Matematika

Isang putik na tableta ng Babilonya na tinatawag na YBC 7289 na may mga anotasyon. Ang diagonal ay nagpapakita ng aproksimasyon ng kwadradong ugat ng 2 sa apat na seksahesimal na mga pigura na mga anim na decimal na mga pigura.
1 + 24/60 + 51/602 + 10/603 = 1.41421296...

Ang matematika o sipnayan (Aleman: Mathematik, Pranses: mathématiques, Ingles: mathematics, Kastila, Portuges: matemática) ang pag-aaral ng kantidad, espasyo, estraktura at pagbabago. Ang mga matematiko na nag-aaral ng matematika ay naghahanap ng mga paterno (patterns) at isinasa-pormula ang mga bagong konhektura. Ang mga matematika ay lumulutas ng katotohonan o kamalian ng mga konhektura sa pamamagitan ng mga matematikal na pagpapatunay na mga argumentong sapat upang mahikayat ang ibang mga matematiko sa balidad nito. Ang pagsasaliksik na kinakailangan upang lumutas ng mga problemang matematikal ay maaaring tumagal ng mga taon o kahit mga siglo ng patuloy na pagsisiyasat. Gayunpaman, ang mga matematikal na pagpapatunay ay mas hindi pormal at nakakapagod kesa sa mga patunay sa matematikal na lohika. Simula ng pasimulang akda ni Guiseppe Peano, David Hilbert at iba pa sa mga aksiomatikong mga sistema sa huli ng ika-19 na siglo, naging kaugalian na tingnan ang pagsasaliksik matematikal na nagtatatag ng katotohanan sa pamamagitan ng mahigpit na deduksiyon mula sa angkop na napiling mga aksioma at depinisyon. Kapag ang mga matematikal na istrakturang ito ay mabuting mga modelo ng tunay na penomena, kung gayon ang pangangatwirang matematikal ay kalimitang makapagbibigay ng kabatiran o mga prediksiyon.

Sa pamamagitan ng paggamit ng abstraksiyon at lohikal na pangangatwiran, ang matematika ay nabuo mula sa pagbibilang, pagkukwenta, pagsukat at sa sistematikong pag-aaral ng mga hugis at mosyon ng mga pisikal na obhekto. Ang praktikal na matematika ay naging gawain ng tao mula pa sa pag-iral ng isinusulat na rekord. Ang mga mahigpit na argumento ay unang lumitaw sa Griyegong matematika na ang pinakilala dito ang Mga Elemento ni Euclid. Ang matematika ay nabuo sa relatibong mabagal na hakbang hanggang sa Renaissance nang ang mga matematikal na inobasyon na nakikipag-ugnayan sa mga bagong siyentipikong pagkakatuklas ay nagdulot ng mabilis na pagtaas sa bilis ng mga pagkakatuklas matematikal na nagpapatuloy sa kasalukuyang panahon.

Ang Griyegong matematikong si Pythagoras (c.570-c.495 BCE) na karaniwang binibigyan ng kredito sa pagkakatuklas ng Teoremang Pythagorean.

Sinabi ni Galileo Galilei na "ang uniberso ay hindi mababasa hanggang sa matutunan natin ang wika at maging pamilyar sa mga karakter na isinulat dito. Ito ay isinulat sa wikang matematikal at ang mga letra ang tatsulok, bilog at iba pang mga heometrikal na pigura na kung wala ang mga ito ay hindi posible sa tao na maunawaan ang isang salita. Kung wala ng mga ito, ang isa ay pagala-gala sa isang madilim na labirinto". Tinawag ng matematikong si Benjamin Peirce ang matematika na "agham na humuhugot ng mga kinakailangang konklusyon". Sinaad naman ni David Hilbert tungkol sa matematika na "Hindi tayo nagsasalita rito ng pagiging arbitraryo sa anumang kahulugan. Bagkus, ito ay isang konseptwal na sistemang nag-aangkin ng panloob na pangangailangan na maaaring ganoon lamang at sa walang kahulugan na iba dito". Si Albert Einstein ay nagsaad naman na "sa saklaw na ang mga batas ng matematika ay tumutukoy sa realidad, ang mga ito ay hindi tiyak at sa saklaw na ang mga ito ay tiyak, ang mga ito ay hindi tumutukoy sa realidad". Sa mas kamakailan lamang, tinawag ni Marcus du Sautoy ang matematika na "ang reyna ng agham...ang pangunahing nagpapatakbong pwersa sa likod ng siyentipikong pagkakatuklas."

Ang matematika ay ginagamit sa buong mundo bilang mahalagang kasangkapan sa maraming mga larangan kabilang ang natural na agham, inhinyerya, medisina at mga panlipunang agham. Ang Nilalapat na matematika na sangay ng matematikang hinggil sa aplikasyon ng kaaalamang matematikal sa ibang mga larangan ay pumupukaw at gumagamit ng mga bagong pagkakatuklas matematikal at minsan ay nagdudulot ng pagkakabuo ng kabuuang bagong mga disiplinang matematikal gaya ng estadistika at teoriya ng laro. Ang mga matematiko ay nakikitungo sa purong matematika o matematika para sa sarili nitong kapakanan na walang aplikasyong iniisip. Walang maliwanag na linyang humihiwalay sa puro at nilalapat na matematika at ang mga praktikal na aplikasyon para sa naging purong matematika ay kalimitang tinutuklas.

Other Languages
Afrikaans: Wiskunde
Alemannisch: Mathematik
aragonés: Matematicas
Ænglisc: Rīmcræft
العربية: رياضيات
مصرى: رياضيات
অসমীয়া: গণিত
asturianu: Matemátiques
Aymar aru: Jakhu
azərbaycanca: Riyaziyyat
تۆرکجه: ریاضیات
башҡортса: Математика
Boarisch: Mathematik
žemaitėška: Matematėka
беларуская: Матэматыка
беларуская (тарашкевіца)‎: Матэматыка
български: Математика
भोजपुरी: गणित
Bislama: Matematikis
Bahasa Banjar: Matamatika
বাংলা: গণিত
བོད་ཡིག: རྩིས་རིག
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: গণিত
brezhoneg: Matematik
bosanski: Matematika
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: ᨆᨈᨛᨆᨈᨗᨀ
català: Matemàtiques
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Só-hŏk
Cebuano: Matematika
Chamoru: Matematika
کوردی: ماتماتیک
corsu: Matematica
qırımtatarca: Riyaziyat
čeština: Matematika
kaszëbsczi: Matematika
Чӑвашла: Математика
Cymraeg: Mathemateg
dansk: Matematik
Deutsch: Mathematik
Thuɔŋjäŋ: Akuënkäŋ
Zazaki: Matematik
dolnoserbski: Matematika
ދިވެހިބަސް: ރިޔާޟިއްޔާތު
Ελληνικά: Μαθηματικά
emiliàn e rumagnòl: Matemâtica
English: Mathematics
Esperanto: Matematiko
español: Matemáticas
euskara: Matematika
estremeñu: Matemáticas
فارسی: ریاضیات
føroyskt: Støddfrøði
français: Mathématiques
Nordfriisk: Matematiik
furlan: Matematiche
Frysk: Wiskunde
Gaeilge: Matamaitic
贛語: 數學
Gàidhlig: Matamataig
galego: Matemáticas
Avañe'ẽ: Papapykuaa
ગુજરાતી: ગણિત
Gaelg: Maddaght
Hausa: Lissafi
客家語/Hak-kâ-ngî: Su-ho̍k
Hawaiʻi: Makemakika
עברית: מתמטיקה
हिन्दी: गणित
Fiji Hindi: Mathematics
hrvatski: Matematika
Kreyòl ayisyen: Matematik
magyar: Matematika
հայերեն: Մաթեմատիկա
interlingua: Mathematica
Bahasa Indonesia: Matematika
Interlingue: Matematica
Ilokano: Matematika
ГӀалгӀай: Математика
íslenska: Stærðfræði
italiano: Matematica
日本語: 数学
Patois: Matimatix
la .lojban.: cmaci
Basa Jawa: Matématika
ქართული: მათემატიკა
Qaraqalpaqsha: Matematika
Taqbaylit: Tusnakt
қазақша: Математика
kalaallisut: Matematikki
ភាសាខ្មែរ: គណិតវិទ្យា
ಕನ್ನಡ: ಗಣಿತ
한국어: 수학
къарачай-малкъар: Математика
kurdî: Matematîk
Кыргызча: Математика
Latina: Mathematica
Ladino: Matemátika
Lëtzebuergesch: Mathematik
Lingua Franca Nova: Matematica
Luganda: Ekibalangulo
Limburgs: Mathematiek
Ligure: Matematica
lumbaart: Matemàtega
lietuvių: Matematika
latviešu: Matemātika
मैथिली: गणित
Basa Banyumasan: Matematika
Malagasy: Fanisana
олык марий: Математике
македонски: Математика
മലയാളം: ഗണിതം
монгол: Математик
मराठी: गणित
Bahasa Melayu: Matematik
Malti: Matematika
Mirandés: Matemática
မြန်မာဘာသာ: သင်္ချာ
эрзянь: Математика
مازِرونی: ریاضی
Plattdüütsch: Mathematik
Nedersaksies: Wiskunde
नेपाली: गणित
नेपाल भाषा: ल्याःज्या
Nederlands: Wiskunde
norsk nynorsk: Matematikk
norsk: Matematikk
Novial: Matematike
Nouormand: Caltchul
occitan: Matematicas
Livvinkarjala: Matematiekku
Oromoo: Herrega
ଓଡ଼ିଆ: ଗଣିତ
ਪੰਜਾਬੀ: ਗਣਿਤ
Pangasinan: Matematiks
Picard: Matématikes
पालि: गणितं
Norfuk / Pitkern: Maethamatiks
polski: Matematyka
Piemontèis: Matemàtica
پنجابی: میتھمیٹکس
português: Matemática
Runa Simi: Yupay yachay
română: Matematică
armãneashti: Mathematică
русский: Математика
русиньскый: Математіка
संस्कृतम्: गणितम्
саха тыла: Математика
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱮᱞᱠᱷᱟ
sicilianu: Matimàtica
سنڌي: رياضي
srpskohrvatski / српскохрватски: Matematika
සිංහල: ගණිතය
Simple English: Mathematics
slovenčina: Matematika
slovenščina: Matematika
Gagana Samoa: Matematika
chiShona: Masvomhu
Soomaaliga: Xisaab
shqip: Matematika
српски / srpski: Математика
Sranantongo: Sabi fu Teri
SiSwati: Tekubala
Seeltersk: Mathematik
Basa Sunda: Matematika
svenska: Matematik
Kiswahili: Hisabati
ślůnski: Matymatyka
தமிழ்: கணிதம்
ತುಳು: ಗಣಿತ
తెలుగు: గణితము
тоҷикӣ: Риёзиёт
Türkmençe: Matematika
Setswana: Mathematics
Tok Pisin: Ol matematik
Türkçe: Matematik
татарча/tatarça: Математика
українська: Математика
اردو: ریاضی
oʻzbekcha/ўзбекча: Matematika
vèneto: Matemàtega
vepsän kel’: Matematik
Tiếng Việt: Toán học
West-Vlams: Wiskunde
Volapük: Matemat
Winaray: Matematika
Wolof: Xayma
吴语: 数学
хальмг: Математика
isiXhosa: I-Mathematics
მარგალური: მათემატიკა
ייִדיש: מאטעמאטיק
Yorùbá: Mathimátíkì
Vahcuengh: Soqyoz
Zeêuws: Wiskunde
中文: 数学
文言: 數學
Bân-lâm-gú: Sò͘-ha̍k
粵語: 數學
isiZulu: Imathemathiki