Испания
English: Spain

Испания
Flag of Spain.svg
Байрак
Escudo de España (mazonado).svg
Илтамга
Башкала Мадрид
Халык саны 46 528 024 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1479 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+01:00, UTC+02:00, UTC+01:00
Рәсми тел испан теле
География
Мәйдан 505,990 квадрат километр
Координатлар 40°N 3°W Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Филипп VI
Башлык исеме Испания хөкүмәте рәисе
Хөкүмәт башлыгы Педро Санчес
Икътисад
ТЭП 1 311 320 миллион АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге евра́
Инфеләсә 1.6% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 25% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.27 (2014)[2]
КПҮИ 0.876 (2014)[3]
Яшәү озынлыгы 82.83171 ел (2015)[4]
Пинсә яше 65 яшь
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 112
  • 061 (ашыгыч тыйб ярдәме)[5]
  • 091 (пүлисә)[5]
  • Электр аергычы төре Europlug,[6] Schuko[6]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[7]
    Челтәр көчәнеше 230 вольт[6]
    Телефон коды +34
    ISO 3166-1 коды ES
    ХОК коды ESP
    Интернет домены .es


    Испа́ния, рәсми исем – Испа́ния Патшалыгы (исп. һәм галис. Reino de España, кат. Regne d'Espanya, баскча Espainiako Erresuma)Көньяк Аурупаның көнбатышында урнашкан зур булмаган дәүләт. Пиреней ярымутравының зур өлешен алып тора. Илнең исеме «и-шпаним» — «куяннар яры» сүзеннән килеп чыга.

    Көнбатышта Португалия, көньякта Бөекбритания биләмәсе — Гибралтар, төньякта Франция, Андорра белән, һәм Африкадагы Сеута һәм Мелилья биләмәләре Марокко белән чиктәш.

    Испания ярлары Атлантик океан һәм Урта диңгез белән юыла.

    Аурупа берлегенә һәм НАТОга керә.

    Испания тарихы

    Бу территориядә беренче кешеләр б. э. кадәр 35 мең еллар элек барлыкка киләләр. Берничә мәдәният бер-берсен алмаштыралар. Б. э. кадәр 1200 еллар элек монда финикиялелеә киләләр. Алар анда Гадес (хәзерге Кадис шәһәре) колониясен төзиләр. Финикиялеләр һәм греклар мондагы ибер дип аталучы, югары мәдәниятлы, ләкин кечкенә кабиләләр турында мәгълүмат калдыралар. Б. э. кадәр 5-3нче гасырларда монда кельтлар киләләр, һәм иберлар белән кушылып кельтибер кабиләләрен барлыкка китерәләр. Пун сугышларыннан соң бу территорияне римлылар басып ала башлыйлар, һәм Август идарә иткән вакытка буйсындыралар.

    2нче гасырдан соң ярымутрауда нәсари дине тарала башлый. 5-нче гасырның икенче яртысыннан соң вестготлар басып керә һәм алар үзләренең корольлекләрен төзиләр. 711718нче елларда гарәбләр бу җирләрне тулысынча диярлек басып алалар, һәм Хәлифлек эченә кертәләр. Тиздән Хәлифлек таркала, Кордовада Омейяд династиясе идарәсе саклана, 10нчы гасырда ил чәчәк ату чорына җитә. Кастилия, Арагон, Леон- христиан короллекләре бу илгә каршы бертуктаусыз сугышлар алып баралар (Реконсиста). 1492нче елда Арагон һәм Кастилия берләшеп маврларның соңгы дәүләте – Гранада әмирлеген алалар. Шул ук чорда Испания Яңа Дөньяга кораблар җибәрә, һәм зур колонияләрне басып ала.

    • 1529 ел 22 апрельFlag of Cross of Burgundy.svg Испан империясе һәм Flag of Portugal (1750).svg/Coat of arms of the Kingdom of Portugal (Enciclopedie Diderot).svg Португал империясе үз арасында Көнчыгыш ярымшарны бүләләр.

    Аурупада Карл V Габсбург (151656) идарә иткән вакытта Испания Изге Рим империясенең үзәге һәм зур католик дәүләт була. Испания флоты ("җиңелмәс армада") җимерелүе, Англия белән сугышта җиңелү, Нидерланд провинөияләрен югалту Испаниянең Аурупага тәэсирен бетерә. Филипп III җитәкчелеге вакытында Испаниянең куәте кимүе башлана, моңа инквизиөиянеҗ тәэсире зур була. 18нче гасырда илнең өчке тотрыксызлыгы башлана: Габсбургларны Бурбоннар алмаштыра, 19нчы гасырда 5 тәмамланмаган инкыйлаб була:180814, 182023, 183443, 185456 и 186874нче елларда. Бөтен инкыйлаблардан соң Конституцияле монархия кала.

    1923нче елдан 1930нчы елга кадәр Испаниядә Мигель Примо де Ривера диктатурасы урнаша. 1931нче елдагы сайлаулардан соң илдә җөмһүрият иглан ителә. Уң хакимият идарәсенең "ике кара елы"ннан соң сайлауларда сул Халык фронты җиңә, һәм халык ике өлешкә аерыла: Халык фронты һәм Мароккодагы җөмһүрияткә каршы чыккан генерал Франко яклылар. Франко националистларына чиркәү, монархиячеләр, испан фашистлары таяныч булып торалар. 19361939нчы еллардагы гражданнар сугышында 600 мең кеше вафат була, шуларның 400 меңе Франконың сәяси терроры корбаннары. 19391975 елларда Франко диктатурасы вакытында, хакимият зур җир биләүче булган католик чиркәвендә була. 1975нче елда Франко үлеменнән соң илдә Хуан Карлос I җитәкчелегендәге парламент монархиясе урнаша. 1978нче елның 12 декабрендә яңа демократик Конституция кабул ителә. 1981нче елдагы хәрби путчтан соң 1982нче елдагы парламент сайлауларында социалистлар җиңәләр, Фелипе Гонсалес 1996нчы елга кадәр премьер-министр була. 1982нче елда Испания НАТОга, 1986нчы елда АБгә керә. Испаниянең башка Аурупа илләре белән якынаюы, илнең абруен күтәрә.

    География

    Caldera de Taburiente La Palma.jpg

    Испания Пиреней ярымутрауының зур өлешен, урта диңгездәге Балеар утрауларын, Атлантик океандагы Канар утрауларын алыптора.

    Шулай ук төньяк Африкада Испаниянең 5 суверен территориясе бар.

    Испаниянең климаты бик үзенчәлекле: әгәр илнең төньяк-көнбатышы Аурупаның иң явым-төшемле урыннарының берсе булса, көньяк өлештә африка чүлләренә ошаган урыннаны күрү мөмкин.

    Испанияне Швейцариядән соң Аурупаның иң таулы өлкәсе итеп саныйлар. Таулар һәм таулыклар илнең 90%ын алып торалар. Аурупадагы иң биек Месета (испанча өстәл) яссы таулыгы илнең яртысын диярлек алып тора, аның уртача биеклеге 660 метр. Месетада җәй бик кызу һәм коры, ә кыш салкын.

    Илнең иң зур Пиреней таулар системасы көнбатыштан көнчыгышка таба 450 кмга сузылучы берничә параллель сырттан тора. Ането түбәсе (3404 м) Пиренейның иң биек ноктасы.

    Пиреней ярымутрауының бөтен көньяк-көнчыгышын тау массивларыннан һәм сыртлардан торучы Кордильера-Бетика алып тора. Сьерра Невада сырты биеклеге альплардан гына калыша. Мондагы Муласен тауының биеклеге 3478 м.

    Түбәнлекләр, үзәннәр илнең 10% ын гына алып торалар. Иң зур тигезлек -Андалус тигезлеге. Аның буенча Гвадалквивир елгасы ага. Илнең көньяк-көнчыгышында Эбро елгасы үзәнендә Арагон тигезлеге урнашкан. Урта диңгез ярлары буенчаа тар тигезлекләр сузыла.

    Сәясәт

    Хуан Карлос I

    ИспанияКонституцияле монархия. Ил башлыгы — патша. Хәзерге вакытта ул — Хуан Карлос I. Парламент исеме — Генераль кортеслар, парламент ике палатадан тора — депутатлар конгресы һәм сенат. Сенатта 259 кеше (бөтен сенаторлар 4 елга сайлана), ә Депутатлар конгресында 350 кеше (4 ел). Хөкүмәтнең башлыгы — премьер-министр.

    Сәяси партияләр

    Испаниядә барлыгы 500дән артык сәяси партия һәм җәмгыяви хәрәкәтләр теркәлгән.

    Иң зур партияләр:

    • Испания халык партиясе,
    • Испания Социалистик Эшчеләр Партиясе,
    • Коммунистик партия,
    • Регионалистлар.

    2008нче елның 9 мартында Испания парламентына сайлаулар узды. Сайлауда Испания Социалистик Эшчеләр Партиясе җиңде (168 урын), аларның төп көндәшләре Халык партиясе 154 урын алды. Сайлауларда халыкның 75%-ты катнашты.

    Икътисад

    Испания икътисады үсеш дәрәҗәсе буенча Аурупа Берлеге илләре арасында Финләндия, Алмания, Нидерландлар кебек алга киткән илләрдән ярыйсы калышып, ләкин Португалия, Греция кебек дәүләтләрдән алда торып, урта урыннарны алып тора.

    Испания ТМП үсеше буенча Аурупада әпсәлүт лидер. Туризм һәм төзелеш икътисад үсешенә йогынты ясаучы төп тармаклар. Авыл хуҗалыгы, эшкәртү сәнәгате алай ук алга китмәгән, ләкин монда да Испания АБ буенча күршеләреннән алда тора.

    Чит ил инвестицияләренең килүе, евро бәясе арту, ипотеканың юн булуы төзелеш үсешен арттыра. АБның әгъзалары арасында тигезләндерү сәясәте алып баруына карамастан, Испаниядә бәяләр бик арзан. Испан гаиләсенең уртача кереме бик югары булмау сәбәпле, хакимият субсидияләр йәм льготалар ярдәмендә көнкүреш товарларына бәя артмауны кулда тота.

    Административ бүленеш

    Испания 17 автоном өлкәгә караган 50 провинциядән тора. Шулай ук Африкадагы ике автоном шәһәр бар: Сеута һәм Мелилья.

    Испаниянең административ бүленеше

    Халык

    Испания халкының үсүе:

    ЕлХалык саны
    190018,6 млн кеше
    193224,1 млн кеше
    195929,9 млн кеше
    197736,3 млн кеше
    199639,6 млн кеше
    200440,28 млн кеше
    200645,13 млн кеше
    200846,06 млн кеше

    Шәһәрләрдә халыкның 76 %-ты яши. Халык тыгызлыгы — 79,7 кеше/км². Испаниядән тыш дөньяда 2,7 млн испан яши.

    Мәдәният

    Дин

    Испания Корольлеге — дөньяви ил, анда чиркәү рәсми рәвештә дәүләттән аерылган. Ил Конституциясе (16 статья) дин тоту иреген игълан итә. Конституция шулай ук дини билгеләр буенча дискриминацияләүне тыя. Шул ук вакытта, Конституция Рим католик чиркәве белән аерым мөнәсәбәтләрне таный. Төп дин — католиклар (ил халкының 75 % ы). Моңа карамастан, 2005 елдан башлап берҗенесле никахлар рәхсәт ителгән. Протестантлар — 460—567 мең кеше. Православие тарафдарлары соңгы елларда артып, 900 меңгә җиткән. Йәхвә шаһитлары һәм мормоннар — 200 мең кеше.Ислам динен тотучылар — 1 млн 180 мең кеше (ил халкының 2,60 % ы). Яһүдиләр 15 мең. Буддистлар 47 мең. Һинд дине тарафдарлары 45 мең. Бәһаилар 13 мең.

    Искәрмәләр

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/ESP.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. 5,0 5,1 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. 6,0 6,1 6,2 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    7. https://www.boe.es/legislacion/codigos/codigo.php?id=20&modo=2&nota=0&tab=2.
    8. Census.gov (2013). Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce. Archived from the original on 2013-05-09. Retrieved on 2013-05-09.
    9. 9,0 9,1 Международный валютный фонд (сентябрь 2011)
    10. Human Development Report 2013. United Nations (2013). Retrieved on 2013-03-14.

    Сылтамалар

    Other Languages
    Аҧсшәа: Испаниа
    Acèh: Seupanyo
    адыгабзэ: Испание
    Afrikaans: Spanje
    Akan: Spain
    Alemannisch: Spanien
    አማርኛ: እስፓንያ
    aragonés: Espanya
    Ænglisc: Spēonland
    العربية: إسبانيا
    ܐܪܡܝܐ: ܐܣܦܢܝܐ
    مصرى: اسبانيا
    asturianu: España
    авар: Испан
    Aymar aru: Ispaña
    azərbaycanca: İspaniya
    تۆرکجه: ایسپانیا
    башҡортса: Испания
    Bali: Spanyol
    Boarisch: Spanien
    žemaitėška: Ispanėjė
    Bikol Central: Espanya
    беларуская: Іспанія
    беларуская (тарашкевіца)‎: Гішпанія
    български: Испания
    भोजपुरी: स्पेन
    Bislama: Spain
    বাংলা: স্পেন
    བོད་ཡིག: ཞི་པན་ཡ།
    বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: স্পেন
    brezhoneg: Spagn
    bosanski: Španija
    буряад: Испани
    català: Espanya
    Chavacano de Zamboanga: España
    Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Să̤-băng-ngà
    нохчийн: Испани
    Cebuano: Espanya
    Chamoru: España
    Tsetsêhestâhese: Spain
    کوردی: ئیسپانیا
    corsu: Spagna
    qırımtatarca: İspaniya
    čeština: Španělsko
    kaszëbsczi: Szpańskô
    словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їспанїꙗ
    Чӑвашла: Испани
    Cymraeg: Sbaen
    dansk: Spanien
    Deutsch: Spanien
    Zazaki: İspanya
    dolnoserbski: Špańska
    डोटेली: स्पेन
    ދިވެހިބަސް: އިސްޕެއިން
    ཇོང་ཁ: སིཔཱེན་
    eʋegbe: Spain
    Ελληνικά: Ισπανία
    emiliàn e rumagnòl: Spaggna
    English: Spain
    Esperanto: Hispanio
    español: España
    eesti: Hispaania
    euskara: Espainia
    estremeñu: España
    فارسی: اسپانیا
    Fulfulde: Hispaanya
    suomi: Espanja
    Võro: Hispaania
    føroyskt: Spania
    français: Espagne
    arpetan: Èspagne
    Nordfriisk: Spaanien
    furlan: Spagne
    Frysk: Spanje
    Gaeilge: An Spáinn
    Gagauz: İspaniya
    贛語: 西班牙
    kriyòl gwiyannen: Lèspangn
    Gàidhlig: An Spàinn
    galego: España
    گیلکی: ائسپانيا
    Avañe'ẽ: Epáña
    गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: स्पेन
    𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌷𐌴𐌹𐍃𐍀𐌰𐌽𐌾𐌰
    ગુજરાતી: સ્પેન
    Hausa: Hispania
    客家語/Hak-kâ-ngî: Sî-pân-ngà
    Hawaiʻi: Sepania
    עברית: ספרד
    हिन्दी: स्पेन
    Fiji Hindi: Spain
    hrvatski: Španjolska
    hornjoserbsce: Španiska
    Kreyòl ayisyen: Espay
    հայերեն: Իսպանիա
    Արեւմտահայերէն: Սպանիա
    interlingua: Espania
    Bahasa Indonesia: Spanyol
    Interlingue: Hispania
    Igbo: Spain
    Iñupiak: Spaña
    Ilokano: Espania
    ГӀалгӀай: ХIиспани
    íslenska: Spánn
    italiano: Spagna
    ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᐸᐃᓐ
    日本語: スペイン
    Patois: Spien
    la .lojban.: sangu'e
    Jawa: Spanya
    ქართული: ესპანეთი
    Qaraqalpaqsha: İspaniya
    Taqbaylit: Spenyul
    Адыгэбзэ: Эспаниэ
    Kabɩyɛ: Ɛsɩpaañɩ
    Kongo: Espania
    қазақша: Испания
    kalaallisut: Spania
    ភាសាខ្មែរ: អេស្ប៉ាញ
    ಕನ್ನಡ: ಸ್ಪೇನ್
    한국어: 스페인
    Перем Коми: Эспання
    къарачай-малкъар: Испания
    kurdî: Spanya
    коми: Испания
    kernowek: Spayn
    Кыргызча: Испания
    Latina: Hispania
    Ladino: Espanya
    Lëtzebuergesch: Spuenien
    лезги: Испания
    Lingua Franca Nova: Espania
    Limburgs: Spanje
    Ligure: Spagna
    lumbaart: Spagna
    lingála: Espania
    لۊری شومالی: اْسپانیا
    lietuvių: Ispanija
    latgaļu: Spaneja
    latviešu: Spānija
    मैथिली: स्पेन
    мокшень: Испания
    Malagasy: Espaina
    олык марий: Испаний
    Māori: Pāniora
    Minangkabau: Spanyol
    македонски: Шпанија
    മലയാളം: സ്പെയിൻ
    монгол: Испани
    मराठी: स्पेन
    Bahasa Melayu: Sepanyol
    Malti: Spanja
    Mirandés: Spanha
    မြန်မာဘာသာ: စပိန်နိုင်ငံ
    مازِرونی: ایسپانیا
    Dorerin Naoero: Pain
    Nāhuatl: Caxtillan
    Napulitano: Spagna
    Plattdüütsch: Spanien
    Nedersaksies: Spanje
    नेपाली: स्पेन
    नेपाल भाषा: स्पेन
    Nederlands: Spanje
    norsk nynorsk: Spania
    norsk: Spania
    Novial: Spania
    Nouormand: Espangne
    Sesotho sa Leboa: Spain
    occitan: Espanha
    Livvinkarjala: Ispuanii
    Oromoo: Ispeen
    ଓଡ଼ିଆ: ସ୍ପେନ
    Ирон: Испани
    ਪੰਜਾਬੀ: ਸਪੇਨ
    Pangasinan: Espanya
    Kapampangan: Espanya
    Papiamentu: Spaña
    Picard: Espanne
    Deitsch: Schpaani
    Pälzisch: Spanien
    पालि: स्पेन
    Norfuk / Pitkern: Spain
    polski: Hiszpania
    Piemontèis: Spagna
    پنجابی: سپین
    Ποντιακά: Ισπανία
    پښتو: اسپانیا
    português: Espanha
    Runa Simi: Ispaña
    rumantsch: Spagna
    romani čhib: Spaniya
    Kirundi: Esipanye
    română: Spania
    armãneashti: Ispania
    tarandíne: Spagne
    русский: Испания
    русиньскый: Іспанія
    Kinyarwanda: Esipanye
    संस्कृतम्: स्पेन्
    саха тыла: Испания
    ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱮᱥᱯᱮᱱ
    sardu: Ispagna
    sicilianu: Spagna
    Scots: Spain
    سنڌي: اسپين
    davvisámegiella: Spánia
    Sängö: Espânye
    srpskohrvatski / српскохрватски: Španija
    සිංහල: ස්පාඤ්ඤය
    Simple English: Spain
    slovenčina: Španielsko
    slovenščina: Španija
    Gagana Samoa: Sepa­nia
    chiShona: Spain
    Soomaaliga: Isbania
    shqip: Spanja
    српски / srpski: Шпанија
    Sranantongo: Spanyorokondre
    SiSwati: Sipeyini
    Sesotho: Spain
    Seeltersk: Spanien
    Sunda: Spanyol
    svenska: Spanien
    Kiswahili: Hispania
    ślůnski: Szpańijo
    Sakizaya: Spain
    తెలుగు: స్పెయిన్
    tetun: España
    тоҷикӣ: Испания
    ትግርኛ: ስፔን
    Türkmençe: Ispaniýa
    Tagalog: Espanya
    lea faka-Tonga: Sepeni
    Tok Pisin: Spen
    Türkçe: İspanya
    Xitsonga: Spaniya
    chiTumbuka: Spain
    Twi: Spain
    reo tahiti: Paniora
    удмурт: Испания
    ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىسپانىيە
    українська: Іспанія
    اردو: ہسپانیہ
    oʻzbekcha/ўзбекча: Ispaniya
    Tshivenda: Spain
    vèneto: Spagna
    vepsän kel’: Ispanii
    Tiếng Việt: Tây Ban Nha
    West-Vlams: Spanje
    Volapük: Spanyän
    walon: Espagne
    Winaray: Espanya
    Wolof: Ispaañ
    吴语: 西班牙
    isiXhosa: ISpain
    მარგალური: ესპანეთი
    ייִדיש: שפאניע
    Yorùbá: Spéìn
    Vahcuengh: Sihbanhyaz
    Zeêuws: Spanje
    中文: 西班牙
    文言: 西班牙
    Bân-lâm-gú: Se-pan-gâ
    粵語: 西班牙
    isiZulu: ISpeyini