Estadistika

Ang estadistika, statistics, o palaulatan ay ang pag-aaral tungkol sa pagtitipon, pagsasaayos, pag-aanalisa o pagsisiyasat, pagbibigay kahulugan o interpretasyon at pagtatanghal ng mga datos (o data). [1][2] Kabilang dito ang pagpaplano ng pagkuha o koleksiyon ng datos ayon sa disenyo o paraan ng mga estadistikal na survey at disenyong eksperimental.[1] Ang isang estadistiko (statistician) ay maalam, partikular sa mga paraan na kailangan para sa matagumpay na aplikasyon ng analisis na estadistikal. Ang gayong mga tao ay kadalasang nagkakamit ng karanasan sa pamamagitan ng paggawa sa anuman sa mga malawak na larangan. Mayroon ding isang disiplinang tinatawag na estadistikang matematikal na nag-aaral ng estadistika ng matematikal. Ang salitang statitics kapag tinutukoy sa disiplinang pang-agham ay singular gaya ng sa "Statistics is an art."[3] Ito ay hindi dapat ikalito sa salitang statistic na tumutukoy sa isang kantidad gaya ng mean at median na kinwenta mula sa mga datos,[4] na ang plural ay statistics.

Ang maraming probabilidad na densidad ay matatagpuan habang papalapit sa inaasahang halagang mean sa isang distribusyong normal. Ang estadistikang gingamit sa pamantayang pagsubok ay ipinakita. Ang mga iskala ay kinabibilangan ng pamantayang paglihis, kumulatibong persentahe, percentile na pagkakatumbas, iskor na Z, iskor na T, pamantayang mga siyam at mga persentahe sa pamantayang mga siyam.

Buod

Sa paglalapat ng estadistika sa isang problemang siyentipiko, industriyal, o panlipunan, kailangang magsimula sa isang populasyong estadistikal o prosesong pag-aaralan. Ang mga populasyon ay maaaring iba ibang paksa gaya ng "lahat ng mga taong nabubuhay sa isang bansa" o "ang bawat atomo na bumubuo sa isang kristal". Ang isang populasyon ay maaaring binubuo ng mga obserbasyon ng isang proseso sa iba't ibang mga panahon na ang datos sa bawat obserbasyon ay nagsisilbi bilang isang ibang pangkat ng pangkalahatang pangkat. Ang datos o data na nakolekta tungkol sa uring ito ng populasyon ay bumubuo ng tinatawag na serye ng panahon. Para sa mga dahilang praktikal, ang isang napiling pang-ilalim na hanay ng populasyon na tinatawag na sampol(sample) ay pinag-aaralan — kabaligtran ng pagtitipon ng datos tungkol sa buong pangkat(isang operasyon na tinawag na censo). Kapag ang sampol na kumakatawan sa populasyon ay natukoy, ang datos ay titipunin para sa mga pangkat ng sampol sa isang obserbasyonal o eksperimental na pagtatakda. Ang datos na ito ay isasailalim naman sa pagsisiyasat na estadistikal na nagsisilbi sa dalawang magkaugnay na mga layunin: deskripsiyon(paglalarawan) at imperensiya(paghihinuha).

  • Ang Estadistikang deskriptibo o estadistikang paglalarawan ay nagbubuod ng datos ng populasyon sa pamamagitan ng paglalarawan kung ano ang napagmasdan sa sampol ng numerikal o grapikal. Ang mga deskriptor na numerikal ay kinabibilangan ng mean at pamangtayang paglihis(standard deviation) para sa tuloy tuloy na distribusyong probabilidad na mga uri tulad ng taas o timbang samantalang ang prekwensiya at persentahe ay mas magagamit ayon sa paglalarawan ng datos na kategorikal tulad ng lahi.
  • Ang estadistikang imperensiyal o estadistikang paghihinuha ay gumagamit ng mga pattern sa mga datos na sampol upang humango ng mga konklusyon tungkol sa populasyong kinakatawan na sumasailalim sa random na mga bariasyon o pagkakaiba. Ang mga imperensiyang ito ay maaaring kumuha ng anyong: pagsagot ng mga tanong na oo/hindi tungkol sa datos( pagsubok ng hipotesis), pagtatantiya ng mga katangiang numerikal ng datos( teoriyang estimasyon), paglalarawan ng mga ugnayan sa loob ng korelasyon at pagmomodelo ng mga ugnayan sa loob ng datos(halimbawa gamit ang analis na regresyon). Ang inperensiya ay maaaring palawigin sa forecasting, paghula at estimasyon ng mga hindi naobserbahang halaga sa o nauugnay sa populasyong pinag-aaralan. Ito ay maaaring kabilangan ng ekstrapolasyon at interpolasyon ng seryeng panahon o datos na pang-espasyo at maaari ring kabilangan ng pagmimina ng datos.[5]

Ang konsepto ng korelasyon ay partikular na kapansin pansin para sa potensiyal na kalituhang maaaring sanhiin nito. Ang analisis na estadistikal ng datos ng isang hanay ng datos ay kadalasang naghahayag na ang dalawang mga variable(katangian) ng populasyon sa ilalim ng konsiderasyon ay may kagawiang magbago ng sabay na parang ang mga ito ay magkaugnay. Halimbawa, sa isang pag-aaral ng taunang sahod na tumitingin rin sa edad ng kamatayan, maaaring matagpuan na ang mahihirap na tao ay may kagawiang magkaroon ng mas maikling buhay kesa sa mga mayamang tao. Ang dalawang mga variable ay sinasabing korelado. Gayunpaman, ang mga ito ay maaari o hindi maaaring sanhi ng isa pa. Ang penomenang korelasyon ay maaaring sinanhi ng isang ikatlo na nakaraang hindi isinaalang alang na phenomenon na tinatawag na nagkukubling variable o nakalilitong variable. Dahil dito, walang paraan na agarang mahinuha ang pag-iral ng isang ugnayang nagsasanhi sa pagitan ng dalawang mga variable. Para sa isang sampol na gamitin bilang isang gabay sa isang buong populasyon, mahalagang ito ay tunay na representatibo ng kabuuang populasyon. Ang pagsasampol na representatibo ay sumisiguro na ang mga inperensiya at mga konklusyon ay ligtas na mapapalawig mula sa sampol tungo sa populasyon bilang kabuuan. Ang isang pangunahing problema ay nasa pagtukoy ng sakop kung saan ang napiling sampol ay talagang representatibo. Ang estadistika ay nagaalok ng mga paraan upang tantiyahin at ituwid ang anumang randomang pagggawi sa loob ng sampol at mga pamamaraan ng pagtitipon ng datos. Mayroon ding mga pamamaraan ng disenyong eksperimental para sa mga eksperimento na magpapabawas ng mga isyung ito sa simula ng pag-aaral na nagpapalakas ng kakayahan nito sa pagtukoy ng katotohanan tungkol sa populasyon. Ang pagiging randoma ay pinag-aaralan gamit ang disiplinang matematikal ng teoriya ng probabilidad. Ang probabilidad ay ginagamit sa estadistikang matematikal(alternatibong teoriyang estadistikal upang pag-aralan ang mga distribusyong ng pagsasampol ng estadistikang sampol at sa mas pangkalahatan ang mga katangian ng mga pamamaraang estadistikal. Ang paggamit ng anumang pamamaaraang estadistikal ay balido kapag ang sistema o populasyon na nasa ilalim ng pagsasaalang alang ay sumasapat sa mga asumpsiyon ng paraan. Ang hindi tamang paggamit ng estadistika ay maaaring lumikha ng hindi madaling matukoy ngunit mga seryosong pagkakamali sa deskripsiyon at interpretasyon. Halimbawa, ang patakarang panlipunan, pagsasanay medikal, at pagiging maaasahan ng mga tulay ay lahat umaasa sa angkop na paggamit ng estadistika. Kahit pa ang mga pamamaraang estadistikal ay tamang inilapat, ang mga resulta ay maaaring mahirap na bigyan ng pakahulugan para sa mga walang kadalubhasaan. Ang kahalagahang estadistikal ng isang kagawian sa datos na sumusukat sa sakop kung saan ang isang kagawian ay maaaring sanhi ng isang randomang bariasyon sa sampol ay maaari o hindi maaaring umayon sa intuitibong kahulugan ng kahalagahan nito. Ang hanay ng mga basikong kasanayang estadistikal at skeptisisismo na kailangang pakitunguhan ng mga tao sa impormasyon sa bawat araw ng kanilang buhay ng angkop ay tinutukoy na literasiyang estadistikal.

Other Languages
Afrikaans: Statistiek
Alemannisch: Statistik
aragonés: Estatistica
العربية: إحصاء
asturianu: Estadística
azərbaycanca: Statistika
تۆرکجه: آمار
башҡортса: Статистика
žemaitėška: Statėstėka
беларуская: Статыстыка
беларуская (тарашкевіца)‎: Статыстыка
български: Статистика
Bislama: Statistikis
brezhoneg: Stadegouriezh
bosanski: Statistika
català: Estadística
کوردی: ئامار
čeština: Statistika
Cymraeg: Ystadegaeth
dansk: Statistik
Deutsch: Statistik
Zazaki: İstatistik
ދިވެހިބަސް: ތަފާސް ހިސާބު
Ελληνικά: Στατιστική
English: Statistics
Esperanto: Statistiko
español: Estadística
eesti: Statistika
euskara: Estatistika
estremeñu: Estaística
فارسی: آمار
Võro: Statistiga
føroyskt: Hagfrøði
français: Statistique
furlan: Statistiche
Frysk: Statistyk
Gaeilge: Staidreamh
贛語: 統計學
Gàidhlig: Staitistearachd
galego: Estatística
Gaelg: Staydraa
עברית: סטטיסטיקה
हिन्दी: सांख्यिकी
hrvatski: Statistika
magyar: Statisztika
interlingua: Statistica
Bahasa Indonesia: Statistika
íslenska: Tölfræði
italiano: Statistica
日本語: 統計学
Patois: Statistix
Basa Jawa: Statistika
қазақша: Статистика
한국어: 통계학
kurdî: Amar
Кыргызча: Статистика
Latina: Statistica
Ladino: Estadistika
Lëtzebuergesch: Statistik
Lingua Franca Nova: Statistica
Limburgs: Sjtatistiek
latviešu: Statistika
Malagasy: Statistika
македонски: Статистика
Bahasa Melayu: Statistik
Mirandés: Statística
မြန်မာဘာသာ: စာရင်းအင်း ပညာ
नेपाली: तथ्याङ्क
नेपाल भाषा: तथ्याङ्क
Nederlands: Statistiek
norsk nynorsk: Statistikk
norsk: Statistikk
occitan: Estatistica
Norfuk / Pitkern: Stetistiks
polski: Statystyka
Piemontèis: Statìstica
پنجابی: سٹیٹ
português: Estatística
română: Statistică
русский: Статистика
русиньскый: Штатістіка
sicilianu: Statìstica
srpskohrvatski / српскохрватски: Statistika
Simple English: Statistics
slovenčina: Štatistika
slovenščina: Statistika
shqip: Statistika
српски / srpski: Статистика
Seeltersk: Statistik
Basa Sunda: Statistik
svenska: Statistik
Kiswahili: Takwimu
тоҷикӣ: Омор
Türkmençe: Statistika
Türkçe: İstatistik
татарча/tatarça: Статистика
українська: Статистика
اردو: شماریات
oʻzbekcha/ўзбекча: Statistika
vèneto: Statìstega
Tiếng Việt: Khoa học Thống kê
Winaray: Estadistiká
ייִדיש: סטאטיסטיק
中文: 统计学
Bân-lâm-gú: Thóng-kè-ha̍k
粵語: 統計學