Lapi

Para sa ibang gamit, tingnan ang Lapi (paglilinaw).
Ang iba't ibang antas sa pamamaraan ng pagpapangkat pang-biyolohiya.EspesyeSariPamilyaOrdenKlasePhylumKaharianDominyoBuhay

Magnify-clip.png
Ang pagkakasunud-sunod (herarkiya) ng walong pangunahing hanay pang-taksonomiya sa katipunang biyolohikal. Hindi ipinakikita ang mga ranggong panggitna.

Sa taksonomiya ng larangan ng biyolohiya, ang lapi o kalapian[1] (Ingles: phylum [isahan] o phyla [maramihan]; Griyego: Φῦλα) ay isang kahanayang ng pagkakapangkat-pangkat na nasa antas sa ilalim ng kaharian at nasa ibabaw ng biyolohiya. Kinuha ang salitang "phylum" mula sa phylai (φυλαί) ng wikang Griyego, mga grupo ng mga angkan na naninirahan sa mga lungsod ng isinaunang Gresya; may kakayahan at karapatan sa paghalal ng pinunong-kaangkan ang mga phylai. Ang salitang lapi naman ay akmang-akma sa salin ng phylum o phylai sapagkat nangangahulugan itong "isang kapanalig sa loob ng isang partidong pampolitika".[1] Sa larangan ng taksonomiya, kinakatawan ng mga lapi ang pinakamalaki at pinakakaraniwang kinikilalang pagbubuklod-buklod ng mga hayop at iba pang mga nilalang na may-buhay, at may tiyak na mga katangiang pang-ebolusyonaryo, bagaman kung minsan maaaring ihanay ang mga mismong lapi sa mga superlapi (superphyla) (katulad ng Ecdysozoa na may walong lapi, kabilang ang mga arthropod at bulating-bilog; at ang Deuterostomia na kabilang ang mga echinoderm, chordate, hemichordate at bulating-pana) (arrow worm).

Sa impormal na paraan, maaaring isipin na ang mga lapi ay isang paglilipon ng mga hayop batay sa isang panlahatang kayarian ng katawan;[2] Tinatawag itong pagpapangkat-pangkat na pang morpolohiya (ayon sa pagkakahawig ng mga anatomiya). Samakatuwid, sa kabila ng tila pagkakaiba ng mga panlabas na mga kaanyuhan ng mga nilalang, inihanay sila sa mga lapi ayon sa kanilang mga panloob na kayarian.[3] Halimbawa, bagaman tila magkahiwalay at magkaiba, kapwa kabilang ang mga gagamba at mga alimango sa mga Arthropoda, samantalang ang mga bulating-lupa at bulating-payat, bagaman magkahugis, ay mula sa dalawang kahanayan. Kabilang ang mga bulating-lupa sa mga Annelida, samantalang ang mga bulating-payat ay mula sa mga Platyhelminthes. Datapwa pinapayagan ng Kodigong Pansandaigdigan ng Pagpapangalang Pang-botaniko ang paggamit ng salitang "lapi" (phylum) bilang panukoy sa mga halaman, higit na mas ginagamit ng mga botanista ang salitang "kahatian".

Ang pinakakilalang mga lapi ng hayop ay ang Mollusca, Porifera, Cnidaria, Platyhelminthes, Nematoda, Annelida, Arthropoda, Echinodermata, at Chordata. Sa huli nabibilang mga ang mga tao. Bagaman may 35 - humigit-kumulang - na mga lapi, kabilang sa siyam na nabanggit ang karamihan sa mga sari. Marami sa mga lapi ang nabubuhay sa tubig, at nag-iisa lamang ang wala sa mga karagatan ng mundo: ito ang Onychophora o bulating-pelus (bulating-tersiyupelo).

Ang pinakabagong natuklasang sari ay ang Cycliophora[4], na natuklasan noong 1993; tatlong bagong sari lamang ang natuklasan sa loob ng huling dantaon.

Ang pagsabog na Kambriyano ay isang malakihang pamumulaklak ng mga nilalang na may-buhay na naganap sa pagitan, humigit-kumulang, ng 530 at 520 milyong taon na ang nakalipas;[5] noong mga panahong ito mayroon nang mga nilalang na kahawig ng makabagong sari, bagaman hindi naman kabilang sa mga ito;[6] habang ang ilan naman ay parang mga kinatawan na nasa loob ng Ediacaran biota, nananatili itong isang usapin na kung ang lahat ba ng mga sari ay namumuhay na bago man dumating ang pagsabog. Sa loob ng maraming panahon, nagpabagu-bago ang mga gawain ng iba't ibang mga sari. Halimbawa, noong panahong Kambriyano, ang nakalalamang na mga megafauna (megahayop), o malalaking mga hayop, ay ang mga artropoda, ngunit sa ngayon ang mga megahayop ay nalalamangan ng mga vertebrata (kordata)[7] Magpahanggang sa ngayon, ang pinaka-nakalalamang na sari ay ang mga artropoda.

Tingnan din

Other Languages
Afrikaans: Filum
العربية: شعبة (تصنيف)
asturianu: Filu
башҡортса: Тип (биология)
беларуская: Тып (біялогія)
беларуская (тарашкевіца)‎: Тып (біялёгія)
български: Тип (таксономия)
brezhoneg: Skourrad
català: Fílum
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Muòng (sĕng-ŭk-hŏk)
čeština: Kmen (biologie)
Cymraeg: Ffylwm
Ελληνικά: Συνομοταξία
English: Phylum
Esperanto: Filumo
español: Filo
eesti: Hõimkond
euskara: Filum
suomi: Pääjakso
Gaeilge: Fíleam
galego: Filo
Avañe'ẽ: Pehẽ'a
Gaelg: Phylum
Kreyòl ayisyen: Filòm
Bahasa Indonesia: Filum
Ilokano: Pilo
italiano: Phylum
日本語: 門 (分類学)
Basa Jawa: Filum
한국어: 문 (생물학)
Lëtzebuergesch: Stamm (Biologie)
ລາວ: ຟີລຳ
lietuvių: Tipas
മലയാളം: ഫൈലം
Bahasa Melayu: Filum
Malti: Phylum
Napulitano: Phylum
Nederlands: Stam (biologie)
norsk nynorsk: Biologisk rekkje
Kapampangan: Phylum (biolohia)
português: Filo
Runa Simi: Rikch'aq putu
română: Încrengătură
русиньскый: Тіп (біолоґія)
Scots: Phylum
srpskohrvatski / српскохрватски: Koljeno (taksonomija)
Simple English: Phylum
slovenčina: Kmeň (taxonómia)
slovenščina: Deblo (taksonomija)
српски / srpski: Раздео
svenska: Fylum
ไทย: ไฟลัม
Türkçe: Şube
татарча/tatarça: Тип (биология)
اردو: قسمہ
oʻzbekcha/ўзбекча: Tip (hayvonlar sistematikasi)
vèneto: Phylum
Tiếng Việt: Ngành (sinh học)
West-Vlams: Stamme (biologie)
Winaray: Phylum
中文: 门 (生物)
Bân-lâm-gú: Mn̂g (hun-lūi-ha̍k)