Chile
English: Chile

Republika ng Chile
República de Chile
Pambansang Kasabihan: Por la Razón o la Fuerza
(Espanyol: "By reason, or by force")
Pambansang Awit: Himno Nacional
PununglunsodSantiago1
33°26′S 70°40′W / 33°26′S 70°40′W / -33.433; -70.667
Pinakamalaking lungsod Santiago
Opisyal na wika Espanyol
Pamahalaan Demokratikong republika
 -  Pangulo Sebastián Piñera
Kalayaan mula sa Espanya 
 -  First Nat. Gov. Junta 18 Setyembre 1810 
 -  Pinahayag 12 Pebrero 1818 
 -  Kinilala 25 Abril 1844 
Lawak
 -  Kabuuan 756,096 km2 (ika-38)
291,929 sq mi 
 -  Katubigan (%) 1.07%2
Santauhan
 -  Pagtataya ng Hunyo 2006 16,432,674 (ika-60)
 -  Lahatambilang ng 2002 15,116,435 
 -  Kakapalan 22/km2 (ika-184)
57/sq mi
KGK (KLP) Pagtataya ng 2005
 -  Kabuuan $193.213 bilyon (43rd)
 -  Bawat ulo $11,937 (ika-56)
TKT (2003) 0.854 (high) (37th)
Pananalapi Peso (CLP)
Pook ng oras (TPO-4)
 -  Tag-araw (DST) — (TPO-3)
Internet TLD .cl
Kodigong pantawag 56
1 Ang punong lehislatibo ay nasa Valparaíso
2 Kasama ang Easter Island at Isla Sala y Gómez; hindi kasama ang 1,250,000 km² ng inaangking teritoryo sa Antarctica
Rehiyon
Atacama

Ang Republika ng Chile ay isang bansa sa timog-kanlurang baybayin ng Timog Amerika. Ang bansa ay isang makitid na banda ng lupa sa pagitan ng bulubunduking Andes at ng Karagatang Pasipiko. Hinahanggan ito ng Argentina sa silangan, Bolivia sa hilagang-silangan, at Peru sa hilaga.

Mga rehiyon

Nahahati ang Chile sa 16 rehiyon, bawat isang pinamumunuan ng intendente. Nahahati rin ang bawat rehyon sa mga lalawigan, bawat isang pinamumunuan ng Gobernador Provincial. Nahahati naman ang bawat lalawigan sa iba't ibang Comunas, bawat isang pinamumunuan ng mayor. Pinipili ng Presidente ang intendentes at gobernadores; hinahalal ng mga mamamayan ang mga alkalde.

May pangalan at bilang Romano ang bawat rehiyon. Itinatakda ang mga bilang simula sa hilaga patungong timog. Pangkaraniwang ginagamit ang bilang Romano sa halip ng pangalan. Ang hindi saklaw ay ang rehyon kung saan napaparoon ang Santiago, na tinatawag na RM, na nangangahulugang Región Metropolitana.

Heograpiya

Mapa ng Chile

Bilang isang mahaba at makitid na rehiyong baybay-dagat sa kanluran ng bulubunduking Andes, humahaba ang Chile higit pa sa 4630 km mula hilaga hanggang sa kanluran ngunit lumalapad lang ito nang 430 km sa pinakamalapad nitong bahagi mula silangan hanggang kanluran.

Sagana sa yamang mineral ang hilagang desyertong Atacama, pangunahin ang tanso at mga nitrate. Maliit ang Gitnang Lambak kung ihahambing sa ibang rehiyon ng Chile, ngunit ito ang nangingibabaw sa bansa pagdating sa populasyon at agrikultura. Ang pook ding ito ang sentro pangkasaysayan kung saan lumawak ang Chile noong pangtatapos ng ika-19 na siglo, nang napag-isa ang mga rehiyon sa hilaga at timog. Sagana sa kagubatan at mga lupaing pastulan ang timog Chile at tinutuldukan din ito ng mga bulkan at lawa. Ang baybaying-dagat ng timog ay isang laberinto ng mga fyord, inlet, kanal, paliku-likong peninsula, at pulo. Sa silangang hanggananan matatagpuan ang Bulubunduking Andes.

Ang Chile ang pinakamahabang bansa sa mundo pero maganda ito (mas mahaba sa 4200 km), at inaangkin din nito ang isang malaking bahagi ng Antarctica bilang bahagi ng territoryo nito

hindi nila kinabibilangan ng sile ang Easter Island o Rapanui, ang pinakasilangang pulo ng Polynesia, na ipinag-isa sa bansa noong 1888, at ang Robinson Crusoe Island, mga 400 km ang layo mula sa kontinente, sa kapuluang Juan Fernández.

Demograpiya

Mahigit-kumulang 95% ng Chilenos (Tsilenos sa baybay Tagalog) ay mga inapi ng mga sinaunang kolonistang Espanyol at, bagaman may dugong Katutubong Amerikano (Native American) ang karamihan sa iba’t ibang digri, iilang Chilean lamang ang aamin dito. Karaniwan din ang mga taong halos puro ang dugong Espanyol.

Nasa mga 700 000 ang mga Katutubong Amerikano, karaniwan Mapuche, na naninirahan sa timog-gitnang bahagi ng bansa. Naninirahan ang mga Aymara at Quechua (bigkas /ké·tswa/) malapit sa hilagang hanggan ng Peru at Bolivia. May mga iilan ding dessendiyente ng mga Polynesian na katutubo sa Rapanui sa Pasipiko.

Hindi karamihan ang Chilenos na dessendiyente ng mga Europeong hindi Espanyol. Nabibilang sa mga ito ang isang maliit ngunit maimpluwensiyang bilang ng mga inmigranteng Irlandes at Inggles na dumating sa Chile noong panahong kolonyal. Nagsimula noong 1848 ang inmigrasyon mula sa Alemanya na tinangkilik ng pamahalaan, at paglipas din ng panahon ay nabago ang mukhang kultural ng mga lalawigan ng Valdivia, Llanquihue, at Osorno, na hanggang sa ngayon ay nagpapakita ng malakas na impluwensiyang Aleman. Ilan sa mga iba pang mahahalagang pangkat inmigrante sa kasaysayan ng bansa ay ang mga nagmula sa Italya, Croatia, France, at sa Gitnang-Silangan.

Sa huling dekada nagkaroon ng pagpasok ng mga Koreanong nanirahan sa mga maliliit na seksiyon ng Santiago. Kamakailan lang, nagdulot ang mahirap na sitwasyong pang-ekonomiya sa karating na Peru ng migrasyong trans-Andean patungong Chile.

Mga pinakamalaking lungsod

Kultura

Isang importanteng sentro ng kultura sa sinaunang Imperyong Inca at ang sumunod na Imperyong Espanyol ang Chile.

Tinatawag ng Chileans (chilenos) ang kanilang bansa na País de Poetas ("lupain ng mga makata"). Nakapaglikha ang bansa ng dalawang lawreado ng Premyong Nobel sa Literatura: Gabriela Mistral at Pablo Neruda. Ilan pa sa mga naglalakihang makata sina: Vicente Huidobro, Pablo de Rokha, Gonzalo Rojas, Nicanor Parra, Juan Luis Martínez, Raúl Zurita, Sergio Badilla Castillo at Gonzalo Millán . Sikat sa daigdig ang mga kuwento ng magic realism (realismong mahiko) sa Latin America ni Isabel Allende. Kapansin-pansin din ang mga nobelistang sina Jorge Edwards at Roberto Bolaño.

Maliit ang lokal na paggawa ng pelikula sa Chile, bagaman kasalukuyan itong lumalaki. Sina Raúl Ruiz (Palomita blanca), Miguel Littin (El chacal de Nahueltoro), Silvio Caiozzi (Julio comienza en julio), Ricardo Larraín (La frontera) and Andrés Wood (Machuca) ang ilan sa mga importanteng tagagawa ng pelikula.

Mga pambansang sagisag

Ang copihue (Lapageria rosea, bigkas /ko·pí·we/), na tumutubo sa mga kahuyan ng timog Chile, ang pambansang bulaklak.

Ang pambansang sagisag ng Chile

Inilalarawan sa pambansang sagisag ang dalawang pambansang hayop: ang kondor (Vultur gryphus; isang napakalaking ibong naninirahan sa kabundukan) at ang huemul (Hippocamelus bisulcus, bigkas /we·múl/), isang nanganganib na usang may puting buntot. Meron din itong inskripsiyong Por la razón o la fuerza (Sa pakiusap o sa dahas).

Iba’t ibang paksa

Sanggunian

  1. Chile: Ciudades, Pueblos, Aldeas y Caseríos 2005, Instituto Nacional de Estadísticas – June 2005.

Mga kawing panlabas


Mga bansa sa Timog Amerika
Argentina | Bolivia | Chile | Colombia | Ecuador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Suriname | Trinidad and Tobago | Uruguay | Venezuela
Mga dumidepende: Falkland Islands | French Guiana
Other Languages
Аҧсшәа: Чили
Acèh: Chili
адыгабзэ: Чили
Afrikaans: Chili
Akan: Chile
Alemannisch: Chile
አማርኛ: ቺሌ
aragonés: Chile
Ænglisc: Cile
العربية: تشيلي
ܐܪܡܝܐ: ܬܫܝܠܝ
مصرى: تشيلى
অসমীয়া: চিলি
asturianu: Chile
авар: Чили
Aymar aru: Chili
azərbaycanca: Çili
تۆرکجه: شیلی
башҡортса: Чили
Boarisch: Chile
žemaitėška: Čilė
Bikol Central: Tsile
беларуская: Чылі
беларуская (тарашкевіца)‎: Чылі
български: Чили
भोजपुरी: चिली
Bislama: Chile
Banjar: Cili
bamanankan: Chile
বাংলা: চিলি
བོད་ཡིག: ཅི་ལི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: চিলি
brezhoneg: Chile
bosanski: Čile
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Chili
буряад: Чили
català: Xile
Chavacano de Zamboanga: Chile
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Chile
нохчийн: Чили
Cebuano: Tśile
Chamoru: Chile
ᏣᎳᎩ: ᏥᎵ
Tsetsêhestâhese: Chile
کوردی: چیلی
corsu: Cile
qırımtatarca: Çile
čeština: Chile
kaszëbsczi: Chile
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Чилє
Чӑвашла: Чили
Cymraeg: Tsile
dansk: Chile
Deutsch: Chile
Thuɔŋjäŋ: Cile
Zazaki: Şili
dolnoserbski: Chilska
डोटेली: चिली
ދިވެހިބަސް: ޗިލީ
ཇོང་ཁ: ཅི་ལེ
eʋegbe: Chile
Ελληνικά: Χιλή
emiliàn e rumagnòl: Cîl
English: Chile
Esperanto: Ĉilio
español: Chile
eesti: Tšiili
euskara: Txile
estremeñu: Chili
فارسی: شیلی
Fulfulde: Ciile
suomi: Chile
Võro: Tsiili
Na Vosa Vakaviti: Chile
føroyskt: Kili
français: Chili
arpetan: Ch·ili
Nordfriisk: Chiile
furlan: Cile
Frysk: Sily
Gaeilge: An tSile
Gagauz: Çili
贛語: 智利
kriyòl gwiyannen: Chili
Gàidhlig: An t-Sile
galego: Chile
گیلکی: شيلي
Avañe'ẽ: Chíle
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: चिली
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍄𐍃𐌾𐌹𐌻𐌴𐌹
ગુજરાતી: ચીલી
Hausa: Chile
客家語/Hak-kâ-ngî: Chile
Hawaiʻi: Kile
עברית: צ'ילה
हिन्दी: चिली
Fiji Hindi: Chile
hrvatski: Čile
hornjoserbsce: Chilska
Kreyòl ayisyen: Chili
magyar: Chile
հայերեն: Չիլի
interlingua: Chile
Bahasa Indonesia: Chili
Interlingue: Chile
Igbo: Chile
Iñupiak: Cili
Ilokano: Chile
Ido: Chili
íslenska: Síle
italiano: Cile
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᓕ
日本語: チリ
Patois: Chili
la .lojban.: tciles
Jawa: Cilé
ქართული: ჩილე
Qaraqalpaqsha: Chili
Taqbaylit: Cili
Адыгэбзэ: Чили
Kabɩyɛ: Silii
Kongo: Chile
Gĩkũyũ: Chile
қазақша: Чили
kalaallisut: Chile
ភាសាខ្មែរ: ឈីលី
ಕನ್ನಡ: ಚಿಲಿ
한국어: 칠레
Перем Коми: Чили
къарачай-малкъар: Чили
Ripoarisch: Chile
kurdî: Şîle
коми: Чили
kernowek: Chile
Кыргызча: Чили
Latina: Chilia
Ladino: Chile
Lëtzebuergesch: Chile
лакку: Чилй
лезги: Чили
Lingua Franca Nova: Txile
Luganda: Chile
Limburgs: Chili
Ligure: Cile
lumbaart: Cile
lingála: Shíle
لۊری شومالی: شیلی
lietuvių: Čilė
latgaļu: Čile
latviešu: Čīle
मैथिली: चिली
Basa Banyumasan: Chile
мокшень: Чиле
Malagasy: Silia
олык марий: Чили
Māori: Hiri
Minangkabau: Chili
македонски: Чиле
മലയാളം: ചിലി
монгол: Чили
मराठी: चिली
кырык мары: Чили
Bahasa Melayu: Chile
Malti: Ċili
Mirandés: Chile
эрзянь: Чили Мастор
مازِرونی: شیلی
Dorerin Naoero: Tsire
Nāhuatl: Chile
Napulitano: Cile
Plattdüütsch: Chile
Nedersaksies: Chili
नेपाली: चिली
नेपाल भाषा: चिली
Nederlands: Chili
norsk nynorsk: Chile
norsk: Chile
Novial: Chile
Nouormand: Chili
Sesotho sa Leboa: Chile
Chi-Chewa: Chile
occitan: Chile
Livvinkarjala: Čili
Oromoo: Chiilii
ଓଡ଼ିଆ: ଚିଲି
Ирон: Чили
ਪੰਜਾਬੀ: ਚਿਲੀ
Pangasinan: Chile
Kapampangan: Chile
Papiamentu: Chile
Picard: Kili
Deitsch: Chile
Pälzisch: Chile
पालि: चिले
Norfuk / Pitkern: Chili
polski: Chile
Piemontèis: Cile
پنجابی: چلی
Ποντιακά: Χιλε
پښتو: چیلی
português: Chile
Runa Simi: Chili
rumantsch: Chile
romani čhib: Chile
Kirundi: Chili
română: Chile
armãneashti: Cile
tarandíne: Cile
русский: Чили
русиньскый: Чіле
Kinyarwanda: Shili
संस्कृतम्: चिलि
саха тыла: Чиили
sardu: Cile
sicilianu: Cili
Scots: Chile
سنڌي: چلي
davvisámegiella: Chile
Sängö: Shilïi
srpskohrvatski / српскохрватски: Čile
Simple English: Chile
slovenčina: Čile
slovenščina: Čile
Gagana Samoa: Shili
chiShona: Chile
Soomaaliga: Jili
shqip: Kili
српски / srpski: Чиле
Sranantongo: Sili
SiSwati: IShile
Sesotho: Chile
Seeltersk: Chile
Sunda: Cilé
svenska: Chile
Kiswahili: Chile
ślůnski: Czile
Sakizaya: Chile
தமிழ்: சிலி
ತುಳು: ಚಿಲಿ
తెలుగు: చిలీ
tetun: Xile
тоҷикӣ: Чили
ትግርኛ: ቺሌ
Türkmençe: Çili
Setswana: Chile
lea faka-Tonga: Sile
Tok Pisin: Sili
Türkçe: Şili
Xitsonga: Chile
татарча/tatarça: Чили
chiTumbuka: Chile
Twi: Kyili
reo tahiti: Tīri
тыва дыл: Чили
удмурт: Чили
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: چىلى
українська: Чилі
اردو: چلی
oʻzbekcha/ўзбекча: Chili
Tshivenda: Shile
vèneto: Ciłe
vepsän kel’: Čili
Tiếng Việt: Chile
West-Vlams: Chili
Volapük: Cilän
walon: Tchili
Winaray: Chile
Wolof: Sili
吴语: 智利
isiXhosa: IChile
მარგალური: ჩილე
ייִדיש: טשילע
Yorùbá: Tsílè
Vahcuengh: Chile
Zeêuws: Chili
中文: 智利
文言: 智利
Bân-lâm-gú: Chile
粵語: 智利
isiZulu: ITshile