Kili
English: Chile

Republika e Kilit
República de Chile
Flag of Chile.svgCoat of arms of Chile.svg
Flamuri i KilitStema e Kilit
Vendndodhja e Kilit
Vendndodhja e Kilit   (e gjelbër e errët)

– në Amerikën e Jugut  (gri e errët)

Himni KombëtarHimni Kombëtar i Kilit
KryeqytetiSantiago
Gjuha zyrtareSpanjisht
Pavarësia18 shtator 1810
Anëtarësimi në OKB24 tetor 1945
Forma e qeverisjesRepublikë Presidenciale
PresidentMichelle Bachelet
MonedhaPeso (CLP)
Zona kohore
– zakonisht
– në verë

UTC-3 dhe -5
Prefiksi telefonik+56
Kodi i internetit.cl
Kodi ISO 3166-1CL

Kili është një vend që gjendet në shkallën më të lartë në jugperëndim të Amerikës së Jugut. Emri i tij zyrtar është Republika e Kilit dhe kryeqyteti i tij është Santiago de Chile.

Kili përfshin një kohë të gjatë për këmbësorët e ngushtë e njohur si tokë kontinentale Kili, midis Oqeani Paqësor dhe Andes, i cili shtrihet në mes të 17 º 29'57'S dhe 56 ° 32'S Gjerësi (Islas Diego Ramírez), kufizohet në veri nga Peru, lindje nga Bolivia dhe Argjentina, në jug dhe nga rosak pasazh. Ai ka gjithashtu edhe ishuj në Oqeani Paqësor, e Juan Fernandez archipelago, Sala Gomez y Desventuradas dhe ishuj të Pashkëve Island (të vendosura në Polinezi), që kapin një sipërfaqe prej 755,838.7 km ².

Për më tepër, Kili pretendoi sovranitetin mbi një zonë 1,250,257.6 km ² e Antarktik, të njohur si kilian Antarktik Territory, dhe në mes të meridians 90 dhe 53 º º jugore që shtrihet në perëndim të kufirit Polin e Jugut. Kjo kërkesë është e ngrira në përputhje me dispozitat e Traktatit Antarktik, pa nënshkrimin e tij, përbën një dokument i heqjes dorë. Për shkak të praninë e saj në Amerikën e Jugut, Oqeani dhe Antarktik, Kili e përcakton veten si një vend Tricontinental.

Kili ka një popullsi prej 17 milion banorësh dhe kryeson vendet e Amerikës Latine në listat të cilat masin indeksin e zhvillimit ekonomik, mirëqënien sociale, lirinë e medias, dhe renditet më ulët nga çdo vend tjetër i rajonit në indeksin e perceptimit të korrupsionit. Në maj të 2010 Kili u bë vendi i parë anëtar i OECD nga Amerika e Jugut.

Veçoritë Natyrore

Kili është shteti më i shtrirë në botë në drejtimin veri-jug, duke u zgjatur përreth 4300 km nga zonat e nxehta e të thata tropikale, në veri, deri në kepin Horn (pika jugore e kontinentit) ku klima është shumë e ftohtë.

Territori kilian zihet, në pjesën më të madhe, nga malet e Andeve, ku ndërmjet vargjeve të tyre ndodhen shumë rrafshnalta të rrethuara nga maja malesh të lartë (në Andet veriore, ato ngrihen shpesh mbi 6000 m). Në pjesën veriore të Kilit, në një rrafshnaltë me sipërfaqe të madhe, shtrihet shkretëtira e Atakamës ; në pjesën qendrore zgjatet për rreth 1000 km një luginë ndërmalore; në jug Andet, që zbresin butësisht në drejtim të oqeanit, janë të copëtuara nga fjorde të mëdha.

Politika

Vula të Gjermanisë Lindore në përkujtim Allende

Augusto Pinochet (1915 - 2006), diktator i Kilit për 16 vjet, nga 1973 deri më 1989. Ai erdhi në pushtet duke përmbysur me një grusht shteti të dhunshëm Salvador Alenden, të parin socialist të zgjedhur president i Kilit, akt pas të cilit Pinochet vendosi dhe drejtoi me dorë të hekurt një juntë ushtarake. Në kuadër të të ashtuquajturit "Operacioni Kondor", Pinochet bashkëpunoi me gjeneralin Strossner të Paraguajit dhe diktatorë të tjerë të Amerikës së Jugut për të asgjësuar kundërshtarët e tyre politikë. Edhe pse Pinochet konsiderohet përgjegjës për vrasjen e rreth 3,000 qytetarëve kilianë, ndaj tij akoma nuk ka një akuzë përfundimtare.

1998 Pinochet u dënua nga një gjykatë ndërkombëtare (pavarësisht mbështetjes që i dha atij ish- kryeministrja e Britanisë së Madhe Margaret Thatcher), por u fal për shkak të gjendjes së tij shëndetësore shkaktuar nga dementia vaskulare, një dekompozim i funksioneve intelektuale të trurit, siç është kujtesa. I kthyer në Kili, Gjykata e Lartë e këtij vendi vazhdon të kërkojë dënimin e tij. Në korrik të vitit 2005, kjo gjykatë i hoqi atij imunitetin kushtetues, të cilin e kish fituar duke u zgjedhur anëtar i përjetshëm i Senatit të Kilit më 1998. Augusto Pinochet jeton aktualisht në rezidencën e tij në periferi të Santiagos.

Gjeografia

Glacier në Kili jugore

Kili shtrihet ne formën e një pjese toke që ka trajtën e një gjuhe,për rreth 4000 km. Në të përfshihen edhe disa ishuj. Kili përfshihet në rajonin e Andeve të cilat në këtë pjesë ndahen në tri vargje paralele. Brigjet kiliane preken pothuajse në tërësi nga rrymat e ftohtë e Humbolditit,që pakëson ndikimin pozitiv të detit. Për shkak se malet janë shumë pranë brigjeve, lumenjtë, në përgjithësi, janë të shkurtër dhe në pjesën e lartë të rrjedhës së tyre ka shumë ujëvara që shfrytëzohen për prodhimin e energjisë elektrike.

Klima: Në pjesën veriore,klima është e ngrohtë dhe e thatë,në pjesën qëndrore është me karkteristika mesdhetare, ndërsa në ate jugore është me karkteristika mesdhetare,ndërsa në atë jugore ajo ështe e ftohtë oqeanike.

Veprimataritë Ekonomike

Bujqësia ushtohet në rreth 6% të territorit të vendit, por pjesa më e madhe e tokave të punueshme është në duart e pak pronarëve. Kili dallohet për zhvillimin e frutikulturës, për më shumë se 10% të eksporteve. Të rëndësishme janë gjithashtu veprimtaritë që lidhen me prodhimin e lëndëve drurësore dhe me peshkimin.Pasuria më e madhe natyrore është minerali i bakrit, në prodhimin e të cilit Kili ze vendin e parë në botë. Të zhvilluara janë sidomos degët e industrisë së prodhimeve tradicionale (tekstile, ushqimore, lëkureve etj.). Bukuritë e brigjeve detare, peizazhet e mrekullueshme të Andeve dhe të Tokës së Zjarrtë, kanë bërë që turizmi të sjellë të ardhura gjithnjë e më të mëdha për ekonominë kiliane.

Demografia

Artikulli kryesor Demografia e Kilit
Ekipi kilian

Ne 2009, Kili ka nje popullsi te perafert me 16, 970,000 banore, prej te cileve afersisht 8.8 milion ose 52,7% jane europiane te bardhe,[1] me mestizo afersisht 44%.[1] Studime te tjera kane treguar qe shumica e te bardheve shkonte nga 64% derin ne 90% te popullsise se Kilit.[1][2][3][4][5] Emigrantet e ndryshem te Kilit konsistojne ne Spanjolle, Italiane, Irlandeze, Franceze, Greke, Gjermane, Angleze, Skoceze, Kroate dhe te ardhur nga Palestina.

Sipas Census 2002, 3.2% e popullsise Kiliane e konsiderojne veten e tyre amerikano-indiane.

Kultura

Të tjera

  • Telekomunikacioni
  • Transporti
  • Ushtria
  • Pushime

Burim i të dhënave

  1. ^ a b c Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI Gabim referencash: Invalid <ref> tag; name "Lizcano" defined multiple times with different content
  2. ^ "SOCIAL IDENTITY Marta Fierro Social Psychologist". Arkivuar nga origjinali origjinali më 25 shkurt 2009. Marrë më 25 shkurt 2009.
  3. ^ "massive immigration of European Argentina Uruguay Chile Brazil" (PDF). Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 25 shkurt 2009. Marrë më 24 maj 2012.
  4. ^ "Latinoamerica" (PDF). Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 18 mars 2009. Marrë më 24 maj 2012.
  5. ^ "Argentina, como Chile y Uruguay, su población está formada casi exclusivamente por una población blanca e blanca mestiza procedente del sur de Europa, más del 90% E. García Zarza, 1992, 19" (PDF). Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 25 dhjetor 2009. Marrë më 24 maj 2012.

Lidhje të jashtme

 Commons: Kili – Album me fotografi dhe/apo video dhe materiale multimediale



Other Languages
Аҧсшәа: Чили
Acèh: Chili
адыгабзэ: Чили
Afrikaans: Chili
Akan: Chile
Alemannisch: Chile
አማርኛ: ቺሌ
aragonés: Chile
Ænglisc: Cile
العربية: تشيلي
ܐܪܡܝܐ: ܬܫܝܠܝ
مصرى: تشيلى
অসমীয়া: চিলি
asturianu: Chile
авар: Чили
Aymar aru: Chili
azərbaycanca: Çili
تۆرکجه: شیلی
башҡортса: Чили
Boarisch: Chile
žemaitėška: Čilė
Bikol Central: Tsile
беларуская: Чылі
беларуская (тарашкевіца)‎: Чылі
български: Чили
भोजपुरी: चिली
Bislama: Chile
Banjar: Cili
bamanankan: Chile
বাংলা: চিলি
བོད་ཡིག: ཅི་ལི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: চিলি
brezhoneg: Chile
bosanski: Čile
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Chili
буряад: Чили
català: Xile
Chavacano de Zamboanga: Chile
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Chile
нохчийн: Чили
Cebuano: Tśile
Chamoru: Chile
ᏣᎳᎩ: ᏥᎵ
Tsetsêhestâhese: Chile
کوردی: چیلی
corsu: Cile
qırımtatarca: Çile
čeština: Chile
kaszëbsczi: Chile
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Чилє
Чӑвашла: Чили
Cymraeg: Tsile
dansk: Chile
Deutsch: Chile
Thuɔŋjäŋ: Cile
Zazaki: Şili
dolnoserbski: Chilska
डोटेली: चिली
ދިވެހިބަސް: ޗިލީ
ཇོང་ཁ: ཅི་ལེ
eʋegbe: Chile
Ελληνικά: Χιλή
emiliàn e rumagnòl: Cîl
English: Chile
Esperanto: Ĉilio
español: Chile
eesti: Tšiili
euskara: Txile
estremeñu: Chili
فارسی: شیلی
Fulfulde: Ciile
suomi: Chile
Võro: Tsiili
Na Vosa Vakaviti: Chile
føroyskt: Kili
français: Chili
arpetan: Ch·ili
Nordfriisk: Chiile
furlan: Cile
Frysk: Sily
Gaeilge: An tSile
Gagauz: Çili
贛語: 智利
kriyòl gwiyannen: Chili
Gàidhlig: An t-Sile
galego: Chile
گیلکی: شيلي
Avañe'ẽ: Chíle
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: चिली
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍄𐍃𐌾𐌹𐌻𐌴𐌹
ગુજરાતી: ચીલી
Hausa: Chile
客家語/Hak-kâ-ngî: Chile
Hawaiʻi: Kile
עברית: צ'ילה
हिन्दी: चिली
Fiji Hindi: Chile
hrvatski: Čile
hornjoserbsce: Chilska
Kreyòl ayisyen: Chili
magyar: Chile
հայերեն: Չիլի
interlingua: Chile
Bahasa Indonesia: Chili
Interlingue: Chile
Igbo: Chile
Iñupiak: Cili
Ilokano: Chile
Ido: Chili
íslenska: Síle
italiano: Cile
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᓕ
日本語: チリ
Patois: Chili
la .lojban.: tciles
Jawa: Cilé
ქართული: ჩილე
Qaraqalpaqsha: Chili
Taqbaylit: Cili
Адыгэбзэ: Чили
Kabɩyɛ: Silii
Kongo: Chile
Gĩkũyũ: Chile
қазақша: Чили
kalaallisut: Chile
ភាសាខ្មែរ: ឈីលី
ಕನ್ನಡ: ಚಿಲಿ
한국어: 칠레
Перем Коми: Чили
къарачай-малкъар: Чили
Ripoarisch: Chile
kurdî: Şîle
коми: Чили
kernowek: Chile
Кыргызча: Чили
Latina: Chilia
Ladino: Chile
Lëtzebuergesch: Chile
лакку: Чилй
лезги: Чили
Lingua Franca Nova: Txile
Luganda: Chile
Limburgs: Chili
Ligure: Cile
lumbaart: Cile
lingála: Shíle
لۊری شومالی: شیلی
lietuvių: Čilė
latgaļu: Čile
latviešu: Čīle
मैथिली: चिली
Basa Banyumasan: Chile
мокшень: Чиле
Malagasy: Silia
олык марий: Чили
Māori: Hiri
Minangkabau: Chili
македонски: Чиле
മലയാളം: ചിലി
монгол: Чили
मराठी: चिली
кырык мары: Чили
Bahasa Melayu: Chile
Malti: Ċili
Mirandés: Chile
эрзянь: Чили Мастор
مازِرونی: شیلی
Dorerin Naoero: Tsire
Nāhuatl: Chile
Napulitano: Cile
Plattdüütsch: Chile
Nedersaksies: Chili
नेपाली: चिली
नेपाल भाषा: चिली
Nederlands: Chili
norsk nynorsk: Chile
norsk: Chile
Novial: Chile
Nouormand: Chili
Sesotho sa Leboa: Chile
Chi-Chewa: Chile
occitan: Chile
Livvinkarjala: Čili
Oromoo: Chiilii
ଓଡ଼ିଆ: ଚିଲି
Ирон: Чили
ਪੰਜਾਬੀ: ਚਿਲੀ
Pangasinan: Chile
Kapampangan: Chile
Papiamentu: Chile
Picard: Kili
Deitsch: Chile
Pälzisch: Chile
पालि: चिले
Norfuk / Pitkern: Chili
polski: Chile
Piemontèis: Cile
پنجابی: چلی
Ποντιακά: Χιλε
پښتو: چیلی
português: Chile
Runa Simi: Chili
rumantsch: Chile
romani čhib: Chile
Kirundi: Chili
română: Chile
armãneashti: Cile
tarandíne: Cile
русский: Чили
русиньскый: Чіле
Kinyarwanda: Shili
संस्कृतम्: चिलि
саха тыла: Чиили
sardu: Cile
sicilianu: Cili
Scots: Chile
سنڌي: چلي
davvisámegiella: Chile
Sängö: Shilïi
srpskohrvatski / српскохрватски: Čile
Simple English: Chile
slovenčina: Čile
slovenščina: Čile
Gagana Samoa: Shili
chiShona: Chile
Soomaaliga: Jili
српски / srpski: Чиле
Sranantongo: Sili
SiSwati: IShile
Sesotho: Chile
Seeltersk: Chile
Sunda: Cilé
svenska: Chile
Kiswahili: Chile
ślůnski: Czile
Sakizaya: Chile
தமிழ்: சிலி
ತುಳು: ಚಿಲಿ
తెలుగు: చిలీ
tetun: Xile
тоҷикӣ: Чили
ትግርኛ: ቺሌ
Türkmençe: Çili
Tagalog: Chile
Setswana: Chile
lea faka-Tonga: Sile
Tok Pisin: Sili
Türkçe: Şili
Xitsonga: Chile
татарча/tatarça: Чили
chiTumbuka: Chile
Twi: Kyili
reo tahiti: Tīri
тыва дыл: Чили
удмурт: Чили
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: چىلى
українська: Чилі
اردو: چلی
oʻzbekcha/ўзбекча: Chili
Tshivenda: Shile
vèneto: Ciłe
vepsän kel’: Čili
Tiếng Việt: Chile
West-Vlams: Chili
Volapük: Cilän
walon: Tchili
Winaray: Chile
Wolof: Sili
吴语: 智利
isiXhosa: IChile
მარგალური: ჩილე
ייִדיש: טשילע
Yorùbá: Tsílè
Vahcuengh: Chile
Zeêuws: Chili
中文: 智利
文言: 智利
Bân-lâm-gú: Chile
粵語: 智利
isiZulu: ITshile