Yahudiler

Yahudiler
Toplam nüfus
13.746.100–17.936.400 [1]
Önemli nüfusa sahip bölgeler
  İsrail 6.042.000 [2] [3]
  Amerika Birleşik Devletleri 5.425.000 - 6.800.000 [4] [5]
  Fransa 480.000 [4]
  Kanada 375.000 [4]
  Birleşik Krallık 291.000 [4]
  Rusya 194.000 [6]
  Arjantin 182.300 [4]
  Almanya 119.000 [4]
  Avustralya 107.500 [4]
  Macaristan 100,000 - 120,000 [7] [8]
  Brezilya 96.000 [4]
  Güney Afrika 70.800 [4]
  Ukrayna 67.000 - 200.000 [9]
  Meksika 39.400 [4]
  Belçika 30.300 [4]
  Hollanda 30.000 [4]
  İtalya 28.400 [4]
  Türkiye 26.000 [10]
  Şili 18.500 [4]
  İran 10.800 [11]
  Azerbaycan 8.800 [4]
Diğer ülkeler 250.200 [4]
Diller
İbranice, Yidiş, Ladino ve diğer Yahudi dilleri
Din
Yahudilik

Yahudiler (İbranice: יְהוּדִי, Yehudi [tek.]; יְהוּדִים, Yehudim [çoğ.]; Ladino: ג׳ודיו, Djudio [tek.], Djudios [çoğ.]; Yidiş: יִיד, Yid [tek.], Yidn [çoğ.]), kökeni Antik Yakın Doğu'da yaşamış İsrailoğulları veya İbranilere dayanan, köklü bir dinsel ve etnik yapıya sahip, dünyanın çeşitli yerlerine yayılmış bir halktır. Yahudilik dini ile arasında güçlü bir ilişki bulunan Yahudi halkı binlerce yıl boyunca Yahudiliğe geçenleri de kendi içine dahil etmiştir. [12] [13] [14]

Yahudi geleneğinde, Yahudilerin soyunun MÖ ikinci binyıla, kutsal kitap döneminden ataları İbrahim, İshak ve Yakub'a dayandığına inanılır. Yahudiler, antik çağdaki ulusal toprakları olan İsrail Diyarı'nda iki defa siyasi otonomiye sahip olmuşlardır. Bunlardan MÖ 1350'den MÖ 586 yılına kadar süren ilki, Yargıçlar Kitabı, İsrail ve Yehuda Krallıklarının Birleşik Monarşi ve Bölünmüş Monarşi dönemlerini içine alır ve Birinci Tapınak'ın yıkılması ile sona erer. İkincisi ise, MÖ 140 ile MÖ 37 yılları arasındaki Haşmonayim Krallığı dönemidir. Birinci Tapınak'ın yıkılmasından itibaren, dünyadaki Yahudilerin çoğunluğu diyasporada, yani sürgünde yaşamıştır. [15] 1948 yılında kurulan modern İsrail Devleti haricinde, yaşadıkları tüm ülkelerde azınlıkta kalan Yahudiler tarih boyunca sıklıkla baskılara maruz kalmışlar, bunun sonucunda da nüfuslarında yüzyıllar içinde gerek büyüklük gerekse ülkelere göre dağılım açısından dalgalanmalar meydana gelmiştir.

Yahudi Ajansı'nın verilerine göre, 2007 yılı itibarıyla, dünyada 5.4 milyonu İsrail'de, 5.3 milyonu Amerika Birleşik Devletleri'nde, geriye kalanı ise dünyanın dört bir yanındaki çeşitli büyüklüklerdeki cemaatlerde yaşayan, 13.2 milyon Yahudi vardır; bu sayı, bugünkü tahmini dünya nüfusunun %0.2'sine tekabül etmektedir. [16] Bu rakamlar, bir Yahudi örgütüne üye olsun ya da olmasın, kendini Yahudi sayan herkesi içine almaktadır. [17] Bununla birlikte, dünyadaki toplam Yahudi nüfusunun büyüklüğünü tam olarak saptamak zordur. Zira kimin Yahudi olduğunun belirlenmesinde, Yahudi din hukukuna ( halaha) dayanan değerlendirmelerin yanı sıra, laik, siyasi ve aile geçmişinin belirlenmesine dayalı etkenler de bu sayıyı kayda değer oranda artırabilmektedir. [17]

Yahudiler ve Yahudilik

Star of David.svg         Menora.svg
Yahudilik

Yahudilerin kökeni, geleneksel olarak MÖ ikinci binyılda İbrahim, İshak ve Yakub'a kadar uzanır. [18] Milattan önce 1200 civarına ait olduğu düşünülen Merneptah Steli, ilk tek tanrılı din olan Yahudiliğin [19] binlerce yıllık süre zarfında geliştiği İsrail Diyarı'nda yaşayan Yahudi halkından bahsedilen en eski arkeolojik kayıtlardan biridir. [20] Kutsal kitaplardaki kayıtlara göre, ilk olarak Othniel Ben Kenaz'dan Samson'a kadar geçen dönemde Biblik yargıçların yönetiminde, ardından da Kral Davud'un Kudüs'ü aynı zamanda Birleşik Monarşi olarak bilinen, İsrail ve Yehuda Birleşik Krallığı'nın başkenti yaparak On İki İsrailoğlu Kabilesi'ni buradan yönettiği MÖ 1000 yılı civarında olmak üzere çeşitli dönemlerde Yahudiler bağımsız yaşamışlardır. [21]

Süleyman Mabedi'nin Kutsal Kitaplardaki tasvirlere dayanılarak hazırlanan çizimi.

Milattan önce 970 yılında, Davud'un oğlu Süleyman İsrail Kralı olmuştur. [22] On yıl içinde, Süleyman Birinci Tapınak olarak bilinen Kutsal Tapınak'ı inşa etmeye başlamıştır. Süleyman'ın ölümünün ardından (MÖ 930 civarı) kuzeydeki on kabile İsrail Krallığı'ndan ayrılmıştır. [23] Milattan önce 722'de, Asurluların İsrail Krallığı'nı fethederek burada yaşayan Yahudileri sürmeleri ile Yahudi diyasporası da başlamıştır. [24] Hareketlilik ve seyahat imkânlarının kısıtlı olduğu bir dönemde, Yahudiler ilk ve en dikkat çekici muhacirler olmuştur.

Birinci Tapınak dönemi, MÖ 586 yılı civarında, Babillilerin Yehuda Krallığı'nı fethederek Kudüs Tapınağı'nı yıkmaları ile son bulmuştur. [25] Babil Sürgünü'nde geçen elli yılın ardından, MÖ 538 yılında, Pers Kralı Büyük Kiros Yahudilerin Kudüs'e geri dönerek şehri ve kutsal tapınağı yeniden inşa etmelerine izin verir. İkinci Tapınak'ın inşası Birinci Tapınak'ın yıkılmasından yetmiş yıl sonra MÖ 516 yılında, I. Darius'un hükümdarlığı sırasında tamamlanmıştır. [26] [27] İsrail Diyarı, Büyük İskender'in Pers İmparatorluğu'nu fethetmesi ile Helenistik Yunanların, ardından Ptolemaios Hanedanı'nın, sonra da Selevkos İmparatorluğu'nun kontrolü altına girmiştir. Selevkos İmparatorluğu'nun, Kudüs'ü Helenleşmiş bir şehir devlet olarak yeniden düzenleme teşebbüsü, Kohen Gadol Mattathias ve beş oğlunun IV. Antiokhos Epiphanes'e karşı gerçekleştirdiği Makkabi ayaklanması ile son bulmuştur. Milattan önce 152 yılında Haşmonayim Krallığı'nı kuran Mattathias, Kudüs'ü bir defa daha başkent yapmıştır. [28] Haşmonayim Krallığı yüz yıldan uzun süre ayakta kalmışsa da, gücünü artıran Roma İmparatorluğu'nun tahta geçirdiği Herod'un krallığında bir uydu devlet haline gelmiştir. Herod Krallığı da yüz yılı aşkın bir süre ayakta kalmıştır. [29] Milattan sonra 70 yılındaki Yahudi-Roma savaşları'nın ilkini başlatan Birinci Ayaklanma'da ve MS 135 yılındaki Bar Kohba ayaklanmasında Yahudilerin yaşadığı yenilgiler diyasporanın gerek coğrafi yayılımını gerekse nüfusunu artırmıştır. Kayda değer sayıda Yahudi İsrail Diyarı'nı terk etmiş, sürülmüş veya köle edilerek Roma İmparatorluğu'nun dört bir yanında satılmıştır. [30] O dönemden itibaren, Yahudiler başta Avrupa, Orta Doğu ve çevresi, daha sonraları da Kuzey Amerika olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde yaşamıştır. Yaşadıkları çeşitli ülkelerde de, ayrımcılık, baskı, yoksulluk, hatta soykırım (bkz.: Antisemitizm, Holokost) dönemlerinden sağ çıkmayı başarmışlardır. İslam hakimiyeti altındaki İspanya ve Portekiz, Yahudi Aydınlanması ( Haskala) dönemi Almanya ve Polonya'sı ile Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri ve Avustralya gibi liberal veya anayasal demokrasi geleneğine sahip ülkelerin de aralarında bulunduğu çeşitli yer ve zamanlarda, kültürel, ekonomik ve bireysel refah dönemleri de yaşamışlardır. [31]

İbranice "Yehudi" (çoğ. Yehudim) ismi başlangıçta Yehuda kabilesine atıfta bulunmak üzere kullanılmaktaydı. [32] Ancak, Kuzey İsrail Krallığı'nın Güney İsrail Krallığı'ndan ayrılmasının ardından, Güney Krallığı içindeki hakim kabilenin adını alarak, Yehuda Krallığı olarak isimlendirilmeye başlamıştır. [33] Terim başlangıçta Güney Krallığı halkına gönderme yapmış olsa da, B'nei Yisrael (İsrailoğulları) terimi halen her iki grup için de kullanılmaktaydı. Asurluların Kuzey Krallığı'nı fethetmesinin ardından Güney Krallığı'nın tek İsrail devleti olarak kalması ile Yehudim kelimesi zamanla sadece Yehuda kabilesi veya Krallığı'nı değil, Yahudi halkının tümünü belirtmek için kullanılmaya başlamıştır. Yahudiliğin Kutsal Kitabı Tanah'ta ise tüm Yahudi halkına atıfta bulunmak amacı ile ilk olarak Ester Kitabı'nda kullanılmıştır. [34]

En otros idiomas
Afrikaans: Jode
aragonés: Chodigos
العربية: يهود
ܐܪܡܝܐ: ܝܗܘܕܝܐ
asturianu: Pueblu xudíu
azərbaycanca: Yəhudilər
تۆرکجه: یهودی‌لر
башҡортса: Йәһүдтәр
Boarisch: Judn
žemaitėška: Žīdā
беларуская: Яўрэі
беларуская (тарашкевіца)‎: Габрэі
български: Евреи
বাংলা: ইহুদি
brezhoneg: Yuzevien
bosanski: Jevreji
català: Jueus
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Iù-tái-nè̤ng
нохчийн: Жуьгтий
Cebuano: Hudiyo
کوردی: جوو
čeština: Židé
Чӑвашла: Еврейсем
Cymraeg: Iddewon
dansk: Jøder
Deutsch: Juden
Zazaki: Cıhudi
Ελληνικά: Εβραίοι
English: Jews
Esperanto: Judoj
español: Pueblo judío
eesti: Juudid
euskara: Judu
فارسی: یهودی
føroyskt: Jødar
français: Juifs
Frysk: Joaden
Gagauz: Çıfıtlar
galego: Pobo xudeu
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌹𐌿𐌳𐌰𐌹𐌴𐌹𐍃
Gaelg: Ewnyn
客家語/Hak-kâ-ngî: Yù-thai-ngìn
עברית: יהודים
हिन्दी: यहूदी
hrvatski: Židovi
magyar: Zsidók
Հայերեն: Հրեաներ
interlingua: Judeo
Bahasa Indonesia: Yahudi
Igbo: Jew
Ido: Judo
íslenska: Gyðingar
italiano: Ebrei
日本語: ユダヤ人
Basa Jawa: Yahudi
ქართული: ებრაელები
Kongo: Bayuda
қазақша: Еврейлер
ಕನ್ನಡ: ಯೆಹೂದ್ಯ
한국어: 유대인
къарачай-малкъар: Чууутлула
Latina: Iudaei
лезги: Чувудар
لۊری شومالی: جید
lietuvių: Žydai
latviešu: Ebreji
Malagasy: Jiosy
македонски: Евреи
монгол: Еврей
मराठी: ज्यू लोक
Bahasa Melayu: Orang Yahudi
مازِرونی: یهودی
Plattdüütsch: Joden
Nedersaksies: Jeuden
Nederlands: Joden
norsk nynorsk: Jødar
norsk: Jøder
Nouormand: Juis
occitan: Jusieus
ਪੰਜਾਬੀ: ਯਹੂਦੀ
Norfuk / Pitkern: Jua
polski: Żydzi
پنجابی: یہودی
português: Judeus
română: Evrei
русский: Евреи
саха тыла: Дьэбириэйдэр
sardu: Ebreos
sicilianu: Ebbreu
Scots: Jews
srpskohrvatski / српскохрватски: Jevreji
සිංහල: යුදෙවුවෝ
Simple English: Jew
slovenčina: Židia
slovenščina: Judje
chiShona: Rudzi rwaIsrael
српски / srpski: Јевреји
Basa Sunda: Yahudi
svenska: Judar
ślůnski: Żydy
தமிழ்: யூதர்
Tagalog: Mga Hudyo
татарча/tatarça: Яһүдләр
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: يەھۇدىلار
українська: Євреї
اردو: یہودی
oʻzbekcha/ўзбекча: Yahudiylar
Tiếng Việt: Người Do Thái
Winaray: Hudeyo
吴语: 犹太人
მარგალური: ურიეფი
ייִדיש: ייד
中文: 犹太人
Bân-lâm-gú: Iû-thài-lâng
粵語: 猶太人