Amerika Latine

Amerika Latine është shprehje për bashkësinë e shteteve të Amerikës jugore dhe të mesme (së bashku me Meksikën), e në të cilat flitet një nga gjuhët romake (latine). Kjo shprehje ka mbetur nga koha e kolonializmit nga ana e popujve të gadishullit Iberik (Hispanja) në Amerikë dhe përfshinë shtetet e dala nga Amerika e Iberikut dhe Amerika Hispanjolle. Shpesh ish kolonit portugeze në literaturë hasen nën shprehjen Luso Amerika.

Historia

Harta e shteteve të Amerikës latine
Vista de Caracas m'1839

Më 1492, Kolombo, duke lundruar në shërbim të spanjollëve, hasi në ujdhesat Antile (Indinë perëndimore), ndërsa më 1510, spanjollët zbarkuan në ngushticën e Panamasë. Kortezi (H.Cortez) brenda viteve 1519-1521 ja arriti që të fusë nën sundimin e tij mbretërinë acteke në Meksikë (Spanja e Re), ndërsa oficeri i tij, De Alvarando (P. De Alvarando) vazhdoi pushtimet dhe deri më 1524 pushtoi Guatemalën. Gjatë viteve 1531-1533, Pizarro (F. Pizarro) pushtojë Perunë, dhe gjatë viteve 1533-1534, Benalceazari (S. De Benalcázar) e nënshtrojë Quito nga oficerët e tij, dhe Valdivia (P. De Valdivia) nga 1540-ta pushtojë Kilin. Xhimenezi (G. Jiménez de Quesada) gjatë viteve 1536-1539 nënshtrojë shtete e vogla ‘’Muisca’’ në rrafshnaltën e Bogotës (Grënada e Re). Në anën tjetër nga viti 1528 deri më 1546, Venezuela ishte nën Uelserin (Welser). Për të parën herë pushtimin e rrafshit ‘’La Plata’’ e provojë Mendoza (P. De Mendoza), gjatë viteve 1534-1536 ndërsa kolonizimi u bë nën udhëheqjen e Martinezit (D. Martínez de Irala) duke filluar nga Ausinikoni.

Bartësit e pushtetit të pushtimeve spanjolle ishin vendqëndresat e quajtura ‘’Konqui’’, të cilat qëllim kryesorë kishin plaçkitjen e metaleve të çmuara të Amerikës latine. Për këtë kohë është e njohura ‘’gjurmimi për El Dorado’’. Këta bartës, me disa metoda karakteristike e që në histori janë futur nën termin ‘’ Encomienda’’ , bënin plaçkitje. Punësimi me zor dhe infektimet e marruar, ishin një ndër shkaktarët kryesorë e decimimit të popullsisë indiane.

Pasi që mbretërit e spanjollëve dhe portugezëve me marrëveshjen e njohur si marrëveshja e Tordesillas 1494 u pajtuan për ndarjen e Botës së Re në dyshe, përpos spanjollëve, në Amerikën latine si fuqi kolonizuese u paraqiten edhe portugezët. Kështu më 1500, Kabrali (P. A. Cabral) zbarkojë në afërsi të Salvadorit të sotshëm. Portugezët në Brazil, së pari krijonin vetëm objekte tregtie, dhe me kalimin e kohës filluan pushtimin (1549, emërimi i qeveritarit të përgjithshëm) si dhe zgjerimi trojeve, zgjerim i cili u përcoll nga ekonomia e plantazheve me skllavet zezakë.

Gjatë shekujve XVII-XVIII, udhën e pushtimeve spanjolle dhe portugeze filluan ta ndjekin holandezët, anglezët dhe francezët. Në shekullin e XVII, në këtë hapësirë, themelohet republika e piratëve Flibustier. Më 1655, anglezët pushtojnë Xhamajkën dhe lëshohen në pjesën qendrore të bregdetit të Amerikës latine (Hondurasi britanikë). Francezët u përqendruan posaçërisht në ujdhesat Haiti (1697, 1795). Holandezët gjatë viteve 1630-1650, sunduan përkohësisht Pernanbukon portugeze. Ndërsa në Guinenë u krijuan kolonit e këtyre tri fuqive, karshi njëra tjetrës. Në duar të spanjollëve, prej pjesës së Antileve mbeten vetëm Kuba dhe Porto Riko.

Në trojet e brendshme të Amerikës latine nën sundimi e spanjollëve, më 1739, u themeluan zëvendës mbretëria Spanja e Re dhe Peru, dhe zëvendës mbretëria Grënada e Re si dhe më 1776, u themelua edhe zëvendës mbretëria Rio de la Plata. Këto zëvendës mbretëri, për zyre gjyqësore dhe administrimi, ngritën një lloj zyre agjencish të quajtur Audiencias. Trojet përreth tyre i morën përsipër Urdhrat fetar si shtete misionare, ndër të cilët në kujtesë mbetet shteti i Jezuitëve të Paraguait.

Pjesa më e madhe e popullsisë në këtë kohë (1542) ishin njerëzit e lindur në këto troje, të cilët në Brazil vetëm pas vitit 1758 ishin të lirë sipas ligjit, mirëpo edhe përkundër kësaj kishte ligje të veçanta. Që në fillim të shekullit XVI, në këtë hapësirë për qëllime fitim prurës, filloj deportimi i skllaveve të sjellë nga Afrika (Asiento). Nga përzierja racore që ndodhi në sipërfaqe u dalluan të quajturit meszizë dhe mulatët. Për nga ana ekonomike, kolonitë e spanjollëve dhe portugezëve mbeten të varruar nga mëmëdheu. Më 1778 vije deri tek heqja e shumicës së kufizimeve të degës së tregtisë.

Luftërat për pavarësi të shteteve të Amerikës latine, nuk ishin vetëm luftëra kundër shtetit amënorë, por ato u përcjellën me shumë lufta qytetare brenda gjirit të tyre. Kështu më 1810 vije deri tek dëbimi i zëvendës mbretit dhe i kapitenit të përgjithshëm spanjollë. Mirëpo spanjollët ja arrin që më 1814, në një pjesë të ish trojeve të pushtuara në Amerikën latine, të rimëkëmbin sundimin e tyre. Duke u nisur nga Argjentina, gjatë viteve 1817-1818, San Martini (J. de San Martin) ja kishte arrit të çlirojë Kilin, ndërsa në anën tjetër, në të njëjtën kohë, Bolivari (S. de Bolívar) kishte zënë vendin e sundimtari në Venezuelë dhe më 1819 kishte pushtuar Grënadën e Re. Në një tubim të njohur në histori si Kongresi i Angosturës (Ciudad Bolivar), u vendosë që të vije deri te bashkimi, i cili ndodhi më 17 dhjetorë 1819 me shpalljen e Replikës së Kolumbisë së Madhe. Po ashtu më 1821 edhe Peru, shpalli pavarësinë e sajë. Trupat ushtarake të fundit të mbretërisë spanjolle, kapitulluan tek vendi i quajtur Ayacucho në Peru, më 9 dhjetor 1824. Më 1825, në Perunë e sipërm u shpall Republika e Bolivisë ndërsa më 1821, provinca e kapitenit të përgjithshëm Guatemala, shpalli pavarësinë. Kjo e fundit gjatë viteve 1823-1839 ishte pjesë e shteteve të bashkuara të Amerikës qendrore. Pas shitjes së Floridës ShBA-së, më 1819, nga fuqia kolonialiste e spanjollëve mbeten vetëm trojet e Kubës dhe të Porto Rikos. Gjatë kësaj kohe (1822-1889) në Brazil sundonte një monarki nacionale.

Amerika spanjolle u shpartallua në një numër të madh të shteteve sovrane, kështu më 1830, Republika e Kolumbisë së Madhe u shpartallua në republikën e Venezuelës, Grënadën e Re (Kolumbia) dhe Ekuadorin. Në trojet e La Platës, përpos Argjentinës, gjatë viteve 1810-1811, duel edhe republika e Paraguait dhe më 1828 edhe Uruguai. Në vitin 1839, u shpartallua edhe bashkësia e shteteve të Amerikës qendrore nga e cila dolën pesë republika, El Salvadori, Guatemala, Hondurasi, Nikaragua dhe Kosta Rika.

Brendia e shteteve të Amerikës latine, po thuaj se pa ndërprerje tronditej nga revolucionet. Në qendër të konflikteve ishin luftëtarët për përparim radikal kundër kishës katolike. Prapa çarçafëve partiake shpesh fshiheshin interesat personale të të ashtuquajturve Caudillos që paraqiteshin si krye partiakë e që sundonin si despotë. Këto rrethana si duket më së lehti i kalojë Kili.

Edhe përkundër këtyre kundërthënieve të brendshme politike, shtetet e Amerikës latine në përgjithësi, në tridhjetë vitet e fundit të shekullit XIX, kanë arritur një zhvillim ekonomik. Ky zhvillim ekonomik karakterizohet me një rrjetë hekurudhorë, me rrjedhën e kapitalit të huaj si dhe ardhjen masive të evropianëve. Ndërsa këto karakteristika për shtetet e Amerikës latine shkaktuan një gjallëri ekonomike të huaj si dhe borxhe të pa kapërcyeshme. Ndikimi më i madh ekonomik vinte nga ShBA, sipas doktrinës së njohur nën emrin Doktrina Monroe e ç’pikur më 1823 - një lëvizje e cila synon një dominim të fuqisë pan-amerikane. Më 1898, Spanja u detyrua të lëshonte Kubën dhe të lironte Porto Rikon. Ndërtimi i kanalit të Panamasë nga ana e ShBA-së, mundësoi rritjen e ndikimit të ShBA-së në trojet përreth kanalit dhe më këtë përkrahjen për ndarjen e Panamasë më 1903 nga Kolumbia. Ndërsa nëpërmjet intervenimeve ushtarake ja arritën që të marrin rolin e fuqisë mbrojtëse për Nikaraguan më 1912, për Haitin më 1915 dhe për republiken Dominikane më 1916.

Rritja e nevojave për lëndë të parë dhe për të mirat ushqimore në shtetet industriale evropiane pas luftës së parë botërore, ndikoj në masë të madhe në zhvillimin e më tejshëm ekonomik të shteteve të Amerikës latine. Kjo fazë e zhvillim ekonomik karakterizohet me rritjen e dukshme të eksportit dhe zgjatë deri më ashpërsimin e krizës ekonomike botërore. Fundi i kësaj faze, përshkohet me papunësi masive dhe mërgimin e fshatarëve të pa tokë nëpër qytete që si pasojë sjellin tronditje të brendshme politike. Që nga viti 1930, fillon rrëzimi i despotëve, krijimi i sistemeve të regjimit diktatorial. Në shumë shtete të Amerikës latine në këtë kohë, jo rrallë, rol vendimtar kishte faktori i fuqisë ushtarake dhe në të njëjtën kohë zhvillohej gjallëria politike partiake e cila ndërmerrte reforma agrare dhe reforma të shtetëzimit të industrisë. Me këto veprime filloj të bie fuqia sunduese oligarkike. Me rritjen e ndikimit të rrymave partiake u rritë edhe distancimi ndaj dominimit poliko-ekonomik të ShBA-së. Nga kjo kohë në historinë e Amerikës latine ka mbetur shprehja Imperializmi i dollarit. ShBA-ja, nën udhëheqjen e presidentëve Hover (H.C.Hover) gjatë viteve 1929-1933 dhe Ruzvelt (F.D.Roosevelt) gjatë viteve 1933-1945, nga ana e tyre tentonin që inetervenizmi të i lëshonte vend zgjerimit dhe zhvillimit të politikës së Fqinjësisë së mirë. Përgjatë luftës së dytë botërore po thuaj se të gjitha shtete e Amerikës latine u hodhën në luftë në anën e aleancës, veçanërisht në anën e ShBA-së.

Duke filluar nga 1945, nën udhëheqjen e ShBA-së, më 1948 u krijua Organizata e Shteteve të Amerikës (shkurtesa OAS). Kjo organizatë u krijua me qëllim të bashkëpunimit të barabartë të të gjitha shteteve të kontinentit, për shmangien paqësore nga ngatërresave ndërmjet shteteve dhe njëkohësisht partneritetit të shteteve. Po ashtu kjo duhej të ndihmonte në konfliktin e njohur në histori si konflikti lindje-perëndim e më pastaj gjatë luftës së ftohtë pengimin e depërtimit të sistemeve qeverisëse komuniste në Amerikën latine.

Dallimi i madh social që paraqitej si dukuri e përqendrimit të pasurisë në duar të pakicës në njërën anë dhe fshatarëve të pa tokë në anën tjetër, pastaj gjendja e paqëndrueshme ekonomike e veçuar nga inflacioni dhe papunësia, si dhe varësia nga kapitali i invenstorve nga Amerika veriore, që nga vitet 40-ta kanë shkaktuar tensione për brenda shoqërive të shteteve. Programe për zhvillim dhe reforma ekonomike e sociale, që ndërmorën qeveritë e shteteve kishin për qëllim të i kundërviheshin tendencave social revolucionare. Këto lëvizje u lidhen, po sikur se rrymat revolucionare, kundër nacionalizmit të ngritur nga ShBA-ja. Shpesh, sistemet qeverisëse demokratike u zëvendësuan nga diktaturat ushtarake. Me qëllim të shfrytëzimit të mundësive dhe aftësive për zhvillimin e mëtejshëm ekonomik më 1960 u themelua Zona e lirë tregtare e Amerikës latine, (1960) Tregu qendror amerikan si dhe Paktit të Andeve më 1969. Presidenti i ShBA-ve gjatë viteve 1961-1963, Kenedi (J.F.Kennedy), me qëllim që të ndihmojë vendet e prapambetura të Amerikës latine, më 1961, ja arriti që të themelojë Aleancën për përparim (Charta Punta del Este). Për deri sa revolucionet socialiste në Guatemalë dhe Bolivi dështuan për një kohë të gjatë, revolucioni socialist në Kubë më 1956, nën udhëhiqen e Kastros (F. Castro) korri suksese dhe filloi të ndikojë në shtete përreth, në të cilat u krijuan shumë grupe guerile. Këto grupe mundoheshin të mobilizonin popullsinë fshatare në përpjekjet revolucionare socialiste, dhe shpesh vepronin sipas taktikave guerile të njohura si Tupamaros nëpër qytete (Terrorismus).

Tentimet e kryetarit të Kilit, Alendi (S.Allende Gossens), për të instaluar një sistem të shoqërisë socialiste dështuan, mirëpo në politikën e jashtme thelluan përpjekjet për mëvetësi nga ShBA-ja. Këto rrethana pasqyrohen në përpjekjet për riorganizimin e Organizatës së Shteteve të Amerikës. Me marrëveshjen e arritur në Meksikë më Meksikë më 1967, e njohur në histori si Kontrata e Tlatelolos, Amerika latine u shpall si zonë e lirë nga armët bërthamore.

Other Languages
Afrikaans: Latyns-Amerika
aragonés: America Latina
asturianu: América Llatina
azərbaycanca: Latın Amerikası
башҡортса: Латин Америкаһы
Boarisch: Lateinamerika
žemaitėška: Luotīnu Amerėka
беларуская: Лацінская Амерыка
беларуская (тарашкевіца)‎: Лацінская Амэрыка
bamanankan: Latino Amerika
brezhoneg: Amerika Latin
Cymraeg: America Ladin
Deutsch: Lateinamerika
English: Latin America
Esperanto: Latinameriko
español: América Latina
euskara: Latinoamerika
estremeñu: América Latina
føroyskt: Latínamerika
français: Amérique latine
贛語: 拉丁美洲
Fiji Hindi: Latin America
interlingua: America latin
Bahasa Indonesia: Amerika Latin
italiano: America Latina
Patois: Latn Amoerka
la .lojban.: la'ortu'a
Basa Jawa: Amérika Latin
Qaraqalpaqsha: Latın Amerika
kernowek: Amerika Latin
Lingua Franca Nova: America Latina
Limburgs: Latiens Amerika
lietuvių: Lotynų Amerika
latviešu: Latīņamerika
македонски: Латинска Америка
Bahasa Melayu: Amerika Latin
Mirandés: América Latina
မြန်မာဘာသာ: လက်တင်အမေရိက
مازِرونی: لاتین آمریکا
नेपाल भाषा: लातिन अमेरिका
Nederlands: Latijns-Amerika
norsk nynorsk: Latin-Amerika
Norfuk / Pitkern: Leten Merika
português: América Latina
română: America Latină
sicilianu: Amèrica latina
srpskohrvatski / српскохрватски: Latinska Amerika
Simple English: Latin America
slovenčina: Latinská Amerika
slovenščina: Latinska Amerika
српски / srpski: Латинска Америка
Seeltersk: Latienamerikoa
svenska: Latinamerika
Türkmençe: Latyn Amerikasy
Türkçe: Latin Amerika
татарча/tatarça: Латин Америкасы
українська: Латинська Америка
vèneto: Merica latina
Tiếng Việt: Mỹ Latinh
吴语: 拉丁美洲
中文: 拉丁美洲
Bân-lâm-gú: Latin Bí-chiu
粵語: 拉丁美洲