Ng'ombe

Ng'ombe
Kundi la ng'ombe
Kundi la ng'ombe
Uainishaji wa kisayansi
Domeni:https://sw.wikipedia.org/wiki/Ng%27ombe#/media/File:Nguni_cattle.jpg
Himaya:Animalia (Wanyama)
Faila:Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)
Ngeli:Mamalia (Wanyama wenye viwele wanaonyonyesha wadogo wao)
Oda:Artiodactyla (Wanyama wenye vidole viwili au vinne mguuni)
Nusuoda:Ruminantia (Wanyama wanaocheua)
Familia:ng'ombe)
J. E. Gray, 1821
Nusufamilia:Bovinae (Wanyama wanaofanana na ng'ombe)
Jenasi:Bos (Ng'ombe)
Linnaeus, 1758
Spishi:B. primigenius
(Bojanus, 1827)
Ngazi za chini

Nususpishi 5:

B. p. africanus (Thomas, 1881)
B. p. indicus (Linnaeus, 1758)
B. p. namadicus (Falconer, 1859)
B. p. primigenius Bojanus, 1827
B. p. taurus (Linnaeus, 1758)

Kwa kundinyota inayoweza kuitwa Ng'ombe angalia hapa Tauri (kundinyota)

Ng'ombe (zamani pia bakari) ni wanyama wakubwa wanaokula nyasi. Ni wanyama wanaofugwa kwa wingi sana kwa ajili ya nyama, maziwa, ngozi au pia kwa kuvuta plau au gari la kukokotwa.

Kibiolojia ni wanyama wa jenasi Bos. “Ng'ombe-kaya” ni aina zifugwazo za “ng'ombe-mwitu” (Bos primigenius).

Kwa asili kuna aina mbili za ng'ombe-kaya: ng'ombe wa Ulaya na ng'ombe wa Uhindi ambazo ni nususpishi za B. primigenius (B. p. taurus na B. p. indicus mtawalia, ingawa mara nyingi nususpishi hizo zinaainishwa kama spishi za B. taurus na B. indicus). Zinatoka kwa nususpishi za zamani B. p. primigenius na B. p. namadicus.

Siku hizi ni vigumu kufahamu nususpishi za ng'ombe, kwa sababu takriban aina zote za ng'ombe ni chotara sasa.

Ng'ombe hula nyasi na hutembea kwa kwato. Ng'ombe waliofugwa na binadamu walitokana na ng'ombe-mwitu ili kujipatia nyama na maziwa. Katika nchi nyingi hutumiwa pia kama mnyama wa mizigo anayevuta plau au magari.

Wataalamu huamini ya kwamba aina zote za ng'ombe zina asili katika Mashariki ya Kati mnamo milenia ya 9 KK ambako watu waliwahi kuwafuga na kutoka hapa ufugaji ng'ombe ulisambaa kote duniani.

Ng'ombe wanapatikana kote duniani na kuna aina kwa kila namna ya hali ya hewa. Wengine huishi katika milima baridi ya Uskoti na Skandinavia, wengine katika joto la Afrika au Australia.

Wanacheua chakula chao na huwa na tumbo lenye vyumba vinne. Baada ya kula nyasi mara ya kwanza wanairudisha kutoka chumba cha kwanza cha tumbo na kuitafuna tena. Kwa njia hii wanapata lishe nyingi kutoka nyasi.

Nususpishi

  • Bos primigenius, Ng'ombe
    • Bos p. africanus, Ng'ombe-mwitu wa Afrika – imekwisha sasa
    • Bos p. indicus, Ng'ombe wa Uhindi (Zebu)
    • Bos p. namadicus, Ng'ombe-mwitu wa Uhindi – imekwisha sasa
    • Bos p. primigenius, Ng'ombe-mwitu – imekwisha sasa
    • Bos p. taurus, Ng'ombe wa Ulaya (Cattle)
Other Languages
Afrikaans: Bees
Alemannisch: Hausrind
አማርኛ: ላም
aragonés: Bos taurus
Ænglisc: Hriðer
العربية: بقرة
অসমীয়া: গৰু
Atikamekw: Toro
авар: ГӀака
azərbaycanca: İnək
تۆرکجه: اینک
башҡортса: Һыйыр
žemaitėška: Karvė
Bikol Central: Baka
беларуская: Карова
беларуская (тарашкевіца)‎: Карова
български: Домашно говедо
भोजपुरी: गाइ
Bahasa Banjar: Sapi
bamanankan: Misi
বাংলা: গরু
བོད་ཡིག: གླང་གོག་
brezhoneg: Bos taurus
bosanski: Domaće govedo
буряад: Үхэр
català: Bou
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ngù
нохчийн: Етт
Cebuano: Bos taurus
ᏣᎳᎩ: ᏩᎧ
کوردی: مانگا
corsu: Vacca
čeština: Tur domácí
Cymraeg: Buwch
dansk: Tamkvæg
Deutsch: Hausrind
Thuɔŋjäŋ: Ɣɔ̈k
Zazaki: Naxır
डोटेली: गाई
Ελληνικά: Βους ο ταύρος
emiliàn e rumagnòl:
English: Cattle
Esperanto: Bovo
eesti: Veis
euskara: Behi
estremeñu: Bos taurus
فارسی: گاو
suomi: Nauta
Võro: Tõbras
føroyskt: Neyt
français: Bos taurus
Nordfriisk: Beest
Gaeilge:
Gàidhlig:
galego: Vaca
گیلکی: گاب
Bahasa Hulontalo: Sapi
עברית: בקר הבית
हिन्दी: गाय
hrvatski: Domaće govedo
hornjoserbsce: Howjado
Kreyòl ayisyen: Vach
magyar: Szarvasmarha
հայերեն: Կով
Bahasa Indonesia: Sapi
Iñupiak: Immulivik
Ilokano: Baka
ГӀалгӀай: Етт
Ido: Bovo
íslenska: Nautgripur
italiano: Bos taurus
日本語: ウシ
Patois: Kiakl
Basa Jawa: Sapi
қазақша: Сиыр
ಕನ್ನಡ: ದನ
한국어:
kernowek: Bugh
Кыргызча: Уй
Latina: Bos taurus
Lëtzebuergesch: Rand
лакку: Оьл
лезги: Кал
Lingua Franca Nova: Bove
Limburgs: Kooj
Ligure: Bos Taurus
lumbaart: Bos taurus
ລາວ: ງົວ
lietuvių: Naminis jautis
latviešu: Liellops
мокшень: Тракс
македонски: Домашно говедо
മലയാളം: പശു
मराठी: गाय
кырык мары: Ышкал
Bahasa Melayu: Lembu
Mirandés: Baca
မြန်မာဘာသာ: နွား
Nāhuatl: Cuacuahueh
Plattdüütsch: Rindveeh
नेपाली: गाई
नेपाल भाषा: सा (प्राणी)
Nederlands: Rund
norsk nynorsk: Storfe
norsk: Storfe
Nouormand: Bœu
Diné bizaad: Béégashii
occitan: Bos taurus
ଓଡ଼ିଆ: ଗାଈ
Deitsch: Kuh
پنجابی: گاں
português: Bos taurus
Runa Simi: Waaka
română: Vacă
armãneashti: Vacâ
tarandíne: Uéve
русский: Корова
русиньскый: Корова
Kinyarwanda: Inka
संस्कृतम्: गौः
саха тыла: Ынах
sardu: Bàca
Scots: Kye
سنڌي: ڳئون
srpskohrvatski / српскохрватски: Domaće govedo
සිංහල: ගවයා
Simple English: Cattle
slovenčina: Tur domáci
slovenščina: Domače govedo
chiShona: Mhou (yemombe)
Soomaaliga: Lo'
shqip: Lopa
српски / srpski: Domaće govedo
Sranantongo: Kawmeti
Basa Sunda: Sapi
svenska: Nötkreatur
தமிழ்: மாடு
ತುಳು: ಪೆತ್ತ
తెలుగు: పశువు
тоҷикӣ: Гов
ไทย: วัว
Tagalog: Baka
Türkçe: Sığır
татарча/tatarça: Сыер
chiTumbuka: Ng’ombe
українська: Корова
اردو: گائے
oʻzbekcha/ўзбекча: Sigir
vèneto: Vaca
vepsän kel’: Lehm
Tiếng Việt: Bò nhà
West-Vlams: Runders
Winaray: Baka
吴语: 家牛
isiXhosa: Yenkomo
ייִדיש: אקס
Vahcuengh: Cwz
中文: 家牛
Bân-lâm-gú: Au-chiu gû
粵語: