Balık

Symphysodon aequifasciatus (Diskus) türü bir akvaryum balığı

Balıklar (Latince: pisces) poikloterm olan, neredeyse sadece suda yaşayan ve solungaçları ile solunum yapan, soğuk kanlı, yürekleri çift gözlü, çoğunun vücudu pullu, genellikle yumurta ile üreyen omurgalı hayvanlardır. Bazı türler canlı doğurarak ürer (lepistes, kılıçkuyruk, moli v.s.). Mesela tatlı su balıklarından Lepistes'in (Poecilia reticulata) yumurtaları anne karnında çatlar ve canlı doğum gerçekleşir. Çiklitgillerde ise kuluçka süresi dişinin ağzında gerçekleşir. Ağzında yumurtaları çeviren, mantarlaşmasını engelleyen dişi yumurtalar çatlayana hatta yavrular serbestçe yüzmeye başlayana kadar onları ağzındaki kesesinde korur. Balıklar su yaşamındaki en önemli varlıklardan bir tanesidir.

Bulunmuş olan en eski balık fosilleri 500 milyon yaşındadır. Günümüzün balıkları kıkırdaklı balıklar (Chondrichthyes) ve kemikli balıklar (Osteichthyes) olarak ikiye ayrılırlar. Bunlar gibi diğer iki grubu oluşturmuş olan placodermi (zırhlı balıklar) ve acanthodiinin (dikenli köpek balıkları) nesilleri 300-400 milyon yıl evvel tamamen tükenmiştir.

Bir kulakçık ve karıncıktan meydana gelen yüreklerinde daima kirli kan bulunur. Yürekten çıkan kirli kan solungaçlarda temizlendiğinden, vücutta temiz kan dolaşır. Ağızdan alınan su, solungaçlardan dışarı atılırken suda çözülmüş oksijen, osmozla kana verilir. Bu arada suda bulunan besinler ise yutulur. Köpek balıklarında su hem ağızdan hem de ilk solungaç yarığından alınır. Tuzlu su balıkları su içtikleri halde, tatlı su balıkları su içmezler. Gerekli su ihtiyaçlarını solungaç zarlarından osmozla alırlar. Deniz balıkları içtikleri suyun tuzunu böbrekle değil, solungaçları ile ayırır. Balıklarda göğüs ve karın yüzgeçleri çift, sırt, kuyruk ve anal yüzgeçleri tektir. Tek yüzgeçler nadiren birden fazla olsalar da simetrik çiftler meydana getirmezler.

Uçan balıklar çok gelişmiş olan göğüs yüzgeçlerini açarak bir-iki dakika su üstünde uçabilirler. Yaşadığı yerlerde su kuruduğu zaman balçığa gömülüp akciğer solunumu yapabilen, sürünerek gölden göle geçebilen, kısa bir süre havada uçabilen, elektrik ve ışık üretebilen çeşitli balık türleri mevcuttur. Balıkların pulları birbirleri üzerine kiremit gibi dizilmiş, kemiksi, kaygan ve antiseptiktir. Antiseptik mukus salgısı, üzerine yapışan bakteri ve sporları yok eder.

Balıkların harekette önemli rol oynayan değişik kuyruk tipleri mevcuttur. Çatallanmış kuyruk tipine “difiserk”, çatallı olup eşit parçalı olana “homoserk”, köpek balıklarında olduğu gibi çatalları eş olmayan kuyruk tipine de “heteroserk” denir.

Balıklar omurgalı canlılar içerisinde sayıca en fazla olanıdır. Çalışmalarda balık türünün 40.000 kadar olduğu söylenmektedir.

Balıkların günümüzde sportif ve akvaryumdaki değeri yanında büyük bir protein kaynağı olması ticarî değerini arttırmaktadır. Balıkların yeryüzündeki dağılımları o kadar geniştir ki, Antarktika sularında, sıcak tropikal sularda, acı sularda, tatlı sularda, ışığın ulaştığı dağ derelerinde veya insanların henüz ulaşamadığı oldukça derin ve karanlık sularda yaşayabilmektedir. Üç türlü beslenme görülür: otobur, etobur ve hepçil. Yalnız çenelerinde değil, bütün ağız boşluklarında ve yutaklarında sıralanış ve şekil olarak birbirinden farklı birçok diş bulunur. Bu genelde beslenme şekillerine göredir. Bazılarında farinks (yutak) dişleri gelişmiştir. Yalnız mersin balıklarında ve demet solungaçlılarda diş bulunmaz.

Duyu organları

Tat alma organı

Balıklarda tat alma cisimcikleri dudaklarda, farinkste, burun epitelinde, baş derisinde, bıyıkların uçlarında yerleşmiş olduğu gibi bazılarında da ağız içinde yerleşmiştir. Balıklarda dil yoktur. Olanlarında da gelişmemiştir. Sazanların ağzı içinde çok kalın kastan yapılmış yastık şeklinde bir yapı bulunur. Bu organ tat almaya yarar. Balıklar bazı maddeleri memelilerden daha iyi ayırt edebilirler.

Diğer adı da Zebra balığı (akrep balığı) olan bir Aslan balığı (Pterois volitans)

Dokunma duyusu

Dokunma duyusunda bıyıkların rolü büyüktür. Bıyıklar tat almada etkili olduğu gibi, besin bulma ve dokunma organı olarak da görev yaparlar.

Balıkların baş, gövde ve yüzgeç derileri üstünde tomurcuk veya çukurcuklar halinde küçük duyu organları mevcuttur. İçlerinde sinir uçları dallanmış haldedir. Görevleri; yaklaşan düşmanı, sıcaklık değişimini, besin ve tuzluluğu hissetmektir. Duyuda yan organın da etkisi önemlidir. Bazı derin deniz balıklarının yüzgeç ışınlarında uzamış olan bazı kısımlarında duyu organları yer almıştır.

İşitme ve yan organ (yanal çizgi)

Balıklarda dış ve orta kulak yoktur. İşitme organı bir kapsül içinde bulunan iç kulaktan ibaret olup, sudaki ses titreşimlerini idrak eder. Bu işitme organına “labirent” denir. İşitmede etkili olduğu gibi, dengenin sağlanmasında, ağırlık ve yerçekimi tespitinde de önemli rol oynar. İçlerinde kalsiyum karbonattan yapılmış “otolit” adı verilen cisimcikler de bulunur. Bazı balıklarda hava kesesinin ön kısmının her iki yanında iç kulakla ilişkili dörder adet kemikcik bulunur. “Weber cihazı” adını alan bu sistem ses dalgalarını ve basınç değişimini iç kulağa ileterek daha iyi işitmeğe yardım eder. Küçük frekanslı titreşimler, yanal çizgi sistemiyle idrak edilir. Bu, vücudun yanlarında derinin altında uzanan içi mukus dolu bir çift kanaldır. Belirli aralıklarla bu kanalı pulların arasından veya ortasından dışarı bağlayan yollar, bu yolların ucunda içinde sıvı ve sinir hücreleri bulunan bir torba vardır. Sudaki titreşimler bu sıvıya geçerek sinir hücreleri tarafından idrak edilir. Mesaj daha sonra sinirler vasıtasıyla beyne iletilir.

Bir başka balığın hareketinin doğurduğu titreşimleri, yanındaki balık bu yolla duyar. Yan organ çok alçak frekanslı titreşimleri idrak edip işitmeye yardımcı olduğu gibi, su akıntısının yönünü, sıcaklık ve soğukluk farklarını da tespit eder. Yan organ işitmede de yardımcı olur. Ses ve basınç dalgalarını tespit edebilir. Kemikli balıklarda, vücudun her iki yanında solungaçlardan kuyruğa kadar uzanır.

Koku duyusu

Balıklarda burun (nostril), solunum için değil, suda çözünmüş kimyasal maddeleri koklamaya yarayan bir duyu organıdır. Koku alma kapsülleri üst çene üzerinde bulunan bir çift (veya bir adet) burun çukuruna yerleşmiştir. Koku maddelerini taşıyan su burun deliklerine girip çıkarken, koklama kapsüllerini yalayarak sinirleri uyarır. Bu duyu köpek balıkları gibi bazı balıklarda çok kuvvetlidir. Köpek balıkları kan kokusunu yüzlerce metre uzaktan alabilirler.

Köpekbalığı

Yüzme kesesi

Balıkların suda batmadan durmasını sağladığı için önemlidir. Sindirim kanalının bir uzantısı olup, sırt tarafta torba şeklindedir. İçi CO2, O2 ve NO2 gazları ile doludur. Balığın yoğunluğunu, suyun yoğunluğuna göre ayarlar. Balık suda batmadan durmak için, içindeki gazı artırarak keseyi şişirir. Yüzerken havasını azaltır. Bazı balıklarda yüzme kesesi ikiye ayrılmıştır. Yüzme kesesi solunum, hidrostatik görev, ses meydana getirme ve bazı uyartıları hissetmede de etkilidir. Bütün balıklarda hava kesesi bulunmaz. Böyle balıklarda yağlı vücut ve göğüs yüzgeçleri batmalarına mani olur. Dip balıklarında yüzme kesesinin dışarıyla herhangi bir bağlantısı yoktur. Gaz özel bir sistemle hava kesesine doldurulur ve boşaltılır. Bu durumda karşımıza iki tip balık çıkmakta; Fizostom balıklar ve Fizoklist balıklar. Fizostom balıklarda hava kesesi yutakla bağlantılı olduğu için gaz girşi çıkışı sorun olmamaktadır ama Fizoklist balıklarda herhangi bir yutak bağlantısı olmadığından gaz giriş çıkışını "Rete Mirable" dediğimiz kılcal damar ağı yardımıyla olduğu bulunmuştur. Rete mirable mekanizmasında; gaz bezinden toplardamarlara laktik asit verilir.Laktik asit oksijen bağlanma yeteneğini düşürerek atardamarlarda yüksek kısmi oksijen basıncı oluşmasını sağlar.Bu olay tekrarlanarak tepe noktasındaki oksijen basıncının iyice yükselmesi sağlanır ve yüzme kesesinin içine diffüzyonla hava girişi olur. Kan damarlarındaki bu ters akımdan dolayı oksijen keseden dışarı çıkamaz.

En otros idiomas
Аҧсшәа: Аҧсыӡ
Acèh: Eungkôt
Afrikaans: Vis
Alemannisch: Fische
አማርኛ: ዓሣ
aragonés: Pisces
Ænglisc: Fisc
العربية: سمك
مصرى: سمك
অসমীয়া: মাছ
asturianu: Pexe
Atikamekw: Names
Aymar aru: Challwa
azərbaycanca: Balıqlar
تۆرکجه: بالیقلار
башҡортса: Балыҡтар
Boarisch: Fiisch
žemaitėška: Žovis
беларуская: Рыбы
беларуская (тарашкевіца)‎: Рыбы
български: Риба
Bislama: Fis
Bahasa Banjar: Iwak
বাংলা: মাছ
བོད་ཡིག: ཉ།
brezhoneg: Pesk
bosanski: Ribe
буряад: Загаһан
català: Peix
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ngṳ̀
Cebuano: Isda
ᏣᎳᎩ: ᎠᏣᏗ
کوردی: ماسی
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᓇᒣᔅ
qırımtatarca: Balıq
kaszëbsczi: Rëbë
Чӑвашла: Пулă
Cymraeg: Pysgodyn
dansk: Fisk
Deutsch: Fische
Zazaki: Mase
dolnoserbski: Ryby
Ελληνικά: Ψάρι
English: Fish
Esperanto: Fiŝoj
español: Pez
eesti: Kalad
euskara: Arrain
فارسی: ماهی
suomi: Kala
Võro: Kala
Na Vosa Vakaviti: Ika
føroyskt: Fiskur
français: Poisson
Nordfriisk: Fasker
Frysk: Fisken
Gaeilge: Iasc
贛語:
Gàidhlig: Iasg
galego: Peixes
Avañe'ẽ: Pira
Bahasa Hulontalo: Uponula
ગુજરાતી: માછલી
Gaelg: Eeast
Hausa: Kifi
客家語/Hak-kâ-ngî: Ǹg-è
עברית: דג
हिन्दी: मछली
Fiji Hindi: Machhri
hrvatski: Ribe
hornjoserbsce: Ryby
Kreyòl ayisyen: Pwason
magyar: Halak
Հայերեն: Ձկներ
interlingua: Pisce
Bahasa Indonesia: Ikan
Iñupiak: Iqaluk
Ilokano: Ikan
ГӀалгӀай: Чкъаьрий
Ido: Fisho
íslenska: Fiskur
italiano: Pesce
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐃᖃᓗᒃ
日本語: 魚類
Patois: Fish
la .lojban.: finpe
Basa Jawa: Iwak
ქართული: თევზები
Qaraqalpaqsha: Balıq
Kabɩyɛ: Kpakpayaɣ
қазақша: Балықтар
ಕನ್ನಡ: ಮೀನು
한국어: 물고기
Ripoarisch: Fesch
kurdî: Masî
коми: Чери
kernowek: Pysk
Кыргызча: Балыктар
Latina: Piscis
Ladino: Pishkados
Lëtzebuergesch: Fësch
лакку: Чавахъ
Lingua Franca Nova: Pex
Limburgs: Vèsse
lumbaart: Pès
lingála: Mbísi
lietuvių: Žuvys
latviešu: Zivis
Malagasy: Hazandrano
олык марий: Кол
Baso Minangkabau: Ikan
македонски: Риби
മലയാളം: മത്സ്യം
монгол: Загас
मराठी: मासा
кырык мары: Кол
Bahasa Melayu: Ikan
မြန်မာဘာသာ: ငါး (တိရစ္ဆာန်)
эрзянь: Калт
Dorerin Naoero: Iy
Nāhuatl: Michin
Napulitano: Pisce
Plattdüütsch: Fisch
Nedersaksies: Visk
नेपाली: माछा
नेपाल भाषा: न्या
Nederlands: Vissen (dieren)
norsk nynorsk: Fisk
norsk: Fisk
Nouormand: Paîsson
occitan: Peis
ଓଡ଼ିଆ: ମାଛ
Ирон: Кæсæгтæ
ਪੰਜਾਬੀ: ਮੱਛੀ
Kapampangan: Asan
Picard: Pichon
polski: Ryby
پنجابی: مچھی
português: Peixe
Runa Simi: Challwa
română: Pește
armãneashti: Pescu
русский: Рыбы
русиньскый: Рыбы
संस्कृतम्: मत्स्याः
саха тыла: Балык
sicilianu: Pisci
Scots: Fish
سنڌي: مڇي
srpskohrvatski / српскохрватски: Riba
සිංහල: මාළු
Simple English: Fish
slovenščina: Ribe
chiShona: Hove
Soomaaliga: Malaay
shqip: Peshqit
српски / srpski: Рибе
Sranantongo: Fisi
Basa Sunda: Lauk
svenska: Fiskar
Kiswahili: Samaki
ślůnski: Ryby
தமிழ்: மீன்
ತುಳು: ಮೀನ್
తెలుగు: చేప
тоҷикӣ: Моҳӣ
ไทย: ปลา
Tagalog: Isda
татарча/tatarça: Балыклар
удмурт: Чорыг
українська: Риби
اردو: مچھلی
oʻzbekcha/ўзбекча: Baliqlar
vèneto: Pesi
vepsän kel’: Kalad
Tiếng Việt:
West-Vlams: Visschn
walon: Pexhon
Winaray: Isda
吴语:
хальмг: Заһсн
isiXhosa: Intlanzi
მარგალური: ჩხომი
ייִדיש: פיש
Vahcuengh: Duzbya
中文:
文言:
Bân-lâm-gú:
粵語: