Вулкан

Вулкан механизмы
Лава

Вулкан (яисә Янартау) — Җир шарының өслегендә барлыкка килгән табигый геологик җисем. Вулканнар аша җир өслегенә магма чыга.Җир кабыгында чатнаган урыннар бар, алар тирәсендә мантия матдәсе — магманың басымы кечерәк була.

Мантия матдәсе эретелеп, магма учагы барлыкка килә.

Магмада эрегән газлар аны учактан вулкан каналы буенча өскә, кратерга этеп чыгара. Җир өстенә агыпчыккан магманы лава дип атыйлар. Яңа агып чыккан лаваның температурасы 1000 °С ка җитә. Сыек лава тыныч кына ага; ә үзлерәк лавадан шартлап газлар чыга; бик үзле лава кратердан вак кисәкчекләр — вулкан көле һәмкөчле атыш вакытында эре кисәкләр — вулкан бомбалары рәвешендә атылып чыга.

Вулкан төрләре

Атыла торган һәм сүнгән вулканнар.

Кешелек тарихында атышы күзәтелгән вулканнар — ата торган яки хәрәкәттәге вулканнар дип атала.

Җирдә атыла торган вулканнарның күпчелеге Тын океан ярлары буенда урнашкан.

Океан төпләрендә дә вулканнар бик күп. Әгәр вулкан конусы океан өстенә чыгып тора икән, бу очракта вулкан утравы барлыкка килә. Мәсәлән, Гавай утраулары — вулканнар атылудан хасил булган утраулар. Гавай утрауларының кайбер вулканнары, мәсәлән Мауна-Лоа, Килауэа, шартлаусыз гына атыла.

Бу вулканнарның кратерларында сыек лава күлләре бар; алар вулкан атылганда бик биеккә (280 м га кадәр) атыла, ә аннан соң авышлыклар буйлап агып төшә. Агып чыккан лава катканнан соң, мондый вулканнар җирдә яткан зур калканнарга охшый, һәм алар калкансыман вулканнар дип атала.
Янартауларның стратовулкан дип аталган төре дә бар. Аларның авышлыклары конуссыман, текә һәм шактый биек була. Стратовулканнарның күбесе, лава астында җыелган газларның көчле басым астында булуы һәм үзлегеннән өскә чыга алмавы аркасында, гадәттә шартлап атыла. Стратовулканнар өслеге тау итәгенә кадәр төшеп җитмичә катып калган лава һәм көл (тефра) хисабына атылган саен яңартылып тора һәм гел үсә бара. Шуңа күрә аларны вулканология фәнендә күпкатламлы янартаулар дип тә атыйлар.

Дөньяның иң зур сүнгән вулканы - Индонезиянең Суматра утравындагы Тоба күле.

Other Languages
Afrikaans: Vulkaan
Alemannisch: Vulkan
አማርኛ: እሳተ ገሞራ
aragonés: Vulcán
Ænglisc: Fȳrbeorg
العربية: بركان
مصرى: بركان
অসমীয়া: আগ্নেয়গিৰি
asturianu: Volcán
azərbaycanca: Vulkan
تۆرکجه: یانارداغ
башҡортса: Вулкан
Boarisch: Vuikan
žemaitėška: Ognėkalnis
Bikol Central: Bulkan
беларуская: Вулкан
беларуская (тарашкевіца)‎: Вулькан
български: Вулкан
भोजपुरी: ज्वालामुखी
Bislama: Volkeno
བོད་ཡིག: མེ་རི།
brezhoneg: Menez-tan
bosanski: Vulkan
буряад: Галта уула
català: Volcà
کوردی: گڕکان
corsu: Volcanu
čeština: Sopka
kaszëbsczi: Wùlkan
Cymraeg: Llosgfynydd
dansk: Vulkan
Deutsch: Vulkan
डोटेली: ज्वालामुखी
Ελληνικά: Ηφαίστειο
English: Volcano
Esperanto: Vulkano
español: Volcán
eesti: Vulkaan
euskara: Sumendi
فارسی: آتشفشان
suomi: Tulivuori
Võro: Tulõmägi
føroyskt: Gosfjøll
français: Volcan
Nordfriisk: Wulkaan
furlan: Vulcan
Frysk: Fulkaan
Gaeilge: Bolcán
贛語: 火山
Gàidhlig: Beinn-theine
galego: Volcán
Avañe'ẽ: Yvyrata
ગુજરાતી: જ્વાળામુખી
Gaelg: Volcaan
客家語/Hak-kâ-ngî: Fó-sân
עברית: הר געש
हिन्दी: ज्वालामुखी
hrvatski: Vulkan
Kreyòl ayisyen: Vòlkan
magyar: Tűzhányó
հայերեն: Հրաբուխ
interlingua: Vulcano
Bahasa Indonesia: Gunung berapi
Ilokano: Bulkan
Ido: Volkano
íslenska: Eldstöð
italiano: Vulcano
日本語: 火山
Patois: Volkieno
Basa Jawa: Gunung geni
ქართული: ვულკანი
Адыгэбзэ: Къэбэкъауэ
Kabɩyɛ: Tɛtɛɛ miŋ
қазақша: Жанартау
kalaallisut: Vulkan
한국어: 화산
Ripoarisch: Vulkahn
kurdî: Volkan
Кыргызча: Жанар тоо
Latina: Mons ignifer
Lëtzebuergesch: Vulkan
Limburgs: Vulkaan
lumbaart: Vulcan
lietuvių: Ugnikalnis
latviešu: Vulkāns
मैथिली: ज्वालामुखी
Basa Banyumasan: Gunung berapi
Baso Minangkabau: Gunuang barapi
македонски: Вулкан
монгол: Галт уул
Bahasa Melayu: Gunung berapi
Mirandés: Bulcon
မြန်မာဘာသာ: မီးတောင်
مازِرونی: تش فشون
Nāhuatl: Tletepētl
Napulitano: Vurcano
Plattdüütsch: Vulkan
Nedersaksies: Vulkaan
नेपाली: ज्वालामुखी
नेपाल भाषा: गुँजला
Nederlands: Vulkaan
norsk nynorsk: Vulkan
norsk: Vulkan
occitan: Volcan
Oromoo: Volcano
ਪੰਜਾਬੀ: ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ
Papiamentu: Volkan
Picard: Volcan
polski: Wulkan
پنجابی: اگ پہاڑ
português: Vulcão
Runa Simi: Ariq
rumantsch: Vulcan
română: Vulcan
armãneashti: Vulcanu
русский: Вулкан
русиньскый: Вулкан
Kinyarwanda: Ikirunga
संस्कृतम्: अग्निपर्वतः
саха тыла: Вулкан
sardu: Vulcanu
Scots: Volcanae
سنڌي: آتش فشان
davvisámegiella: Dollavárri
srpskohrvatski / српскохрватски: Vulkan
සිංහල: ගිනි කඳු
Simple English: Volcano
slovenčina: Sopka
slovenščina: Ognjenik
chiShona: Chikwatamabwe
Soomaaliga: Folkaano
shqip: Vullkani
српски / srpski: Вулкан
svenska: Vulkan
Kiswahili: Volkeno
தமிழ்: எரிமலை
тоҷикӣ: Вулқон
Türkmençe: Wulkan
Tagalog: Bulkan
Türkçe: Yanardağ
тыва дыл: Вулкан
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: Yanardag
українська: Вулкан
اردو: آتش فشاں
oʻzbekcha/ўзбекча: Vulqon
vèneto: Volcan
Tiếng Việt: Núi lửa
West-Vlams: Vulkoan
walon: Volcan
Winaray: Bulkan
吴语: 火山
მარგალური: ვულკანი
ייִדיש: וואולקאן
中文: 火山
Bân-lâm-gú: Hoé-soaⁿ
粵語: 火山