Friedrich Engels

Friedrich Engels l’onn 1868
Signatura da Friedrich Engels

Friedrich Engels (* 28 da november 1820 a Barmen en la provinza prussiana Jülich-Kleve-Berg; † 5 d’avust 1895 a Londra) è stà in filosof, teoreticher da la societad, istoriograf, schurnalist e revoluziunar communistic. Ensemen cun Karl Marx ha el sviluppà la teoria da la societad e da l’economia che vegn numnada oz marxissem.

Gia avant Marx è Engels s’occupà cun la critica da l’economia politica. Ils sbozs d’ina critica da l’economia naziunala ch’el ha publitgà il 1844 han furmà per Marx il punct da partenza per sias atgnas lavurs. L’onn 1845 è cumparida la scrittira communabla ‹Die heilige Familie› en la quala Engels e Marx han cumenzà a sviluppar lur chapientscha da la teoria. L’onn 1848 han els scrit per incumbensa da la Lia dals communists il ‹Manifest communistic›.

Cun ses studi ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› (1845), ch’ha gì gronda influenza, tutga Engels tar ils piuniers da la sociologia empirica. [1] Si’activitad publicistica ha contribuì a moda decisiva a derasar il marxissem. Sper l’‹Anti-Dühring› (1877) ha surtut la furma curta ‹Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft› (1880) chattà gronda resonanza. Suenter la mort da Marx l’onn 1883 ha Engels edì il segund ed il terz tom da l’ovra principala da quel, ‹Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie›. Ultra da quai ha el cuntinuà a formular las basas teoreticas da lur concepziun dal mund communabla, tranter auter en furma da las ovras ‹Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats› (1884) e ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› (1888).

Sper ses studis economics e filosofics è Engels er s’occupà intensivamain cun il svilup da las scienzas natiralas e da la matematica, furmond uschia il fundament dal materialissem dialectic da pli tard.

Il privel che l’Europa sa sviluppia en direcziun d’ina guerra mundiala ha el prevesì gia baud; anc l’onn 1893 ha el empruvà da dar cun ina seria d’artitgels en il ‹Vorwärts› l’impuls per reducir las armadas permanentas. [2]

Vita ed ovra

Uffanza e giuventetgna (1820–1841)

La chasa da la famiglia Engels a Barmen

Engels è stà l’emprim da nov uffants da Friedrich Engels e da sia dunna Elisabeth Franziska Mauritia Engels (nata van Haar). Il bab lavurava sco fabritgant da mangola, e quai cun success. El derivava d’ina famiglia bainvisa ch’era sesenta dapi il 16avel tschientaner en il Bergisches Land e steva datiers dal pietissem. Sia mamma derivava d’ina famiglia da filologs. En sia citad nativa Barmen (che fa oz part da la citad da Wuppertal) ha Engels visità la scola da citad. L’atun 1834 al ha ses bab tramess sin il gimnasi liberal dad Elberfeld. Il scolar aveva grond talent per linguas ed è s’entusiasmà per ideas umanisticas; adina dapli è el vegnì en opposiziun cun ses bab. La finala ha quel sfurzà Engels il settember 1837 – in onn avant l’abitur – da bandunar il gimnasi per ir a lavurar en la fatschenta commerziala dal bab a Barmen. Il fanadur 1838 è Engels viagià a Bremen per cuntinuar fin l’avrigl 1841 sia furmaziun en la chasa dal commerziant a l’engronda e consul saxon Heinrich Leupold. El viveva en il tegnairchasa da Georg Gottfried Treviranus ch’era preditgant a la baselgia da s. Martin.

A Bremen, ina citad da tenuta averta, ha Engels gì chaschun da persequitar sper sia scolaziun commerziala las ideas liberalas che vegnivan derasadas en gasettas e cudeschs. El è surtut sa sentì pledentà dals poets e publicists liberals dal ‹Junges Deutschland› ed ha sez fatg emprovas litteraras.

Anc la primavaira 1839 ha Engels cumenzà a far giu quint cun il pietissem radical da sia citad natala. En ses artitgel ‹Briefe aus dem Wuppertal›, ch’è cumparì il 1839 en il ‹Telegraph für Deutschland›, ha el descrit co ch’il misticissem religius penetreschia en il Wuppertal tut ils secturs da la vita. A medem temp ha el rendì attent a la colliaziun tranter la tenuta pietistica e la miseria sociala.

Engels è stà activ sco correspundent da Bremen dal ‹Morgenblatt für gebildete Leser› che cumpareva a Stuttgart ed a partir dal 1840 per l’‹Augsburger Allgemeine Zeitung›. El ha scrit numerusas criticas litteraras, poesias, dramas e diversas lavurs en prosa. Ultra da quai ha el cumpilà rapports davart la dumonda da l’emigraziun e davart la navigaziun a vapur. Impurtants promoturs da ses interess litterars e politics han furmà da quel temp Ludwig Börne, Ferdinand Freiligrath e surtut Karl Gutzkow. En il ‹Telegraph für Deutschland› da quest ultim èn cumparidas tranter il 1839 ed il 1841 numerusas contribuziuns dad Engels sut il pseudonim Friedrich Oswald.

A partir dal settember 1841 ha Engels absolvì a Berlin ses servetsch militar d’in onn tar la brigada d’artigliaria da la garda ed ha er frequentà là a l’universitad prelecziuns da filosofia. El è s’avischinà al circul dals giuvens hegelians ed è s’associà a la gruppa enturn Bruno ed Edgar Bauer, ils uschenumnads ‹libers›. Sut l’impressiun da las prelecziuns che Schelling aveva tegnì a Berlin davart Hegel ha Engels publitgà sin la midada da l’onn 1841/42 in artitgel e duas broschuras che sa drizzan cunter la filosofia da Schelling. [3]

Dapi ch’el aveva scrit ses pamflets encunter Schelling, è Engels sa deditgà adina dapli a la filosofia. El ha studegià l’ovra da Hegel, è s’occupà detagliadamain cun la critica da la religiun ed è sa drizzà l’emprima giada vers la filosofia dals materialists franzos. A partir da la mesadad da l’onn 1842 ha el cumenzà a studegiar l’ovra da Ludwig Feuerbach (‹Das Wesen des Christentums›), il qual ha sbittà tant la religiun sco er l’idealissem da Hegel. Sut l’influenza da questas scrittiras è Engels s’allontanà adina dapli dals giuvens hegelians ed ha cumenzà a s’appropriar posiziuns dal materialissem. Tras quai han dumondas da la politica actuala survegnì per el adina dapli muntada. A partir da l’avrigl 1842 ha el publitgà en la ‹Rheinische Zeitung› artitgels ch’eran drizzads cunter il curs reacziunar dal stadi prussian; questa gasetta furmava da quel temp l’organ central dal moviment burgais da l’opposiziun en Germania.

‹Briefe aus dem Wuppertal› ed occupaziun cun ils giuvens hegelians

Engels è gia s’interessà fitg baud per la situaziun precara dals lavurants. Gia en il tractat ‹Briefe aus dem Wuppertal› ch’è cumparì il 1839 en il ‹Telegraph für Deutschland› descriva el tranter auter ils sintoms da degeneraziun da lavurants d’industria tudestgs – sco per exempel la derasaziun dal misticissem e da l’alcoholissem – e la lavur d’uffants en las fabricas. [4]

Daspera è el s’occupà fitg ferm cun ils giuvens hegelians, surtut cun David Friedrich Strauss. Sut l’influenza da las prelecziuns che Schelling ha tegnì davart Hegel ha el publitgà il 1842/43 artitgels e broschuras ch’eran drizzads cunter Schelling e sia critica da Hegel. [5] Engels è sa mess en quests texts cunter l’emprova da Schelling da giustifitgar la religiun cristiana ed ha defendì la dialectica da Hegel. La filosofia da Schelling muntia in regress en la scholastica e mistica e na saja nagut auter che l’emprova da puspè far da la filosofia la «fantschella da la teologia». [6]

Emprims pass revoluziunars (1842–1844)

‹Rheinische Zeitung›

Il november 1842 è Engels viagià sur Cologna – nua ch’el ha entupà sin la redacziun da la ‹Rheinische Zeitung› per l’emprima giada Karl Marx – a Manchester. Là ha el vivì en la part da la citad Chorlton-on-Medlock per terminar sia scolaziun mercantila en la filandaria da mangola Ermen & Engels che ses bab manava ensemen cun in partenari.

L’ Engalterra era da quel temp industrialisada bundant pli ferm che la Germania. Qua ha Engels emprendì d’enconuscher la realitad da la classa dals lavurants, la quala dueva marcar sia tenuta politica per vita duranta. Il feudalissem avev’ins gia superà là, uschia che Engels ha gì avertamain avant egl las cuntradicziuns tranter la bourgeoisia e la classa da lavurants. El ha tschertgà il contact tar il moviment dals lavurants englais ch’era londervi da sa furmar ed ha emprendì d’enconuscher las furmas da cumbat da quel sco chaumas, meetings ed iniziativas da lescha. [7] La cumpogna da vita dad Engels, la lavuranta irlandaisa Mary Burns, ha giugà en quest connex in’impurtanta rolla. [8]

A Londra è Engels vegnì en contact l’onn 1843 cun l’emprima organisaziun da lavurants tudestga da tenuta revoluziunara, la ‹Lia dals gists›. En quella è el sa cusseglià cun impurtants commembers da quella sco Heinrich Bauer, Joseph Moll e Karl Schapper. Il medem mument è el sa mess en contact cun ils chartists englais a Leeds ed ha scrit emprims artitgels ch’èn cumparids en las gasettas dals ownists (‹The New Moral World›) e chartists (‹The Northern Star›). L’atun 1843 ha cumenzà si’amicizia cun il manader dals chartists Julian Harney e cun il gidanter commerziant e poet Georg Weerth, il qual dueva diriger pli tard il feuilleton da la ‹Neue Rheinische Zeitung› durant ils onns revoluziunars 1848/49.

Sut l’impressiun dal dir cumbat dal proletariat englais, è Engels s’approfundà en il studi da las teorias existentas da la societad chapitalistica. El ha recepì las ovras dals utopists englais e franzos ( Robert Owen, Charles Fourier, Claude-Henri de Saint-Simon) ed ils classichers da l’economia politica burgaisa ( Adam Smith, David Ricardo). Ils resultats da ses studis ha el publitgà en la ‹Rheinische Zeitung›, en gasettas da lavurants englaisas e per part en Svizra. [9] Il favrer 1844 èn lura cumparidas las scrittiras ‹Die Lage Englands› ed ‹Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie›, e quai en ils ‹Deutsch-Französische Jahrbücher› che Karl Marx ed Arnold Ruge edivan a Paris. En quests tractats ha Engels empruvà da chattar in’emprima resposta sin la dumonda, tge rolla che premissas ed interess economics gioghian areguard il svilup da la societad umana.

Curt suenter si’arrivada a Manchester aveva Engels emprendì a conuscher las duas lavurantas irlandaisas Mary e Lizzie Burns, cun las qualas el è stà unì en charezza per vita duranta. In di avant la mort da Lizzie (ils 11 da settember 1878) ha el anc serrà uffizialmain la lètg cun ella.

Cun Marx ha Engels gì permanentamain contact en scrit dapi ch’el aveva collavurà vi dals ‹Deutsch-Französische Jahrbücher›. Tar ses return en Germania, la fin avust 1844, ha Engels visità per diesch dis Marx a Paris. Ils dus han constatà che lur ideas correspundevan per gronda part ed èn sa cunvegnids da lavurar en l’avegnir stretgamain ensemen.

‹Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie›

Cun ses arriv en l’Engalterra (1842), l’occupaziun cun il chartissem ed ils emprims conflicts istorics dal moviment da lavurants è l’interess dad Engels sa spustà sin l’analisa da la situaziun sociala e politica dals lavurants. El è vegnì a la persvasiun ch’il cumbat per ils interess materials furmia l’impuls central dal svilup da la societad e che quel chattia si’expressiun politica en il cumbat da las classas. Sias ideas teoreticas da quel temp resortan il meglier en la scrittira ‹Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie›. [10] En quella ha Engels formulà sia critica envers la filosofia idealistica e materialistica. Sco categoria centrala dal chapitalissem fa el resortir il possess privat. Quel furmia il motiv per l’alienaziun da la lavur, per la furmaziun da monopols e per il fatg ch’i dettia adina puspè crisas. La schliaziun dal problem dal chapitalissem vesa Engels en in’organisaziun raziunala da la producziun. [11]

Emprima collavuraziun cun Karl Marx (1844–1847)

Friedrich Engels ils onns 1840/50

Suenter ses return a Barmen è Engels fruntà sin relaziuns ch’eran sa midadas. La sullevaziun dals tessunzs en la Silesia il zercladur 1844 aveva er manà en autras parts da la Germania a chaumas da lavurants. Quellas han motivà las forzas burgaisas en la Prussia renana da far opposiziun cunter la regenza prussiana. Per sustegnair l’opposiziun ha Engels tschertgà il contact tar ils socialists ch’eran activs en la Renania ed oravant tut tar lur teoreticher principal Moses Hess. Cun el e cun il pictur e poet Gustav Adolf Koettgen ha el sviluppà a partir da l’atun 1844 ad Elberfeld ina vasta activitad agitatorica. En las ‹Elberfelder Reden› dal favrer 1845 ha Engels propagà ina societad communistica [12]; sinaquai al ha la regenza provinziala adossà in scumond da sa preschentar a radunanzas publicas. Engels è uss sa concentrà sin rinforzar las colliaziuns tranter las gruppas socialisticas ch’agivan a moda illegala; daspera ha el tgirà sias relaziuns internaziunalas – surtut cun ils socialists e chartists englais. Per la revista socialistica ‹The New Moral World›, vi da la quala el aveva gia collavurà en l’Engalterra, ha el scrit plirs artitgels, en ils quals el ha rapportà co ch’i sa sviluppian en Germania tendenzas socialisticas. Ultra da quai ha el empruvà da gudagnar las differentas gruppas per las ideas ch’el e Marx propagavan e da surmuntar las imaginaziuns idealisticas ed utopic-socialisticas che prevalevan. In impurtant pass ha furmà l’ovra communabla dad Engels e Marx ‹Die heilige Familie› dal favrer 1845. La publicitad scientifica en Germania ha reagì cun attatgas vehementas sin las ideas materialistic-socialisticas cuntegnidas en quella. Per sviluppar vinavant la teoria dal cumbat da las classas, ha Engels lavurà dapi si’arrivada a Barmen intensivamain vi da si’ovra ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› ch’è cumparida il mars 1845 en la chasa editura dad Otto Wigand. Quella è vegnida recensada en las pli impurtantas gasettas e revistas tudestgas ed è fruntada sin grond interess tar las forzas democraticas da la burgaisia.

L’avrigl 1845 è Engels ì a star a Brüssel per sustegnair Karl Marx. Sut squitsch da la reacziun prussiana era quel vegnì bandischà da la regenza franzosa ed era sa domicilià en il giuven reginavel beltg. Anc il medem onn è Mary Burns suandada Engels nà da l’Engalterra. A Brüssel han Marx ed Engels radunà enturn els in circul d’amis ed enconuschents communabel, al qual appartegnevan tranter auter Moses Hess, Ferdinand Freiligrath, Joseph Weydemeyer e Joachim Lelewel. Marx ed Engels han constatà ch’i sa derasavan entaifer il moviment communistic ideas ch’impedivan che lur novas enconuschientschas vegnian recepidas. Els han perquai cumenzà a lavurar vi da la scrittira ‹Die deutsche Ideologie›, la quala cumpigliava ina critica da Feuerbach e dal svilup dal socialissem tudestg dapi lura. [13] Il matg 1846, suenter ina lavur communabla da sis mais, han els terminà l’ovra. Fin il 1847 è Engels sa stentà adumbatten da chattar ina chasa editura per lur scrittira, la quala el ha anc cumplettà l’entschatta 1847 cun il tractat ‹Die wahren Sozialisten›. Tenor lur puntg da vista avevan els tschentà cun quai ils fundaments teoretics per la vieuta futura da la societad; sinaquai han Marx ed Engels resguardà sco lur emprima incumbensa da gudagnar «il proletariat europeic e sco emprim dal tut il tudestg» per lur persvasiuns. [14] Suenter il 1846 èn els sa deditgads adina dapli a la lavur pratica da fundar ina partida proletaria. Il favrer 1846 han els fundà ensemen cun Philippe Gigot a Brüssel il comité da correspundenza communistic, il qual dueva stgaffir la colliaziun tranter ils communists dals differents pajais. Anc en il decurs dal 1846 èn vegnids fundads ulteriurs comités en numerusas citads europeicas. Marx ed Engels resguardavan questas gruppas, ch’eran per ordinari vaira pitschnas, sco basa per derasar lur ideas entaifer il moviment dals lavurants ed han prendì quai sco punct da partenza per confruntar sasezs cun ils concepts ideologics ch’avevan determinà fin qua las ideas dals lavurants. Igl è quai surtut stà il communissem utopic da Wilhelm Weitling, las ideas dal socialist franzos Proudhon sco er il concept dal «vair socialissem» da Karl Grün.

La fin schaner 1847 èn Marx ed Engels daventads commembers da la ‹Lia dals gists›, la quala era s’avischinada en il fratemp a lur ideas. Els han uss lavurà cun tutta forza vi da la transfurmaziun da la Lia en ina partida da la classa da lavurants. Entant ha Marx scrit a Brüssel ses pamflet teoretic ‹Misère de la philosophie›; quel è cumparì il fanadur 1847 en Frantscha e furma ina critica dals plans da refurma da Proudhon. A Paris ha Engels propagà las dumondas teoreticas cuntegnidas en lur cudesch en ils circuls dals communists tudestgs e tranter ils manaders dals socialists franzos. Il zercladur 1847 ha gì lieu l’emprim da dus congress da la ‹Lia dals gists›, la quala è sa numnada da qua davent ‹Lia dals communists›; en il center na steva per ses commembers betg pli la giustia, mabain il «cumbat cunter l’urden social vertent ed il possess privat». [15] Al lieu da la veglia devisa da la Lia ‹Tut ils umans èn frars› è uss passada la devisa da classa revoluziunara ‹Proletaris da tut ils pajais, as unì!›. En furma da 22 dumondas e respostas ha il congress deliberà in ‹Sboz per in credo communistic›.

L’avust 1847 ha Engels fundà ensemen cun Marx l’Uniun dals lavurants tudestgs da Brüssel, il settember è suandada – tenor il model dals Fraternel Democrats da Londra – l’Association démocratique. L’entschatta november 1847 ha Engels formulà ils princips dal communissem, e quai per incumbensa dals commembers parisians da la Lia dals communists. Anc en il decurs dal medem mais èn Marx ed Engels sa participads al segund congress da la Lia dals communists a Londra, nua ch’ins als ha incumbensà da schlargiar il program da la Lia. Da quai è resultà il ‹Manifest communistic› ch’è cumparì il favrer 1848 a Londra. L’ovra è vegnida scritta sut l’aspectativa che la revoluziun burgaisa dal 1848 vegnia a manar ad ina vieuta proletaria da las relaziuns socialas en Germania. En pli è Engels vegnì activ da quel temp en la cuntraversa cun il «vair socialissem» en la ‹Deutsche-Brüsseler-Zeitung›.

‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England›

‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England›

Suenter ses return da l’Engalterra en Germania ha Engels scrit tranter il november 1844 ed il mars 1845 ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England›. Quest ovra ch’è cumparida il 1845 furma l’emprima publicaziun pli gronda scritta be dad Engels. La publicaziun è crudada en in temp da gronda tensiun sociala en Germania (sullevaziun dals tessunzs). Engels s’occupa qua da la dumonda sociala, e quai partind da las relaziuns en l’Engalterra ch’el enconuscheva or d’atgna experientscha. El descriva ils miserabels quartiers d’abitar dals lavurants en las citads industrialas englaisas e tracta las cundiziuns da lavur dal proletariat rendend attent a la lavur d’uffants, a malsognas da professiun ed a las autas ratas da mortalitad. La finala infurmescha el davart l’ulteriura suppressiun da las famiglias da lavurants tras il sforz da cumprar las mangiativas tar ils interprendiders e d’abitar en las abitaziuns messas a disposiziun da quels (sistem da truck and cottage).

Elavuraziun communabla dal passà filosofic

L’amicizia cun Marx ch’ha cumenzà il settember 1844 ha l’emprim manà ad in’elavuraziun communabla da lur passà filosofic. Lur emprima scrittira communabla ‹Die heilige Familie oder Kritik der kritischen Kritik› (1845) marchescha lur transiziun da l’idealissem al materialissem. En quest’ovra fan Marx ed Engels giu quint cun lur anteriurs cumpogns tranter ils giuvens hegelians, surtut cun Bruno Bauer. A la ‹critica critica› da quel fan els la reproscha che quella na tschentia betg en il center umans, mabain ‹categorias› – il spiert e la conscienza da sasez – e che quella crodia enavos en il temp avant Feuerbach, il qual haja daditg surmuntà l’idealissem speculativ tenor la filosofia da Hegel.

Sco resposta sin contribuziuns polemicas da Bruno Bauer e Max Stirner en la ‹Vierteljahresschrift› da Wiegand han els scrit la bain pli impurtanta ovra da questa perioda, ‹Die deutsche Ideologie. Kritik der neuesten deutschen Philosophie in ihren Repräsentanten, Feuerbach, B. Bauer u. Stirner, u. des deutschen Sozialismus in seinen verschiedenen Propheten›. En questa scrittira resumeschan Marx ed Engels lur critica envers la filosofia dals giuvens hegelians; lur pretensiuns areguard ina midada da la conscienza da sasez intendian be d’interpretar auter l’existent, ma d’acceptar quel uschiglio. Il materialissem da Feuerbach, la filosofia da la conscienza da sasez da Bauer e l’anarchissem individualistic da Stirner na mettevan – malgrà tutta radicalitad teoretica – betg maun vi da las relaziuns praticas. Daspera crititgeschan els il socialissem tudestg che sa dettia bain cosmopolitic, ma che mussia en vardad ina «bornadadad naziunala». [16] Quel saja degradà d’in moviment social ad in stgomi d’ideas litterar che cuntentia be pli ils basegns da la pitschna burgaisia tudestga.

Cun sa sparter dals giuvens hegelians e dals socialists èn las posiziuns da Marx ed Engels daventadas pli radicalas. Il 1847 èn els vegnids incumbensads dal segund congress da la Lia dals communists d’elavurar il ‹Manifest da la partida communistica›. L’ovra formulescha il cumbat da classa sco princip da l’istorgia da fin qua ed interpretescha l’avanzament da la burgaisia moderna sco victoria d’ina classa revoluziunara. Cun sia victoria perdia la bourgeoisia però a medem temp sia rolla revoluziunara e frainia l’ulteriur svilup da las forzas productivas. En ses cumbat cunter il feudalissem haja la bourgeoisia destruì tut las relaziuns tradiziunalas tranter ils umans e tschentà a lur lieu «puras relaziuns pecuniaras». [17] Il fundament da la societad chapitalistica stgaffida da quella saja la lavur cunter pajament; sia consequenza furmia il proletariat ch’augmentia tras sia lavur il chapital senza pudair s’acquistar agen possess. La bourgeoisia produceschia uschia surtut «ses agens chavafossas». [18] Il ‹Manifest› finescha cun il clom da cumbat «Proletaris da tut ils pajais, as unì!» [19] Questa scrittira n’ha bain sviluppà nagin effect politic direct, ella dueva però daventar pli tard il fundament da programs da partidas socialistics e communistics.

Da la Revoluziun da mars fin a la translocaziun a Londra (1848–1870)

Engels l’onn 1862

Suenter l’erupziun da la Revoluziun da mars a Vienna ed ils cumbats sin las barricadas a Berlin (mars 1848) èn Marx ed Engels sa scuntrads a Paris ed han elavurà là las pretensiuns da la partida communistica en Germania [20]; quellas èn cumparidas en furma d’in fegl sgulant. Silsuenter han omadus bandunà Paris ed èn arrivads l’avrigl a Cologna. Là han els cumenzà cun las preparativas per fundar la ‹Neue Rheinische Zeitung›. Sut las cundiziuns da la libertad da pressa ch’ins aveva gist acquistà, pareva ina gronda gasetta dal di dad esser il med il pli effizient per represchentar en la publicitad las atgnas ideas politicas. Marx è daventà chauredactur da la nova gasetta, Engels ses substitut. Pervi dal privel da vegnir arrestà, ha Engels stuì bandunar il settember 1848 Cologna. El è viagià en Svizra per sustegnair là l’organisaziun d’uniuns da lavurants. Il schaner 1849 è el returnà a Cologna; en il process da pressa cunter la ‹Neue Rheinische Zeitung› al ha la dretgira da giuraders da Cologna declerà per nunculpant.

Il matg 1849 ha Engels sustegnì per in temp a moda activa la sullevaziun dad Elberfeld. In mais pli tard è el entrà en l’armada da Baden e dal Palatinat ed è sa participà sco adjutant da Willich als cumbats revoluziunars a Baden cunter la Prussia en il cumbat a Gernsbach ed en il Palatinat. Qua ha el scuntrà l’emprima giada Johann Philipp Becker, il cumandant da la guardia burgaisa da Baden, cun il qual al dueva liar pli tard ina stretga amicizia. Sia critica envers l’engaschament mo a mesas da la regenza revoluziunara badaisa e la champagna militara che dueva far naufragi ha el pli tard mess en scrit en si’ovra ‹Die deutsche Reichsverfassungskampagne›. [21] Suenter il naufragi da la Revoluziun da mars è Engels fugì – sco blers auters emigrants revoluziunars – sur la Svizra en l’Engalterra.

Il settember 1850 è la Lia dals communists sa dividida. Dus mais pli tard lavurava Engels puspè tar Ermen & Engels a Manchester; el ha surpiglià la part da ses bab, la quala el dueva la finala vender il 1870 ad Ermen. Engels ha cumenzà a studegiar fatgs da militar. Pervi da sias experientschas militaras praticas en il servetsch militar ed en rom dals cumbats a Baden è el sa sviluppà a l’expert da militar, quai ch’al dueva purtar en il surnum ‹general›. Vers la fin da l’onn 1850 ha el ultra da quai cumenzà ad emprender russ ed autras linguas slavas ed è s’occupà cun l’istorgia e la litteratura dals pievels slavs. Ses studis da linguas ha el cuntinuà il 1853 cun emprender il persian. Engels dumagnava dudesch linguas a moda activa e ventg a moda passiva, tranter auter grec vegl, nordic vegl, arab, bulgar, danais, englais, franzos, fris, gotic, irlandais, talian, latin, ollandais, norvegiais, persian, portugais, rumen, russ, scot, svedais, serbocroat, spagnol e tschec.

Sin l’onn 1850 va er enavos il cumenzament dal stgomi cuntinuant cun Marx en furma da brevs. Sut il num da ses ami ha el scrit tranter il 1851 ed il 1862 regularmain per la revista ‹New York Daily Tribune›. Dal 1853 fin il 1856 ha el publitgà divers artitgels davart la Guerra da Crimea ed auters eveniments internaziunals en la ‹New York Daily Tribune› ed en la ‹Neue Oder-Zeitung›.

Dal 1857 fin il 1860 ha Engels lavurà vi da la ‹New American Cyclopaedia› che vegniva edida a New York da Charles Anderson Dana; el ha contribuì ina retscha d’artitgels militars sco er artitgels biografics e geografics. Ultra da quai ha el scrit numerus artitgels da gasetta, tranter auter davart la Guerra en l’Italia dal 1859 er per la gasetta da lavurants ‹Das Volk›.

La fin dals onns 1850 e l’entschatta dals onns 1860 è Engels s’occupà en duas scrittiras cun il naziunalissem europeic che sa fascheva valair adina dapli. L’avrigl 1859 è cumparida a Berlin sco broschura anonima la lavur ‹Po und Rhein›. En quella è el sa drizzà cunter la predominanza austriaca en l’ Italia ed ha fatg valair l’opiniun che be in’Italia independenta possia esser en l’interess da la Germania. Ed er per ils Tudestgs sezs ha el pretendì «l’unitad, la quala (...) suletta ans po render ferms vers anen ed anora». [22] L’entschatta 1860 ha Engels medemamain publitgà a moda anonima la scrittira ‹Savoyen, Nizza und der Rhein›, en la quala el è s’exprimì cunter l’annexiun da la Savoia e da Nizza tras Napoleun III ed ha avertì d’ina allianza tranter la Russia e la Frantscha. [23]

A l’entschatta dals onns 1860 han divers mortoris turblà la vita privata dad Engels: il 1860 è mort ses bab, il 1863 sia dunna Mary Burns ed il 1864 ses collavuratur Wilhelm Wolff. A medem temp han dus eveniments politics attira l’attenziun dad Engels e Marx. La Guerra burgaisa americana (1861–1865) han omadus resguardà sco «spectacul senza paregl en las annalas da l’istorgia da guerra». [24] Engels ha pretendì da l’Uniun da manar la guerra a moda revoluziunara e d’involver pli ferm las massas dal pievel. El ha suttastritgà ch’i sa tractia tar la liberaziun dals nairs dal cumbat elementar da la classa dals lavurants e ch’era ils lavurants alvs na possian betg esser libers uschè ditg che la sclavaria existia. En la sullevaziun polonaisa cunter la Russia zaristica (1863) ha Engels vis a s’accumplir ina premissa per flaivlentar l’influenza reacziunara dal zarissem en l’Europa; quella possia er servir a sviluppar il moviment democratic en la Prussia, l’ Austria e la Russia. [25]

Suenter la mort da Ferdinand Lassalle (il settember 1864) ha Engels collavurà sin proposta da Marx vi da la gasetta dal Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein (ADAV), ‹Social-Demokrat›, per pudair gudagnar ils commembers da quel per ina politica revoluziunara. Il favrer 1865 han però omadus sistì lur collavuraziun, damai che la gasetta sa posiziunava a moda adina pli evidenta en vischinanza da Bismarck. [26] L’onn 1865 è cumparida a Hamburg la broschura ‹Die preussische Militärfrage und die deutsche Arbeiterpartei›. Cun quella ha Engels surtut gì l’intenziun da clamar en memoria envers ils aderents da Lassalle e l’ADAV ina posiziun revoluziunara.

Suenter che Marx aveva lavurà dapi ils onns 1850 vi da si’ovra ‹Das Kapital› è cumparì il settember 1867 l’emprim tom. Engels aveva insumma pussibilità ils studis economics da blers onns da Marx cun prender sin sai il «commerzi da chaun» [27] e finanziond cun quel ina gronda part da l’existenza da la famiglia da Marx. Engels è er stà bun da cussegliar Marx sin tut ils champs da la teoria economica. Da grond’impurtanza è plinavant stà ses cussegl en dumondas praticas. [28] Per derasar las ideas cuntegnidas en ‹Das Kapital› na steva per entant anc a disposiziun nagina gasetta da lavurants; perquai ha Engels publitgà – sut il pretext da la critica – en la pressa burgaisa pliras recensiuns da l’ovra da Marx. L’onn 1868 èsi lura stà pussaivel d’onurar en il ‹Demokratisches Wochenblatt› da Wilhelm Liebknecht la publicaziun da Marx sco la pli impurtanta ovra per ils lavurants insumma. [29]

A Londra fin la mort da Marx (1870–1883)

Qua ha Engels vivì dal 1870 fin il 1894 (122, Regent’s Park Road, London N.W.)

L’october 1870 è Engels ì a star cun Lizzie Burns a Londra, en vischinanza da l’abitaziun da Marx. En il fratemp era prorutta en l’Europa la Guerra tudestg-franzosa. Per Marx ed Engels èsi stà grev da chapir «ch’il pievel franzos s’unfrescha per engrondir l’imperi, enstagl d’abatter quel». [30] Els eran da l’avis che la guerra furmia da vart da la Frantscha in cumbat dinastic che servia a segirar la pussanza da Bonaparte. Ils lavurants tudestgs stoppian perquai sustegnair la guerra, uscheditg ch’i sa tractia tar quella d’ina guerra defensiva cunter Napoleun III, l’adversari principal da l’uniun naziunala da la Germania. [31] Da la fin fanadur 1870 fin il favrer 1871 ha Engels publitgà a Londra en la gasetta dal di ‹Pall Mall Gazette› a moda anonima 59 artitgels davart il decurs da la guerra; quels han chattà in grond resun pervi da lur cumpetenza militara. Fin la sconfitta da Napoleun III (ils 2 da settember 1870) era Engels anc s’exprimì en ses artitgels en quel senn che la Germania sa defendia cunter il schovinissem franzos; silsuenter è la guerra sa midada per el «pli e pli en ina guerra per ils interess d’in nov schovinissem tudestg». [32]

Sin proposta da Marx è Engels vegnì elegì l’october 1870 sco commember dal cussegl general da l’Associaziun da lavurants internaziunala. Sinaquai è el stà activ sco secretari correspundent per la Belgia, la Spagna, il Portugal, l’ Italia ed il Danemarc. Suenter la sconfitta dals communards da la Communa da Paris ha il cussegl general furmà in comité da fugitivs per ils exiliads da Paris che mitschavan per ordinari a Londra. Sin iniziativa dad Engels ha Marx scrit il tractat ‹Der Bürgerkrieg in Frankreich› che dueva far resortir a tut ils commembers da l’Internaziunala la muntada dal cumbat da Paris. La stad 1871 ha Engels translatà quel da l’englais en tudestg.

Dapi il 1873 è Engels sa fatschentà intensivamain cun problems filosofics da las scienzas natiralas. Si’intenziun era quella da vulair scriver suenter vastas lavurs preparatoricas in cudesch, en il qual el vuleva preschentar las enconuschientschas teoreticas da las scienzas natiralas en furma d’ina generalisaziun dialectic-materialistica. Entamez quests studis è arrivada da Liebknecht e Marx la supplica da cumbatter l’«epidemia da Dühring» [33] en Germania. Quest’incumbensa ha el adempli ils onns 1876 fin 1878 cun la scrittira ‹Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft› (‹Anti-Dühring›). Quella è l’emprim cumparida en il ‹Vorwärts›, l’organ central da la Partida da lavurants socialistica en Germania, ed il 1878 er en furma da cudesch. Medemamain il 1878 è morta sia dunna Lydia Burns.

‹Dialektik der Natur› ed ‹Anti-Dühring›

Suenter esser sa retratg da la firma (1869) ha Engels intendì cun sias publicaziuns «da precisar la terminologia dal socialissem scientific, d’approfundar quel istoricamain e d’al cunfinar metodicamain». [34] Dal 1873 fin il 1882 ha el lavurà vi dal fragment ‹Dialektik der Natur›. La motivaziun per scriver quest’ovra ha furmà la critica creschenta da las scienzas natiralas envers la filosofia da Hegel ed il fatg che teorias da las scienzas natiralas vegnivan applitgadas adina dapli per explitgar fenomens entaifer la societad umana. Engels vul cumprovar ch’i sa laschan chattar en la natira las medemas leschas che mettan ad ir svilups sco en l’istorgia. Sper las tesas da la perpetnadad da la materia e dal moviment formulescha el ils trais axioms da la dialectica. La posiziun cuntraria a la dialectica furma tenor Engels il pensar «metafisic» che s’orientescha a categorias fixas enstagl a process cuntradictorics. A basa da blers exempels concrets vul Engels mussar che la natira n’è betg structurada a moda «metafisica», mabain dialectica. Detagliadamain elavura el prest tut las enconuschientschas e scuvertas da las scienzas natiralas da ses temp. [35]

L’ovra ‹Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft› (‹Anti-Dühring›), vi da la quala er Karl Marx ha collavurà, è cumparida l’emprim ils onns 1877/78 en furma d’ina retscha d’artitgels en il ‹Vorwärts›. En quella dilucidescha Engels a moda critica intginas ovras dad Eugen Dühring. [36] Sia critica sa drizza cunter il caracter dogmatic-metafisic da la «filosofia da la realitad» da Dühring e sia inabilitad da chapir il process da svilup «dialectic» dal mund. A medem temp furma quest’ovra in’emprima emprova da resumar en furma d’ina enciclopedia tant l’istorgia dal socialissem sco er las ideas centralas dal communissem marxistic.

Il tractat ‹Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft› ch’è cumparì il 1880 sa basa medemamain sin l’‹Anti-Dühring› e sviluppescha ils princips dal materialissem istoric. Per Engels era il socialissem tempriv ( Saint-Simon, Fourier, Owen) «utopic», perquai ch’el appellava a moda nundialectica a vardads raziunalas atemporalas. Quest manco haja Hegel surmuntà cun chapir l’entira realitad sco in process dialectic – che sa manifesteschia però precis il cuntrari da quai che sa sviluppia l’«idea». Pir tras Marx è il socialissem daventà ina scienza, numnadamain cun definir l’istorgia sco in cumbat da las classas cuntinuant e cun scuvrir la «plivalur» sco «il misteri da la producziun chapitalistica». [37] El ha cumprovà che la societad burgaisa stoppia ir necessariamain a frusta vi da sia cuntradicziun da basa tranter la producziun che sa basa sin la participaziun da l’entira societad e l’appropriaziun da quella tras paucs. Entant ch’i saja stà l’incumbensa istorica da la bourgeoisia da sviluppar las forzas productivas, saja il proletariat dumandà uss da transferir quellas dal possess privat en ils mauns da la societad.

Suenter la mort da Marx (1883–1895)

Engels en la vegliadetgna da 57 onns

Suenter la mort da Marx (1883) è Engels daventà il cussegliader principal dal moviment internaziunal e surtut tudestg che steva sut l’ensaina dal marxissem. El ha influenzà il svilup da la socialdemocrazia tudestga e dal Program dad Erfurt da quella (1891).

En pli ha el surpiglià d’elavurar ed edir las ovras da Marx e da survegliar novas translaziuns. Sut las cundiziuns da la lescha da socialists en Germania (1878–1890) ha el anc publitgà l’onn 1883 ina nov’ediziun da l’emprim tom da ‹Das Kapital›; quella resguarda surtut intginas da las midadas centralas or da l’ediziun franzosa.

Il 1884 ha el publitgà la scrittira ‹Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats› che sa basa tranter auter sin manuscrits da Marx. En quella analisescha el la furmaziun da la societad primara e la vieuta a la societad da classas.

Silsuenter ha Engels cumenzà ad ordinar e decifrar ils manuscrits da Marx. L’onn 1885 ha el publitgà ‹Das Elend der Philosophie› da Marx ed il segund tom da ‹Das Kapital›. Igl è suandada la translaziun englaisa da l’emprim tom (1887), la quala el ha preparà ensemen cun ses ami Samuel Moore e cun il schender da Marx Edward Aveling. [38] Il 1890 è cumparida la quarta ediziun da l’emprim tom da ‹Das Kapital›; quel aveva Engels anc redigì ina giada cun agiuntar intginas annotaziuns che duevan tegnair quint da las «relaziuns istoricas» [39] ch’eran sa midadas. Sco lavur fitg pretensiusa dueva sa mussar l’ediziun dal terz tom da ‹Das Kapital›. Per quella ha Engels duvrà nov onns (fin il 1895). El è sa basà sin il manuscrit da Marx dal 1864/65, adattond quel però vaira ferm.

Sper l’ediziun da ‹Das Kapital› ha Engels publitgà il 1886 la scrittira ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› ed il 1891 la ‹Kritik des Gothaer Programms› che Marx aveva scrit il 1875. Daspera è el stà en intensiva correspundenza cun socialists e communists en tut l’Europa.

Engels è mort ils 5 d’avust 1895 a Londra en la vegliadetgna da 74 onns vi da cancer da la laringia. Sia tschendra è vegnida sfundrada en la mar ils 27 da settember 1895 tschintg miglias nauticas davant la costa dal lieu da bogn Eastbourne nua che Engels sa trategneva gugent.

Ovra tardiva

Suenter la mort da Marx (1883) è Engels surtut sa stentà da derasar, defender e sviluppar vinavant l’ovra scientifica e politica ch’el aveva stgaffì communablamain cun Marx. [40] Per cuntanscher questa finamira ha el sistì l’elavuraziun d’atgnas lavurs sco quella da la ‹Dialektik der Natur›.

La finamira primara dad Engels era da terminar ‹Das Kapital› e d’edir ils ulteriurs manuscrits or dal relasch da Marx. En sias atgnas scrittiras è el sa spruvà d’intermediar al moviment da lavurants las tradiziuns revoluziunaras. Correspundentamain ha el impundì bler temp en l’elavuraziun da l’istorgia tempriva dal moviment socialistic e da la Revoluziun dal 1848/49. Da quai èn resortidas lavurs sco ‹Marx und die Neue Rheinische Zeitung›, ‹Zur Geschichte des Bundes der Kommunisten› e la prefaziun tar ‹Karl Marx vor den Kölner Geschworenen›. Sco med da represchentaziun ha Engels adina puspè fatg diever da la biografia – per exempel davart ils manaders da lavurants Georg Weerth, Johann Philipp Becker e Sigismund Ludwig Borkheim.

‹Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats›

L’interess istoric dad Engels pertutgava surtut la preistorgia. Uschia ha el analisà en ‹Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats› la furmaziun da la societad primara ed il svilup da quella a la societad da classas.

Daspera è el er s’occupà cun l’istorgia tudestga. Sco «mument decisiv da l’entira istorgia tudestga» [41] resguardava el surtut la Guerra da purs. Il svilup dal stadi naziunal tudestg e la politica da Bismarck ha el tractà tranter la fin dal 1887 e l’avrigl 1888 en il manuscrit ‹Die Rolle der Gewalt in der Geschichte›, il qual è restà nunfinì. [42] En connex cun l’ediziun americana da ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› ha el scrit a partir da l’entschatta dal 1885 in’entira retscha da tractats davart l’istorgia dal moviment da lavurants englais (‹England in 1845 and in 1885› [43]).

Ultra da quai ha Engels scrit lavurs davart l’istorgia da la Russia e da la Frantscha. Il 1889/90 è cumparì ‹Die auswärtige Politik des russischen Zarentums› [44], il 1891 la translaziun franzosa da l’ovra da Marx ‹Achtzehnter Brumaire› (en il feuilleton dal ‹Socialiste›). Alura è suandada ina reediziun dal cudesch da Marx ‹Bürgerkrieg in Frankreich›, al qual Engels ha agiuntà in’introducziun.

L’istorgia dal cristianissem tempriv al ha interessà pervi dals «puncts cuminaivels remartgabels cun il moviment da lavurants modern». [45] Tuttina sco quel haja er il cristianissem tempriv «furmà a l’entschatta in moviment da supprimids: quel è sa preschentà l’emprim sco ina religiun da sclavs e liberads, da povers e persunas senza dretgs (...). Omadus moviments èn vegnids persequitads e lur aderents han ins sbittà e tschentà sut leschas spezialas.» [46] La moda co che Engels è procedì era tuttavia sin l’autezza da la perscrutaziun biblica istoric-critica da ses temp. [47] En il tractat cumparì il 1883 ‹The book of revelation› tracta Engels la Palentada da son Gion; quella resguardava el sco la pli impurtanta funtauna dal Nov Testament per la perscrutaziun da l’istorgia dal cristianissem tempriv. La stad 1894 ha el tractà in’ulteriura giada da rudent la tematica ‹cristianissem tempriv›, e quai en l’ovra ‹Zur Geschichte des Urchristentums› ch’è cumparida en la ‹Neue Zeit› (e che resguarda per part ponderaziuns cuntegnidas en il tractat dal 1883).

In’ulteriura impurtanta tematica entaifer l’ovra tardiva dad Engels ha furmà la confruntaziun cun las funtaunas filosoficas dal marxissem. L’onn 1886 ha el dilucidà en l’ovra ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› la relaziun tranter il marxissem e la filosofia da Hegel e Feuerbach. Engels sez ha resguardà questa scrittira sco «la preschentaziun la pli detagliada dal materialissem istoric» ch’existia tenor ses savair. [48]

Other Languages
aragonés: Friedrich Engels
asturianu: Friedrich Engels
azərbaycanca: Fridrix Engels
башҡортса: Фридрих Энгельс
беларуская: Фрыдрых Энгельс
беларуская (тарашкевіца)‎: Фрыдрых Энгельс
български: Фридрих Енгелс
brezhoneg: Friedrich Engels
čeština: Friedrich Engels
Esperanto: Friedrich Engels
français: Friedrich Engels
Gàidhlig: Friedrich Engels
客家語/Hak-kâ-ngî: Friedrich Engels
hornjoserbsce: Friedrich Engels
Bahasa Indonesia: Friedrich Engels
íslenska: Friedrich Engels
Basa Jawa: Friedrich Engels
Lëtzebuergesch: Friedrich Engels
lietuvių: Friedrich Engels
македонски: Фридрих Енгелс
Bahasa Melayu: Friedrich Engels
Nederlands: Friedrich Engels
norsk nynorsk: Friedrich Engels
Piemontèis: Friedrich Engels
português: Friedrich Engels
Runa Simi: Friedrich Engels
sicilianu: Friedrich Engels
srpskohrvatski / српскохрватски: Friedrich Engels
Simple English: Friedrich Engels
slovenčina: Friedrich Engels
slovenščina: Friedrich Engels
српски / srpski: Фридрих Енгелс
татарча/tatarça: Фридрих Энгельс
українська: Фрідріх Енгельс
oʻzbekcha/ўзбекча: Engels Fridrix
Tiếng Việt: Friedrich Engels
მარგალური: ფრიდრიხ ენგელსი
Bân-lâm-gú: Friedrich Engels
粵語: 恩格斯