: Mecsike
    Winaray: Mehiko
    Wolof: Meksig
    吴语: 墨西哥
    isiXhosa: Mexico
    მარგალური: მექსიკა
    ייִדיש: מעקסיקע
    Yorùbá: Mẹ́ksíkò
    Vahcuengh: Maegsaego
    Zeêuws: Mexico
    中文: 墨西哥
    文言: 墨西哥
    Bân-lâm-gú: Be̍k-se-ko
    粵語: 墨西哥
    isiZulu: IMekisiko