Lingua ngrisa

English
Parratu n:Regnu Unitu, Stati Uniti, Canada, Australia, Nova Zilanna, e n'àutri 102 paisi
Pirsuni:circa 514 miliuna
Classìfica:-
Famigghi linguìstichi:Lingui innu-europei

  Lingui girmànichi
    Uccidintali
        Ngrisi

Lingua ufficiali
Paisi:taliati la vuci
Riulata di:nun ufficiarmenti

di l'Oxford English Dictionary

Classificazzioni
ISO 639-1en
ISO 639-2eng
SILENG
EN (ISO 639-1)

Lu ngrisi (o nglisi; nomu ndìgginu: English) è na lingua indoeuropea appartinenti ô vrancu occidintali dî lingui girmànichi, nzèmmula cu l'ulannisi, cu l'àutu e vasciu tudiscu, cû fiammingu e cû frisuni. È la lingua parrata nta l'Amèrica dû Nord, nta l'Australia, nta lu Regnu Unitu, nta l'Africa dû Sud, nta la Nova Zilanna e nta tanti àutri paisi.

Lu ngrisi òccupa na pusizzioni particulari, nun sulu rispettu ê lingui girmànichie, ma puru ô nternu dû gruppu linguìsticu indoeuropeu: havi simprificatu e canciatu la propia struttura d'avvicinàrisi oramai cchiù a na lingua isulanti chiuttostu ca a na lingua flissiva. Dû puntu di vista dû vucabbulariu, tuttavia, cunteni cchiù tèrmini d'urìggini nun girmànica (spiciarmenti latina) ca girmànica, e pi chissu è la lingua cchiù aperta â trasuta di novi tèrmini d'àutri lingui.

Ntô corsu dû sèculu XX lu ngrisi addivintò la lingua franca p'eccillenza, abbattennu la pricidenti suprianata dû francisi chi a sò tempu avìa sustitutu lu talianu e lu latinu a fini di cumunicazzioni diprumàtica e scintìfica. È oi puru strumentu pâ cumunicazzioni ntra etnìi privi di cunnissioni culturali, scintìfichi o pulìtichi.

Si càrcula ca li parranti ngrisi comu lingua matri (English as a native language, ENL) s'agghicanu a circa 350 miliuna; li parranti di English as a second language (ESL), zoè appressu â lingua nazziunali o nativa, circa 300 miliuna, li parranti di English as a foreign language (EFL), zzoè comu una lingua nzignata a scola ma nun 'n usu ntô propiu paisi, circa 100 miliuna. Lu nùmmaru di chiddi chi nun ùsanu lu ngrisi comu lingua matri supira dunca chiddu di chiddi ca lu pàrranu di nasciuta.

Storia

La sò storia accuminza cu la migrazzioni di genti di la zona dû mari dû nord appressu â pinìsula di lu Jutland.
Èranu tri pòpuli:

  • li juti,
  • l'angli e
  • li sassuna.

Cu li migrazzioni sti genti purtàranu li soi lingui nta l'ìsula britànnica. Sti lingui ntacchia nticchia, grazzi puru a la forza di li re accuminciaru a èssiri unificati nta n'ùnica lingua ca veni òi chiamata anglussassuni (ngrisi:anglo-saxon). Cu l'agghicata di li genti nurmanni la lingua nun fu parrata cchiù di li signura, chisti parràvanu la lingua di li novi patruna, lu francisi di ddu tempu. A picca a picca li francisi accuminzaru a parrari la lingua di li genti. Granni scrittura comu Geoffrey Chaucer accuminciavanu a scriviri nta sta lingua. Lu dialettu parratu nta la capitali accuminzò a addivintari la lingua cumuni. Li ngrisi accuminzaru a spanniri lu sò tirritoriu e purtaru la sò lingua pi tuttu lu munnu. Li sò terri èranu accussì lachi ca si dicìa ca lu suli mai tramuntassi nta li sò rumini. A l'Amèrica, l'Innia e nzinu a l'Australia la sò lingua fu purtata.

Cu la fini di l'etati di li culoni li nglisi pirderu li terri ma la sò lingua era parrata ancora. Videmma li paisi comu lu nostru e tutti chiddi di l'Europa accuminzaru a nzignàrila a li carusi nta li scoli. Òi lu Regnu Unitu dici ca unu su cincu sapi parrari ngrisi, arcuni dìcinu ca unu su quattru.

La lingua di li vari paisi accuminza a canciari e sulu la forma scritta pò èsseri caputa, suprattuttu pi li paisi nichi o chiddi ca sunnu cchiù pòviri, nta l'Africa. Lu ngrisi dî Stati Uniti, lu miricanu (nglisi: American-English) e chiddu caa tutti ponnu vidiri supra li canali comu lu CNN o chiddu di li tracci n nglisi di li film di Hollywood.

Distribuzzioni giogràfica

Lu ngrisi è usatu comu lingua matri (ufficiarmentie) nnî siquenti paesi:

È mpijatu comu lingua ufficiali n: Bangladesci, Botswana, Brunei, Camerun, Ìsuli Cook, Figgi, Filippini, Gambia, Ghana, Hong Kong, Innia, Kenya, Kiribbati, Lesothu, Malawi, Malesia, Malta, Mauritius, Namibbia, Nauru, Niggeria, Pakistan, Palau, Papua Nova Guinia, Portu Ricu, Samoa Occidintali, Seychelles, Sierra Liuni, Singapura, Ìsuli Salomuni, Sri Lanka, Tuvalu, Swaziland, Tanzania, Uganda, Vanuatu, Zambia e Zimbabwe.

È mpijatu comu lingua a usu cummerciali e turisticu cù nutevuli successu in: Sardigna, Sicilia, Corsica, Isuli Baleari, Isuli Azzorre, Isuli Canarie e Madeira.

È macari la lingua cchiù usata ntô cummerciu ntirnazziunali.

Nta l'Italia

Una liggi dû rumilaquattru fici ubblicatoria la lingua nglisi nta li scoli di l'Italia accuminzannu di la prima classi di l'elemintari. L'Eurostat dici ca nta lu 2005 lu 59% di li genti di l'unioni sapìa parrari lu ngrisi. È la lingua chi l'Unioni Europea usa comu lingua di travagghiu appressu ô francisi e ô tudiscu, ma chiossai di sissanta carti fatti nta li'istituzzioni sunnu scrivuti n ingrisi.

Rifirimenti

  • Crystal, David, English as a Global Language Second Editon, Cambridge University Press.
  • Eurostat - li statistichi sunnu rispunìbbili pi tutti un si paanu
  • Eurobarometro speciale lingue 2005 - rispunìbbili pi tutti un si paa

Vuci currilati

  • Prununza dû ngrisi
  • Fausi amici nnâ lingua ngrisa
  • Lingui di Internet
  • Wikspeak
  • Strine
  • Siculish

Lijami sterni

  • Grammàtica ngrisa: Grammàtica ngrisa di basa cu asèrcizzi ntirattivi
  • Sound Comparisons: p'ascutari e paragunari comu si prunùnzanu li stessi palori nnî vari accenti riggiunali e intirnazziunali dû ngrisi

Autri pruggetti

Other Languages
адыгабзэ: Инджылызыбзэ
Afrikaans: Engels
Akan: English
Alemannisch: Englische Sprache
አማርኛ: እንግሊዝኛ
aragonés: Idioma anglés
مصرى: انجليزى
অসমীয়া: ইংৰাজী ভাষা
asturianu: Idioma inglés
Aymar aru: Inlish aru
azərbaycanca: İngilis dili
башҡортса: Инглиз теле
žemaitėška: Onglu kalba
Bikol Central: Tataramon na Ingles
беларуская: Англійская мова
беларуская (тарашкевіца)‎: Ангельская мова
български: Английски език
भोजपुरी: अंगरेजी
bamanankan: Angilɛkan
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: ইংরেজি ঠার
brezhoneg: Saozneg
bosanski: Engleski jezik
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: ᨅᨔ ᨕᨗᨋᨗᨔᨗ
буряад: Англи хэлэн
català: Anglès
Chavacano de Zamboanga: Lengua Inglés
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ĭng-ngṳ̄
Cebuano: Iningles
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᐧᐁᒥᔥᑎᑯᔒᐤ ᐊᔨᒧᐧᐃᓐ
qırımtatarca: İngliz tili
čeština: Angličtina
kaszëbsczi: Anielsczi jãzëk
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Англїискъ ѩꙁꙑкъ
Cymraeg: Saesneg
Zazaki: İngılızki
dolnoserbski: Engelšćina
ދިވެހިބަސް: އިނގިރޭސި
ཇོང་ཁ: ཨིང་ལིཤ
eʋegbe: Eŋlisigbe
Ελληνικά: Αγγλική γλώσσα
emiliàn e rumagnòl: Inglés
Esperanto: Angla lingvo
español: Idioma inglés
euskara: Ingeles
estremeñu: Luenga ingresa
Na Vosa Vakaviti: Vosa Vakavalagi
føroyskt: Enskt mál
français: Anglais
arpetan: Anglès
Nordfriisk: Ingelsk spriak
Frysk: Ingelsk
Gaeilge: An Béarla
贛語: 英語
kriyòl gwiyannen: Annglé
Gàidhlig: Beurla
Avañe'ẽ: Ingleñe'ẽ
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Inglez
Gaelg: Baarle
Hausa: Turanci
客家語/Hak-kâ-ngî: Yîn-ngî
עברית: אנגלית
Fiji Hindi: English bhasa
hrvatski: Engleski jezik
hornjoserbsce: Jendźelšćina
Kreyòl ayisyen: Lang angle
magyar: Angol nyelv
հայերեն: Անգլերեն
Արեւմտահայերէն: Անգլերէն
interlingua: Lingua anglese
Bahasa Indonesia: Bahasa Inggris
Interlingue: Anglesi
ГӀалгӀай: Ингалсий мотт
íslenska: Enska
italiano: Lingua inglese
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᖃᓪᓗᓈᑎᑐᑦ
日本語: 英語
Patois: Ingglish
la .lojban.: glibau
Qaraqalpaqsha: Ingliz tili
Taqbaylit: Taglizit
Адыгэбзэ: Инджылыбзэ
Kongo: Kingelezi
қазақша: Ағылшын тілі
kalaallisut: Tuluttut
ភាសាខ្មែរ: ភាសាអង់គ្លេស
ಕನ್ನಡ: ಆಂಗ್ಲ
한국어: 영어
Перем Коми: Инглиш кыв
къарачай-малкъар: Ингилиз тил
कॉशुर / کٲشُر: اَنٖگرَیزی زَبانَ
Ripoarisch: Änglische Sproch
kernowek: Sowsnek
Кыргызча: Англис тили
Lëtzebuergesch: Englesch
Lingua Franca Nova: Engles (lingua)
Limburgs: Ingels
lumbaart: Lengua inglesa
lingála: Lingɛlɛ́sa
لۊری شومالی: زڤوݩ اْنڳلٛیسی
lietuvių: Anglų kalba
latviešu: Angļu valoda
Basa Banyumasan: Basa Inggris
мокшень: Англань кяль
Malagasy: Fiteny anglisy
олык марий: Англичан йылме
Māori: Reo Pākehā
Minangkabau: Bahaso Inggirih
македонски: Англиски јазик
монгол: Англи хэл
кырык мары: Англ йӹлмӹ
Bahasa Melayu: Bahasa Inggeris
Mirandés: Léngua anglesa
مازِرونی: اینگلیسی زبون
Dorerin Naoero: Dorerin Iburubur
Napulitano: Lengua ngrese
Plattdüütsch: Engelsche Spraak
Nedersaksies: Engels
नेपाल भाषा: अंग्रेजी भाषा
Oshiwambo: English
Nederlands: Engels
norsk nynorsk: Engelsk
norsk: Engelsk
Novial: Anglum
Nouormand: Angliais
Sesotho sa Leboa: Seisimane
Diné bizaad: Bilagáana bizaad
Chi-Chewa: Chingerezi
occitan: Anglés
Livvinkarjala: Anglien kieli
Pangasinan: Salitan Ingles
Kapampangan: Amanung Ingles
Papiamentu: Ingles
Picard: Inglé
Norfuk / Pitkern: Inglish
Piemontèis: Lenga anglèisa
پنجابی: انگریزی
پښتو: انګلیسي
português: Língua inglesa
Runa Simi: Inlish simi
rumantsch: Lingua englaisa
română: Limba engleză
armãneashti: Limba anglicheascã
tarandíne: Lènga 'nglese
русиньскый: Анґліцькый язык
Kinyarwanda: Icyongereza
संस्कृतम्: आङ्ग्लभाषा
саха тыла: Ааҥыл тыла
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ
davvisámegiella: Eaŋgalsgiella
Sängö: Anglëe
srpskohrvatski / српскохрватски: Engleski jezik
ၽႃႇသႃႇတႆး : လိၵ်ႈဢင်းၵိတ်ႉ
Simple English: English language
slovenčina: Angličtina
slovenščina: Angleščina
Gagana Samoa: Fa'aperetania
chiShona: Chirungu
Soomaaliga: Af-Ingiriisi
српски / srpski: Енглески језик
Sranantongo: Ingristongo
SiSwati: SíNgísi
Sesotho: Senyesemane
svenska: Engelska
Kiswahili: Kiingereza
ślůnski: Angelsko godka
தமிழ்: ஆங்கிலம்
తెలుగు: ఆంగ్ల భాష
Türkmençe: Iňlis dili
Tagalog: Wikang Ingles
Setswana: Sekgoga
Tok Pisin: Tokples Inglis
Türkçe: İngilizce
Xitsonga: Xinghezi
татарча/tatarça: Инглиз теле
Twi: English
reo tahiti: Reo Paratāne
тыва дыл: Англи дыл
удмурт: Англи кыл
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىنگلىز تىلى
українська: Англійська мова
oʻzbekcha/ўзбекча: Ingliz tili
Tshivenda: English
vepsän kel’: Anglijan kel'
Tiếng Việt: Tiếng Anh
West-Vlams: Iengels
Volapük: Linglänapük
Winaray: Ininglis
吴语: 英语
isiXhosa: IsiNgesi
მარგალური: ინგლისური ნინა
ייִדיש: ענגליש
Vahcuengh: Vah Yinghgoz
Zeêuws: Iengels
中文: 英语
文言: 英語
Bân-lâm-gú: Eng-gí
粵語: 英文
isiZulu: IsiNgisi