Büyük Hun İmparatorluğu

Büyük Hun İmparatorluğu
MÖ 220–MÖ 46

1969 TRT Türk Tarihi Takvimi'ne göre Büyük Hun İmparatorluğu bayrağı

Büyük Hun İmparatorluğunun en geniş sınırları
BaşkentÖtüken[1]
Dil(ler)Hun Türkçesi
DinTengricilik
 - MÖ 220 - MÖ 209Teoman (ilk tanhu)
 - MÖ 209 - MÖ 174Mete (En önemli tanhu)
 - MÖ 58 - MÖ 46Ho-Han-Ye (Son tanhu)

Büyük Hun İmparatorluğu ya da Asya Hun İmparatorluğu (Çince: 東匈奴, Hiung-nu), Çin kaynaklarına dayanılarak MÖ 1760'dan itibaren varlıklarına ilişkin teoriler[2] bulunsa da ilk devletlerini MÖ 1200[2][3][4] civarında kuran İç Moğolistan merkezli coğrafyada yaşamış eski Türkçede Kun, Çince Hiung-nu, batı dillerinde Hun adıyla geçen Türk devleti.[5][6][7] Hun İmparatorluğu'nu Türk boyları kurmuş, yönetmiş; Türk kültürü devlete şeklini vermiştir.[8]

Hiung-nu adının o zamana göre eski Çince'de karşılığı olan H'yenyun adına ilk olarak MÖ 822 yılında yazılmış "Şarkı Kitapları"nın birinde yer alan bir şiirde rastlanır[2]. Hiung-nu adına daha sonra MÖ 318 yılında Çin ile yapılan Kuzey Şansi Savaşı'nda ve bunun sonucunda yapılan anlaşmada rastlanmaktadır. Hunlar günümüzün Moğolistan bölgesinde; Çin'in kuzeybatısında yaşamlarını sürdürmekteydiler. Bilinen ilk imparatorları Teoman'dır.En büyük imparatorları ise, Şanyu (Chan-Yü:Büyük İmparator) lakaplı Mete (Motun)'dir.Çinliler önüne geçemedikleri Hun'ların saldırılarının ardından MÖ 214 yılında Çin Seddi'ni inşa etmek zorunda kalmıştır. Bu yapı günümüzde halen bir dünya harikası olarak kabul edilmektedir. Ming Hanedanı döneminde de yenilenen büyük duvarın birçok kısmı sağlamlığı ile günümüzde hala ayakta kalmıştır. Doğu Hiung-nular en parlak dönemini Mete zamanında yaşamıştır.

Kuruluşu hakkında kesin bilgiler yoktur. MÖ 220 yılında Teoman tarafından kurulduğu kabul edilir. Teoman'dan sonra devleti büyük bir imparatorluk haline getiren Mete'dir. Mete, İpek Yolu'na egemen olmak için Çin ile savaşmıştır. MÖ 200 yıllarında Çin'i yenilgiye uğratarak vergiye bağlamıştır. MÖ 187 yılında başında Ka-o-ti'nin bulunduğu Çin İmparatorluk Ordusu'nu, Pa-i-Teng Seferi'nde on tümenden oluşan (yüz bin kişiye tekabül eder) disiplinli ve düzenli ordusuyla yenilgiye uğratmıştır. Bu Çin ordusunun sayısının bazı kaynaklarda iki yüz bin bazı kaynaklarda ise otuz beş tümen yani üç yüz elli bin olduğu yazmaktadır. Mete devrinde Sibirya, Çin Denizi, Japon Denizi ve Hazar Denizi arasında kalan tüm topraklara hakim olunmuştur.

Mete'nin Çin'i topraklarına bağlamayıp, vergi almak suretiyle yönetmesi sebebi, Çin yerleşik hayatı ve siyasi etkisinden uzak durma olarak yorumlanır. Bunun yanında Çin'in kalabalık nüfusu altında Hunluk özelliklerini kaybetmek istememiştir.

Hunlar.PNG
En otros idiomas
አማርኛ: ሥዮንግ-ኑ
العربية: شيونغنو
asturianu: Xiongnu
Boarisch: Xiongnu
български: Хунну
català: Xiongnu
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Hṳ̆ng-nù
čeština: Siungnuové
Чӑвашла: Хунну
Deutsch: Xiongnu
Ελληνικά: Σιονγκ-νου
English: Xiongnu
Esperanto: Ŝiungnuoj
español: Xiongnu
euskara: Xiongnu
فارسی: شیونگ‌نو
suomi: Xiongnut
français: Xiongnu
客家語/Hak-kâ-ngî: Hiûng-nù
עברית: שיונגנו
hrvatski: Xiongnu
magyar: Hsziungnuk
Bahasa Indonesia: Xiongnu
italiano: Xiongnu
日本語: 匈奴
ქართული: ხუნუ
한국어: 흉노
Кыргызча: Хунну
Latina: Xiongnu
lietuvių: Šiongnu
монгол: Хүннү улс
Nederlands: Xiongnu
norsk: Xiongnu
occitan: Xiongnu
polski: Xiongnu
پنجابی: شیونگنو لوک
português: Xiongnu
română: Xiongnu
русский: Хунну
Scots: Xiongnu
srpskohrvatski / српскохрватски: Xiongnu
Simple English: Xiongnu
svenska: Xiongnu
татарча/tatarça: Хунну
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: خۇن خانلىقى
українська: Хунну
oʻzbekcha/ўзбекча: Hun xoqonligi
Tiếng Việt: Hung Nô
吴语: 匈奴
中文: 匈奴
文言: 匈奴
Bân-lâm-gú: Hiong-lô͘
粵語: 匈奴