Bizans İmparatorluğu

Doğu Roma İmparatorluğu
Βασιλεία Ῥωμαίων
Basileía Rhōmaíōn[m 1]
Imperium Romanum
—  İmparatorluk  —

c. 330–1453
Doğu Roma'nın bayrağıÇift başlı Bizans kartalı
Justinianus devrinde en geniş sınırlar. c. 550.
BaşkentKonstantinopolis[m 2]
Siraküza (663 – 669)
Dil(ler)
  • Latince (610'a kadar resmî)
  • Yunanca (610'dan sonra resmî)
DinHristiyanlık/Doğu Ortodoksluğu
(313'te Milano Fermanı ile hoş görüldü; 380'de devlet dini oldu)
YönetimOtokratik Monarşi
İmparator
 - c.330–337Büyük Konstantin
 - 457–474I. Leo
 - 527–565I. Justinianus
 - 610–641Herakleios
 - 976–1025II. Basileios
 - 1259–1282VIII. Mihail
 - 1449–1453XI. Konstantinos
Yasama organıSenato
Tarihi
 - Roma İmparatorluğu'nun parçalanması330
 - I. Theodosius'un ölümü285
 - Resmî olarak Batı Roma İmparatorluğu'nun sonu476
 - Dördüncü Haçlı Seferi1204
 - Konstantinopolis'in tekrar alınması1261
 - Konstantinopolis'in düşüşü29 Mayıs 1453
 - Trabzon'un düşüşü15 Ağustos 1461
Nüfus
 - 56526,000,000[m 3] 
 - 7807,000,000 
 - 102512,000,000 
 - 114310,000,000 
 - 12049,000,000 
Para birimiSolidus, İperpiron
  1. ^ Βασιλεία Ῥωμαίων, Latince Basileia Rhōmaiōn olarak ifade edilebilir ve Roma İmparatorluğu anlamına gelir.
  2. ^ 1204 ve 1261 arasında imparatorluk İznik İmparatorluğu, Trabzon İmparatorluğu ve Epir Despotluğu adında imparatorluk iddiacısı üç devlete bölündü ve hükümdarsız bir dönem yaşandı. İznik İmparatorluğu, Konstantinopolis'i geri alarak imparatorluğun resmî devamı oldu.
  3. ^ Daha fazla bilgi için McEvedy ve Jones, Atlas of World Population History, 1978, ayrıca Angeliki E. Laiou, The Economic History of Byzantium, 2002. tarafından yapılan çalışmalara değinen Bizans İmparatorluğu nüfusu maddesine bakınız.

Bizans İmparatorluğu veya zaman zaman kullanılan adıyla Doğu Roma İmparatorluğu, geç antik çağ ve orta çağ boyunca Roma İmparatorluğu'nun devamı şeklinde var olan ve başkenti Konstantinopolis (günümüzde İstanbul, orijinal olarak Byzantion) olan ülke. 5. yüzyılda Batı Roma İmparatorluğu'nun dağılışı ve çöküşü sürecinden sağ kalan imparatorluk, 1453'te Osmanlı Türkleri'ne yenik düşene kadar, yaklaşık bin yıl var olmaya devam etti.[1] Var olduğu sürenin çoğunda, Avrupa'da ekonomik, kültürel ve askerî bakımdan en güçlü ülkeydi. "Bizans İmparatorluğu" ve "Doğu Roma İmparatorluğu" terimleri ülkenin yıkılışından sonraki tarihçiler tarafından yaratılmış olup imparatorluk vatandaşları kendi ülkelerine Roma İmparatorluğu (Grekçe: Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων, tr. Basileia tôn Rhōmaiōn; Latince: Imperium Romanum),[2] veya Romania (Ῥωμανία); kendilerineyse "Romalılar" demekteydi.[3]

4. yüzyıldan 6. yüzyıla kadar yaşanan bazı göze çarpan olaylar, Roma İmparatorluğu'nun Grek Doğu ve Latin Batı şeklinde ayrışma sürecini belirledi. I. Konstantin (taht: 324–337) imparatorluğu yeniden organize ederek Konstantinopolis'i başkent yaptı ve Hristiyanlık dinini yasallaştırdı. I. Theodosius (taht: 379–395) döneminde, Hristiyanlık ülkenin devlet dini olarak kabul edildi ve diğer dinler yasaklandı. Son olarak Herakleios zamanında (taht: 610–641), imparatorluğun askerî ve idari sistemi yeniden yapılandırıldı ve Latince yerine Yunanca resmî dil olarak benimsendi.[4] Böylece, her ne kadar Roma devleti ve devlet gelenekleri sürdürüldüyse de, Konstantinopolis çevresinde, Latin'den ziyade Yunan kültürü ve Ortodoks Hristiyanlık geleneklerine göre şekillendiğinden ötürü, modern tarihçiler Bizans'ı Antik Roma'dan ayırır.[5]

İmparatorluğun sınırları, ülkenin var olduğu süre içinde, bazı gerileme ve toparlanma döngüleriyle kendini belli eden kayda değer değişiklikler gösterdi. I. Justinianus (taht: 527–565) döneminde Kuzey Afrika, İtalya ve bizzat –daha sonraki iki asır elde tutulacak olan– Roma şehri de dahil olmak üzere Batı Akdeniz kıyıları yeniden ele geçirildi ve imparatorluk en geniş sınırlarına erişti. Mauricius (taht: 582–602) döneminde ülkenin doğu sınırları genişledi ve kuzey sağlamlaştırıldı. Ancak imparator bir suikaste kurban gidince Bizans-Sasani Savaşı (602-628) patlak verdi ve kaynaklar bakımından zayıflayan Bizans İmparatorluğu, 7. yüzyılda İslam'ın yayılışı sürecinde çok büyük toprak kayıpları yaşadı. Birkaç yıl içerisinde en zengin illeri olan Mısır ve Suriye'yi Araplara kaybetti.[6]

Makedon Hanedanı (10-11. yüzyıllar) süresince imparatorluk sınırları tekrar genişledi ve iki yüzyıl süren Makedon Rönesansı yaşandı. Bu dönem 1071 Malazgirt Savaşı sonrası Anadolu'da başlayan büyük toprak kayıplarıyla son buldu. Bu savaşta yaşanan kayıp sonucunda Türkler Anadolu'ya yerleşmeye başladı.

Komnenos restorasyonu sırasında imparatorluk yeniden toparlandı. Öyle ki, 12. yüzyılda Konstantinopolis Avrupa'nın en zengin şehriydi.[7] Ancak 1204'te Dördüncü Haçlı Seferi sırasında başkent yağmalanınca ve ülke toprakları birbiriyle yarışan Bizanslı Yunan ve Latin krallıkları arasında bölüştürülünce imparatorluk büyük bir darbe aldı. Her ne kadar 1261'de Konstantinopolis geri alınıp toparlansa da, Bizans İmparatorluğu var olduğu son iki yüzyıl boyunca bölgede birbiriyle kapışan birkaç devletçikten biri olarak kaldı. Geriye kalan toprakları 15. yüzyıl boyunca Osmanlılar tarafından aşama aşama fethedildi. 1453'te Osmanlı İmparatorluğu Konstantinopolis'i fethedince Bizans İmparatorluğu sona erdi.[8]

Terimlendirme

Bizans lamellar zırhı klivanium (Κλιβάνιον) - Osmanlı ayna zırhının öncülüdür.

Roma İmparatorluğu'nun son dönemlerinden bahsetmek üzere "Bizans" sözcüğünün ilk kullanımı, 1557'de Alman tarihçi Hieronymus Wolf'un tarih kaynakları koleksiyonu Corpus Historiæ Byzantinæ'ye dayanır. Terim, kaynağını Konstantin'in başkenti Konstantinopolis olarak adlandırmasından önce şehrin ismi olan "Byzantion"dan alır. Şehrin bu eski adı, Konstantin'den sonra tarihi ve edebi kaynaklar dışında hemen hemen hiç kullanılmaz. 1648'de Byzantine du Louvre (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae) ve 1680'de Du Cange'ın Historia Byzantina eserleri yayımlanınca, "Bizans" terimi Montesquieu gibi Fransız yazarları arasında popülerlik elde etti.[9] Ancak terim, batı dünyasında 19. yüzyıl ortalarına kadar genel bir kabullenim görmedi.[10]

Bizans İmparatorluğu, kendi halkı tarafından "Roma İmparatorluğu", "Romalıların İmparatorluğu" (Latince: Imperium Romanum, Imperium Romanorum; Yunanca: Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων Basileia tōn Rhōmaiōn, Ἀρχὴ τῶν Ῥωμαίων Archē tōn Rhōmaiōn), "Romania" (Latince: Romania; Yunanca: Ῥωμανία Rhōmania),[n 1] "Roma Cumhuriyeti" (Latince: Res Publica Romana; Yunanca: Πολιτεία τῶν Ῥωμαίων Politeia tōn Rhōmaiōn), Graikia (Yunanca: Γραικία) ve ayrıca Rhōmais (Yunanca: Ῥωμαΐς) gibi adlarla ifade ediliyordu.[13] Vatandaşlar kendilerini Romaioi ve Graikoi şeklinde adlandırıyorlardı. Öyle ki, 19. yüzyıl gibi geç bir döneme kadar Rumlar sıklıkla kendi ana dillerini Romaika ve Graikika şeklinde tanımlamaktaydı.

Her ne kadar Bizans İmparatorluğu, tarihi boyunca çoklu bir etnik karaktere sahip olsa da[14] ve Romano-Hellenistik geleneklerini sürdürüp korusa da,[15] döneminin batılı ve kuzeyli çağdaşları tarafından, sürekli artan Yunan bileşenleriyle tanımlandı.[16] Bizans İmparatorluğu'nu Roma İmparatorluğu'nun prestijinden ayrı tutmak amacıyla batının yeni krallıkları arasında[17] kullanılan "Grek (Yunan) İmparatorluğu" (Latince: Imperium Graecorum) ve "Grek -Yunan- İmparatoru" (Imperator Graecorum) gibi terimlere ara sıra rastlanılmaktadır.[18]

Bizans imparatorunun meşru Roma imparatoru olmasına yönelik otoritesi, Papa III. Leo 800 yılında ŞarlmanImperator Augustus olarak taçlandırınca sarsıldı. Roma'daki düşmanlarına karşı Şarlman'ın desteğine ihtiyaç duyan Leo, o sırada Roma İmparatorluğu tahtında bir erkeğin oturmayışı bahanesini kullanarak burada bir boşluğun bulunduğunu ve dolayısıyla kendisinin herhangi bir imparatoru taçlandırabileceğini öne sürüyordu.[19] Papalar ve batılı krallar Roman (Romalı) terimini Bizans imparatorları için kullandıkları zaman Imperator Romanorum (Türkçe: Romalıların imparatoru) yerine Imperator Romaniae (Türkçe: Romania'nın imparatoru) terimini kullanmayı tercih ettiler. Bunlardan birincisi Şarlman ve ondan sonra gelenler için kullanılmaktaydı.[n 2]

İslam ve Slav dünyasında böyle bir ayrım hiç olmamıştır ve Bizans, Roma İmparatorluğu'nun devamı olarak görülmüştür. İslam dünyasında Roma İmparatorluğu birincil olarak Rûm şeklinde ifade edilmekteydi.[21] 20. yüzyıla kadar millet-i Rûm veya "Roma devleti" terimleri Osmanlılar tarafından eski Bizans'a ait (Osmanlı toprakları içindeki Ortodoks Hristiyan topluluğu) kimseler için kullanılmıştır.

En otros idiomas
Afrikaans: Bisantynse Ryk
azərbaycanca: Bizans İmperiyası
žemaitėška: Bizantėjė
беларуская: Візантыя
беларуская (тарашкевіца)‎: Бізантыйская імпэрыя
qırımtatarca: Bizans İmperiyası
Чӑвашла: Висанти
Esperanto: Bizanca imperio
eesti: Bütsants
Võro: Bütsants
français: Empire byzantin
Nordfriisk: Uaströömsk Rik
客家語/Hak-kâ-ngî: Tûng Lò-mâ Ti-koet
Fiji Hindi: Byzantine Samrajya
hrvatski: Bizant
interlingua: Imperio Byzantin
Bahasa Indonesia: Kekaisaran Romawi Timur
Кыргызча: Византия
Lingua Franca Nova: Impero Bizantian
Limburgs: Byzantijns Riek
lumbaart: Impero Bizantin
لۊری شومالی: بیزانس
lietuvių: Bizantija
македонски: Византија
Bahasa Melayu: Empayar Byzantine
Malti: Biżantini
مازِرونی: بیزانس
Napulitano: Impero Bizantino
Plattdüütsch: Byzantiensch Riek
Nedersaksies: Byzantiense Riek
Nederlands: Byzantijnse Rijk
norsk nynorsk: Austromarriket
Ποντιακά: Ρωμανίαν
português: Império Bizantino
rumantsch: Imperi bizantin
tarandíne: 'Mbere Bizzandine
русский: Византия
русиньскый: Візантьска ріша
srpskohrvatski / српскохрватски: Bizantsko Carstvo
Simple English: Byzantine Empire
slovenčina: Byzantská ríša
slovenščina: Bizantinsko cesarstvo
тоҷикӣ: Византия
татарча/tatarça: Византия империясе
oʻzbekcha/ўзбекча: Vizantiya imperiyasi
West-Vlams: Byzantyns Ryk
მარგალური: ბიზანტია
Bân-lâm-gú: Tang Lô-má Tè-kok