Kromozomi

Pamje e një kromozomi

Kromozomet janë komponentat më komplekse funksionale të bërthamës, meqë ato përmbajnë vetitë trasheguese – gjenet, të cilat me aktivitetin e vet veprojnë mbi proceset metabolike dhe morfogjenetike në qeliza. Koromozomet janë komponenta të përhershme dhe të obligueshme të bërthamave morfologjikisht të diferencuara.

Kromatina paraqet formën ndërfazore të kromozomeve ose kromozomeve në gjendje të despiralizuar. Ato janë struktura të cilat e ruajnë individualitetin e vet gjatë ndarjes qelizore. Meqë janë të afta për vetreplikim (vetdyfishim) dhe gjatë ndarjes qelizore të ndahen në mënyrë të rregullt, bëjnë të mundshme ruajtjen e kontinuitetit të tyre nga njëra qelizë në tjetrën, e me atë edhe bartjen e vetive trashëguese prej njërës në gjeneratën tjetër të organizmave.

Emri kromozom është në lidhje me aftësitë për ngjyrosje me ngjyra të caktuara (nga fjalet greke, hroma-ngjyre dhe soma-trup). Kromozomet e ngjyrosura më se miri mund të vërehen gjatë kohës së ndarjes bërthamore edhe atë në metafazë kur kemi kromozome përfundimisht të formuara apo morfologjikisht  të diferencuara.

Morfologjia e kromozomeve

Gjatë ciklit qelizor kromozomet kanë pamje, respektivisht forma të ndryshme. Në interfazë kromozomet janë fije të gjata dhe të holla në gjendje të despiralizuar kur nuk mund te dallohen veçmas. Meqë nga aspekti biokimik – fiziologjik janë mjaft aktive për ato thuhet se janë në formë funksionale. Gjatë kohës së ndarjes bërthamore (kariokinezës) kromozomet kanë formën e strukturave shkopthore, e quajtur formë bartëse.

Kromozomet në metafazë si struktura perfundimisht të formuara me formë të caktuar (më së shpeshti shkopthore) karakterizohen me diferencime të caktuara morfofunksionale.

Ngushtica (konstriksioni) primar

Te secili kromozom gjendet nga një ngushticë primare ose konstriksion me të cilën kromozomet janë të ndara në dy pjesë (krahë) të quajtura krahë kromozomik. Në ngushticën primare gjendet një strukturë e rëndësishme e quajtur centromera (ose regjion i centromerës). Me centromerën gjatë ndarjes së bërthamës kromozomet lidhen për fijet e boshtit të ndarjes, me çka mundësohet lëvizja e kromozomeve drejt poleve dhe radhitja e tyre e rregullt në dy bërthamat e rikrijuara.

Zakonisht te kromozomet gjendet nga një centromer i vendosur në vend të caktuar, ndërsa kromozomet e atilla janë monocentrike.

Sipas pozitës së ngushticës primare respektivisht centromerës dhe raportit të gjatësisë së krahëve dallohen tipat vijuese të kromozomeve:

Metacentrike (M ose m) kur centromera është në mes dhe kromozomin e ndan në dy krahë te barabartë.              

Submetacentrike (sm) kur centromera është e larguar nga mesi dhe kromozomin e ndan ne dy krahë jo të barabartë sipas gjatesisë së tyre.             

Akrocentrike (subtelocentrike) (nc, st) kur centromera është subterminale dhe njëri krah i kromozomit ka dimensione shumë më të vogla krahas krahut tjeter, me çrast mezi vërehet.       

               Telocentrike (T ose t) ku centromera është terminale (ne vet skajin)  dhe kromozomi i atille nuk ka dy krahë.

Ekzistojnë kromozome me dy centromere (ose dycentrike) si dhe me më tepër centromere (policentrike).

Ngushtica (konstriksioni) sekondar

Përveç ngushticës primare disa nga kromozomet kanë edhe ngushticë sekondare, e cila nuk ka aftësi të lidhet për fijet e boshtit të ndarjes. Për këtë ngushticë më së shpeshti është e lidhur një shtesë e kromozomit me formë topthore e quajtur satelit, ndërsa kromozomet të cilat e posedojnë quhen kromozome satelite. Pasi që si zakonisht te ngushtica sekondare formohet bërthameza (në telofazë), ky konstriksion është i quajtur organizues nukleolar.

Telomeret

Pjesët terminale të krahëve kromozomik edhe pse nuk tregojnë diferencime të dukshme morfologjike, sipas sjelljes së tyre dallohen nga pjesa tjetër e krahëve. Këto pjesë janë të quajtura telomere. Telomeret si pjesë specifike mundësojnë mbrojtjen e individualitetit dhe tërësisë së kromozomeve gjatë ciklit të ndarjes. Duke iu falenderuar telomereve nuk bëhet bashkangjitja e pakontrolluar dhe kaotike e kromozomeve. Nëse telomeret nuk do të kishin funksion te tille, gjatë kohës së ciklit qelizor do të paraqiteshin formacione kromozomike të llojllojshme.

Gjatë lëvizjes anafaze të dy pjesët telomere të secilit kromozom orientohen dhe lëvizin drejt njërit pol, respektivisht janë unipolare. Për kromozomet do të ishte katastrofale nëse telomeret do te ishin bipolare.

Other Languages
Afrikaans: Chromosoom
Alemannisch: Chromosom
العربية: كروموسوم
asturianu: Cromosoma
azərbaycanca: Xromosom
تۆرکجه: کوروموزوم
башҡортса: Хромосома
беларуская: Храмасома
български: Хромозома
brezhoneg: Kromozom
bosanski: Hromosom
català: Cromosoma
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Niēng-sáik-tā̤
کوردی: کرۆمۆسۆم
čeština: Chromozom
Cymraeg: Cromosom
dansk: Kromosom
Deutsch: Chromosom
Ελληνικά: Χρωμόσωμα
English: Chromosome
Esperanto: Kromosomo
español: Cromosoma
eesti: Kromosoom
euskara: Kromosoma
فارسی: کروموزوم
suomi: Kromosomi
français: Chromosome
Nordfriisk: Kromosoom
Frysk: Gromosoom
Gaeilge: Crómasóm
galego: Cromosoma
客家語/Hak-kâ-ngî: Ngiam-set-thí
עברית: כרומוזום
हिन्दी: गुण सूत्र
hrvatski: Kromosomi
Kreyòl ayisyen: Kwomozòm
magyar: Kromoszóma
Հայերեն: Քրոմոսոմ
Bahasa Indonesia: Kromosom
íslenska: Litningur
italiano: Cromosoma
日本語: 染色体
Basa Jawa: Kromosom
ქართული: ქრომოსომა
한국어: 염색체
kurdî: Kromozom
Кыргызча: Хромосомалар
Latina: Chromosoma
lumbaart: Cromosoma
lietuvių: Chromosoma
latviešu: Hromosoma
олык марий: Хромосом
македонски: Хромозом
монгол: Хромосом
मराठी: गुणसूत्र
Bahasa Melayu: Kromosom
မြန်မာဘာသာ: ခရိုမိုဆုမ်း
नेपाली: गुणसूत्र
Nederlands: Chromosoom
norsk nynorsk: Kromosom
norsk: Kromosom
occitan: Cromosòma
ਪੰਜਾਬੀ: ਗੁਣਸੂਤਰ
polski: Chromosom
پنجابی: کروموسوم
português: Cromossomo
română: Cromozom
русский: Хромосома
Scots: Chromosome
srpskohrvatski / српскохрватски: Kromosom
Simple English: Chromosome
slovenčina: Chromozóm
slovenščina: Kromosom
српски / srpski: Хромозом
Basa Sunda: Kromosom
svenska: Kromosom
Kiswahili: Chembeuzi
తెలుగు: వారసవాహిక
тоҷикӣ: Хромосома
Tagalog: Chromosome
Türkçe: Kromozom
татарча/tatarça: Хромосома
українська: Хромосома
oʻzbekcha/ўзбекча: Xromosomalar
Tiếng Việt: Nhiễm sắc thể
Winaray: Kromosoma
isiXhosa: I-chromosome
ייִדיש: כראמאזאם
Yorùbá: Krómósómù
中文: 染色体
Bân-lâm-gú: Jiám-sek-thé
粵語: 染色體