Neandertal

Neanderthal
Temporal range: Gitna hanggang Huling Pleistoseno 0.6–0.03 Ma
Homo sapiens neanderthalensis.jpg
bungo ng Neandertal, La Chapelle-aux-Saints
90px
Kalansay ng Neandertal, American Museum of Natural History
Pag-uuring pambiyolohiya
Kingdom:Animalia
Phylum:Chordata
Class:Mammalia
Order:Primates
Family:Hominidae
Genus:Homo
Species:H. neanderthalensis
Pangalang binomial
Homo neanderthalensis
King, 1864
Range of Homo neanderthalensis.png
Range of Homo neanderthalensis. Eastern and northern ranges may extend to include Okladnikov in Altai and Mamotnaia in Ural
Kasingkahulugan

H. mousteriensis[kailangan ng sanggunian]
H. s. neanderthalensis
Palaeoanthropus neanderthalensis[kailangan ng sanggunian]

Ang mga Neanderthal (English pronunciation IPA: /niˈændərˌθɔls/, IPA: /niˈændərˌtɔls/, IPA: /niˈændərˌtɑls/ or IPA: /neɪˈɑndərˌtɑls/)[1] ay isang hindi na umiiral ngayong espesye o subespesye sa loob ng henus na Homo at malapit na nauugnay sa mga Homo sapiens(modernong tao). Ang mga ito ay alam mula sa mga specimen ng fossil na may petsa sa panahong Pleistocene at natagpuan sa Europa at sa mga bahagi ng kanluaran at sentral na Asya. Ang terminong Neanderthal na pagpapaikli ng taong Neanderthal ay minsang binabaybay na Neandertal na modernong baybay ng Lambak na Neander sa Alemanya kung saan ang espesyeng ito ay unang natuklasan. Ang mga Neanderthal ay alternatibong inuuri bilang isang subespesye ng Homo sapiens(Homo sapiens neanderthalensis) o bilang isang hiwalay na espesye ng Homo (Homo neanderthalensis).[2] Ang unang katangiang proto-Neanderthal ay lumitaw sa Europa mga 600,000–350,000 taon ang nakalilipas.[3] Ang mga katangiang Proto-Neanderthal ay minsang pinapangkat sa isa pang espesyeng phenetiko na Homo heidelbergensis, o isang anyong migrante na o Homo rhodesiensis. Ang pinakabatang mga natuklasang Neanderthal ay kinabibilangan ng Hyena Den (UK) na itinuturing na mas matanda sa 30,000 taon ang nakalilipas samantalang ang mga Neanderthal na Vindija (Croatia) ay muling pinetsahan sa pagitan ng 33,000 at 32,000 taon ang nakalilipas. Walang tiyak na mga specimen na mas bata sa 30,000 taon ang nakalilipas ay natagpuan. Gayunpaman, ang ebidensiya ng apoy ng mga Neanderthal sa Gibraltar ay nagpapakitan ang mga ito ay nagpatuloy doon hanggang 24,000 taon ang nakalilipas. Ang Cro-Magnon o mga labing kalansay ng sinaunang modernong tao na may katangiang Neanderthal ay natagpuan sa Lagar Velho (Portugal) at pinetsahan ng 24,500 tao ang nakalilipas at pinakahulugang mga indikasyon ng malawak na paghahalong mga populasyon.[4] Ang ilang mga pagtitipong kultural ay naiugnay sa mga Neanderthal sa Europa. Ang pinaka una ang kulturang kasangkapang batong Mousterian na may petsang mga 300,000 ang nakalilipas.[5] Ang Huling mga artipaktong Mousterian ay natagpuan sa kweba ni Gorham sa timog na humaharap sa baybayin ng Gibraltar.[6][7] Ang ibang mga kulturang kasangkapan na nauugnay sa Neanderthal ay kinabibilangan ng Châtelperronian, Aurignacian, at Gravettian. Ang mga kalaunang pagtitipong kasangkapang ito ay lumilitaw na unti unting umunlad sa loob ng mga populasyon kesa sa pagiging naipakilala ng mga bagong populasyon na dumating sa rehiyon.[8]

Ang kapasidad pang-bungo ng Neanderthal ay inakalang kasing laki na sa mga modernong tao at marahil ay mas malaki na nagpapakitan ang sukat ng utak ng mga ito ay maaaring maihahambing o mas malaki. Noong 2008, ang isang pangkat ng mga siyentipiko ay lumikha ng isang pag-aaral gamit ang isang tatlong dimensiyonal na tinulungan ng kompyuter na mga rekonstruksiyon ng mga sanggol na Neanderthal batay sa mga fossil na natagpuan sa Rusya at Syria. Ang pag-aaral ay nagpapakitang ang utak ng mga Neanderthal at modernong tao ay may parehong sukat sa kapanganakan ngunit sa pagtanda, ang utak ng Neanderthal ay mas malaki kesa sa utak ng modernong tao.[9] Ang mga neanderthal ay higit na mas malakas sa mga modernong tao na may mga malalakas na mga braso at mga kamay.[10] Ang mga lalakeng Neanderthal ay may taas na 164–168 cm (65–66 in) at ang mga babaeng Neanderthal ay may taas na mga 152–156 cm (60–61 in).[11]

Ang Proyekong Genome ng Neanderthal na inilimbag noong 2010 ay nagmumungkahing ang mga Neanderthal ay nag-ambag ng DNA sa anatomikong modernong mga tao na malamang ay sa pamamagitan ng pagtatalik sa pagitan ng mga Neanderthal at pinakaunang mga tao na kumalat mula sa Aprika. Ito ay pinaniniwalaang nangyari sa pagitan ng 80,000 at 50,000 ang nakalilipas o sa sandaling pagkatapos na ang mga proto-Eurasyano ay lumisan mula sa Aprika. Ayon sa pag-aaral, ang 1–4% ng genome ng populasyon ng mga tao na pumuno sa Eurasya ay inambag ng mga Neanderthal.[12][13][14]

Ang mga neanderthal ay naglaho noong mga 35,000 taong nakakaraan.[15]

Other Languages
Afrikaans: Neanderdaller
Alemannisch: Neandertaler
العربية: نياندرتال
azərbaycanca: Neandertal insanı
تۆرکجه: نئاندرتال
Boarisch: Neandertaler
беларуская: Неандэрталец
български: Неандерталец
brezhoneg: Den Neandertal
bosanski: Neandertalac
čeština: Neandertálec
Cymraeg: Neanderthal
Deutsch: Neandertaler
Zazaki: Neandertal
Ελληνικά: Νεάντερταλ
English: Neanderthal
Esperanto: Neandertala homo
فارسی: نئاندرتال
hrvatski: Neandertalac
Bahasa Indonesia: Neanderthal
Lëtzebuergesch: Neandertaler
Limburgs: Neanderthaler
lietuvių: Neandertalietis
latviešu: Neandertālietis
македонски: Неандерталец
Bahasa Melayu: Neanderthal
Plattdüütsch: Neanderdaler
Nedersaksies: Neanderthaler
Nederlands: Neanderthaler
norsk nynorsk: Neandertalarar
ਪੰਜਾਬੀ: ਨੀਐਂਡਰਥਾਲ
پنجابی: نیاندرتھال
русский: Неандерталец
саха тыла: Палеоантроп
srpskohrvatski / српскохрватски: Neandertalac
Simple English: Neanderthal
slovenščina: Neandertalec
српски / srpski: Неандерталац
Türkçe: Neandertal
татарча/tatarça: Neandertal'
українська: Неандерталець
oʻzbekcha/ўзбекча: Neandertallar
vepsän kel’: Neandertalin ristit
Tiếng Việt: Người Neanderthal
Winaray: Neandertal
Yorùbá: Neanderthal