Budizmi
English: Buddhism

River Buddha.png

Budizmi është fe botërore dhe filozofi jetësore e përhapur kryesisht në Azi. Në mbarë botën ka, varet prej burimit, 230 deri në 500 milion anëtarë - kjo e bënë fenë e katërt në botë (pas Krishterizmit, Islamit dhe Hinduizmit). Vendet me popullatë budiste janë kryesisht Azia jugore, juglindore dhe Azia lindore. Budizmi mbështetet në mësimet e Gautama Budës, i cili jetoi në shek. 6 ose 5 p.K. mes Nepalit e Indisë Veriore (ky quhet Buda historik). Emri i tij Gautama si zakonisht përmendet vetëm në burimet jo budiste, ndërsa burimet budiste përmendin vetëm emrin Buda. Buda është një titull nderues i cili lidhet me një përjetim të quajtur Bodi (Zgjuarje, Ndriçim). Sipas mësimeve Budiste, me Bodi, kuptohet një njohje çliruese dhe fundamentale e një fakti për jetën, me të cilën vie edhe çlirimi prej vuajtjes. Pra, qëllimi i praktikave Budiste është të përjetosh këtë çlirim me anën e mësimeve të Budës. Prej Asketizmit dhe Hedonizmit ekstrem, por edhe prej radikalizmit preferohet të hiqet dorë, dhe duhet të ecet një rrugë e mesme.

Zhvillimi

Budizmi u formua në sub-kontinentin Indian nga Siddhartha Guatama. Sipas shkrimeve, në moshën 35 vjeçare e arriti përjetimin e "ndriçimit" i cili i'a mundësoi që të formulojë mësimet budiste. Më pas vazhdoi me përhapjen e mësimit, rekrutojë nxënësit e parë dhe krijoi komunitetin Budist. Deri në vdekjen e tij në moshën 80 vjeçare bredhte nëpër Indi duke përhapur mësimin e tij.

Prej vendlindjes së Siddharta Guatamas njëherë budizmi u përhap nëpër sub-kontinentin Indian, në Shri Lankë dhe në Azinë Qëndrore. Deri tani, 6 kuvende budiste janë mbajtur. Prej kanonizimit të budizmit napër këto kuvende ka rrjedhur përhapja e budizmit në Azinë lindore dhe juglindore, gjithashtu edhe të krijimit të traditave të ndryshme. Budizmi verior (Mahayana) mbërriu përgjatë rrugës së mëndafsht Azinë qëndrore dhe lindore ku u formuan traditat si Chan (Kinë), Zen (Japoni) dhe Amitabha (Azia Lindore). Në Himalajë budizmi arriti direkt prej Indisë veriore; aty u formua Vajrayana (Tibet, Butan, Nepal, Mongoli etj.). Aspekte të budizmin u përhapën edhe në tjera tradicione religjioze, ose edhe i shpinë në institutializim (p.sh. Bon dhe Shinto). Prej Indisë jugore dhe Shri Lankës, budizmi jugorë (Theravada), u përhap në vendet e Azisë juglindore, ku e mundi Mahayanën. Budizmi interagoj shumë me religjionet dhe filozofitë e vendeve ku u përhap, kështu që u kombinua edhe me tradita religjioze dhe filozofike me të cilat nuk kishte gati asgjë të përbashkët. ...

Mësimi

Baza e praktikës dhe teorisë budiste janë Katër të vërtetat fisnike:

Katër të Vërtetat Arjane (ose Fisnike) janë ndoshta formulimi më themelor i mësimit të Budës. Ato janë të shprehura si me poshtë:

1. E gjithë ekzistenca është 'duka' (në gjuhën Pali, gjuhë e vjetër Indiane). Fjala 'duka' ka qenë përkthyer në mënyra të ndryshme si 'vuajtje', 'ankth', 'dhimbje', ose 'pa-kënaqësi'. Imazhi i Budës ishte se jetët tona janë një sforco e madhe, dhe ne nuk gjejmë lumturi apo kënaqësi në çdo gjë që ne të përjetojmë. Ky është problemi i ekzistencës.

2. Shkaku i duka-s është dëshira e madhe ose etja e shqisave. Tendenca e natyrshme e njeriut është për të vënë fajin e vështirësive tona tek gjërat jashtë vetes. Por Buda thotë se rrënja e tyre aktuale është në mendjen vetë. Në veçanti tendenca jonë për tu kapur tek gjërat (ose si alternativë për ti shtyrë ato larg vetes) na vë krejtësisht në kundërshtim me mënyrën se si jeta është në të vërtetë.

3. Pushimi i duka-s vjen me ndërprerjen e dëshirës së madhe apo etjes së shqisave. Përsa kohë që ne jemi shkaku përfundimtar i vështirësive tona, ne jemi gjithashtu edhe zgjidhja. Ne nuk mund të ndryshojmë gjërat që na ndodhin neve, por ne mund të ndryshojmë përgjigjet tona ndaj tyre.

4. Egziston një mënyrë që të ç'liron nga duka. Edhe pse Buda e hedh përgjegjësinë përsëri tek individi, ai ka dhënë mësim metodat përmes së cilave ne mund të ndryshojmë veten, për shembull Udhën Fisnike të Tetëfishtë.

Udha Fisnike e Tetëfishtë e Budës, është një zhvillim i mëtejshëm i Mënyrës së Trefishtë (Etika, Meditimi, Urtësia) dhe është ndoshta mësimi më i njohur i Budës. Ajo është e lashtë, shkon mbrapa në diskursin e parë të Budës dhe është e vlerësuar shumë si një thesar i diturisë dhe udhëzimeve praktike se si të jetojmë jetën tonë. Tradicionalisht mësimi është parë të theksojë tetë fusha apo "gjymtyrë" të praktikës 'së drejtë' (Sangharakshita preferon 'së përkryer' në vënd të 'së drejtë'), të cilat ulen në marrëdhënie reciproke me njëri-tjetrin dhe janë secili elemente thelbësor në një qasje të integruar ndaj Darmës:

  1. Kuptim i Drejtë ose Vizion i Përkryer
  2. Zgjidhje e Drejtë ose Emocion i Përkryer
  3. Fjalim i Drejtë ose Fjalim i Përkryer
  4. Veprim i Drejtë ose Veprim i Përkryer
  5. Jetesë e Drejtë ose Jetesë e Përkryer
  6. Përpjekje e Drejtë ose Përpjekje e Përkryer
  7. Vëmendshëmëri e Drejtë ose Ndërgjegjësim i Përkryer
  8. Meditim i Drejtë ose 'Samadi' i Përkryer

Sipas mësimeve Budiste të gjitha qëniet të pandriçuara janë të nënshtraur ndaj Samsarës (cikli i lindjës dhe rilindjës). Qëllimi i praktikës budiste është që të dalë nga ky cikël infinit i vuajtjes. Ky qëllim, sipas budizmit, mund të arrihet me devijimin e vuajtjes duke u përmbajtur sjelljeve etike, duke i kultivuar pesë parimet (Abstenimi nga marrja e jetës; Abstenimi nga marrja e asaj që nuk më është dhënë; Abstenimi nga sjellja e pahijshme seksuale; Abstenimi nga fjalimi i rremë; Abstenimi nga marrja e substancave intoksikuese), duke medituar (samadi) dhe duke zhvilluar bashkëndjesinë me të gjithë qëniet dhe me diturinë e gjithmbashme (prajna); të gjitha këto si rezultat i udhës fisnike të tetëfisht. Në këtë shteg vuajtja dhe joplotësia mund të tejkalohen, dhe me anën e ndriçimit arrihet në gjëndjen e Nirvanës. Duke u strehuar te buda (gjëndjes), te darma (mësimi dhe udha deri në atë gjëndje) dhe te Sanga (komuniteti i praktikantëve, shprehet vullneti që të mirret me katër të vërtetat fisnike, dhe të jetë pjesë e rrethit të praktikuesve të darmës.

Other Languages
Afrikaans: Boeddhisme
Alemannisch: Buddhismus
አማርኛ: ቡዲስም
aragonés: Budismo
Ænglisc: Buddendōm
العربية: بوذية
مصرى: بوذيه
অসমীয়া: বৌদ্ধ ধৰ্ম
asturianu: Budismu
azərbaycanca: Buddizm
تۆرکجه: بودیزم
башҡортса: Буддизм
Boarisch: Buddhismus
žemaitėška: Budėzmos
Bikol Central: Budismo
беларуская: Будызм
беларуская (тарашкевіца)‎: Будызм
български: Будизъм
भोजपुरी: बौद्ध धर्म
Bislama: Budisim
Bahasa Banjar: Buddha
བོད་ཡིག: ནང་བསྟན།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: বৌদ্ধ লিচেত
brezhoneg: Boudaegezh
bosanski: Budizam
català: Budisme
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Hŭk-gáu
нохчийн: Буддизм
Cebuano: Budismo
کوردی: بودیزم
corsu: Buddisimu
čeština: Buddhismus
Cymraeg: Bwdhaeth
dansk: Buddhisme
Deutsch: Buddhismus
Zazaki: Budizm
डोटेली: बुद्ध धर्म
Ελληνικά: Βουδισμός
English: Buddhism
Esperanto: Budhismo
español: Budismo
eesti: Budism
euskara: Budismo
estremeñu: Budismu
Võro: Budism
føroyskt: Buddisma
français: Bouddhisme
arpetan: Boudismo
Nordfriisk: Buddhismus
furlan: Budisim
Frysk: Boedisme
Gaeilge: An Búdachas
贛語: 佛教
Gàidhlig: Bùdachas
galego: Budismo
Avañe'ẽ: Vudismo
ગુજરાતી: બૌદ્ધ ધર્મ
客家語/Hak-kâ-ngî: Fu̍t-kau
Hawaiʻi: Hoʻomana Buda
עברית: בודהיזם
हिन्दी: बौद्ध धर्म
Fiji Hindi: Buddhism
hrvatski: Budizam
Kreyòl ayisyen: Boudis
magyar: Buddhizmus
Արեւմտահայերէն: Պուտտայականութիւն
interlingua: Buddhismo
Bahasa Indonesia: Agama Buddha
Interlingue: Budhisme
Ilokano: Budismo
ГӀалгӀай: Буддизм
Ido: Budismo
íslenska: Búddismi
italiano: Buddhismo
日本語: 仏教
Patois: Budizim
la .lojban.: bu'ojda
Jawa: Buda
ქართული: ბუდიზმი
Qaraqalpaqsha: Buddizm
Kabɩyɛ: Buudiyism
қазақша: Буддизм
ភាសាខ្មែរ: ព្រះពុទ្ធសាសនា
한국어: 불교
कॉशुर / کٲشُر: بُدھ مَت
kurdî: Budîzm
kernowek: Bouddhisteth
Кыргызча: Бурканчылык
Latina: Buddhismus
Ladino: Budizmo
Lëtzebuergesch: Buddhismus
лезги: Буддизм
Lingua Franca Nova: Budisme
Limburgs: Boeddhisme
Ligure: Buddiximo
lumbaart: Buddism
lietuvių: Budizmas
latviešu: Budisms
मैथिली: बौद्ध धर्म
Basa Banyumasan: Agama Buddha
Malagasy: Bodisma
Minangkabau: Agamo Buddha
македонски: Будизам
മലയാളം: ബുദ്ധമതം
Bahasa Melayu: Agama Buddha
Malti: Buddiżmu
Mirandés: Budismo
မြန်မာဘာသာ: ဗုဒ္ဓဘာသာ
مازِرونی: بودیسم
Plattdüütsch: Buddhismus
Nedersaksies: Boeddhisme
नेपाली: बुद्ध धर्म
नेपाल भाषा: बुद्ध धर्म
Nederlands: Boeddhisme
norsk nynorsk: Buddhismen
norsk: Buddhisme
Novial: Budisme
Sesotho sa Leboa: Sebuda
occitan: Bodisme
Ирон: Буддизм
ਪੰਜਾਬੀ: ਬੁੱਧ ਧਰਮ
Papiamentu: Budismo
Picard: Boudime
Norfuk / Pitkern: Budism
polski: Buddyzm
Piemontèis: Bodism
پنجابی: بدھ مت
پښتو: بوديزم
português: Budismo
Runa Simi: Wurayuyay
rumantsch: Budissem
română: Budism
русский: Буддизм
русиньскый: Будгізм
संस्कृतम्: बौद्धधर्मः
саха тыла: Буддизм
sardu: Buddhismu
sicilianu: Buddismu
Scots: Buddhism
سنڌي: ٻڌمت
davvisámegiella: Buddhisma
srpskohrvatski / српскохрватски: Budizam
ၽႃႇသႃႇတႆး : ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ
සිංහල: බුද්ධාගම
Simple English: Buddhism
slovenčina: Budhizmus
slovenščina: Budizem
српски / srpski: Будизам
Basa Sunda: Agama Buddha
svenska: Buddhism
Kiswahili: Ubuddha
தமிழ்: பௌத்தம்
తెలుగు: బౌద్ధ మతము
тоҷикӣ: Буддоия
Türkmençe: Buddaçylyk
Tagalog: Budismo
Tok Pisin: Budisim
Türkçe: Budizm
Xitsonga: Vubhuda
татарча/tatarça: Буддачылык
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: بۇددا دىنى
українська: Буддизм
اردو: بدھ مت
oʻzbekcha/ўзбекча: Buddizm
vèneto: Budhismo
vepsän kel’: Buddizm
Tiếng Việt: Phật giáo
Winaray: Budismo
吴语: 佛教
хальмг: Буддизм
მარგალური: ბუდიზმი
ייִדיש: בודהיזם
Vahcuengh: Fozgyau
中文: 佛教
文言: 佛教
Bân-lâm-gú: Hu̍t-kàu
粵語: 佛教
isiZulu: UbuBudha