Ziemia

Ten artykuł dotyczy planety. Zobacz też: inne znaczenia.
Ziemia
Astronomical symbol of Earth
Ilustracja
Ziemia z pokładu Apollo 17, Blue Marble
Charakterystyka orbity ([a])
Ciało centralneSłońce
Półoś wielka1,49598261×1011 m[1]
1,00000261 au[2]
Obwód orbity9,39887974×1011 m[1]
Mimośród0,01671123[1][2]
Perycentrum1,47098291×1011 m[1]
0,98329134 au[2]
Apocentrum1,52098233×1011 m[1]
1,01671388 au[2]
Okres orbitalny365,256363004 d[3]
Prędkość ruchu29,29–30,29 km/s
średnio: 29,78 km/s[4]
Długość węzła wstępującego−11,26064°[4]
Argument perycentrum114,20783°[4]
Nachylenie orbitywzględem ekliptyki: 0,00005°[1]
Charakterystyka fizyczna
Typ planetyplaneta skalista
Masa5,97219×1024 kg[1]
Promień6371,008 km[4]
Promień równikowy6378,137 km[4]
Promień biegunowy6356,752 km[4]
Spłaszczenie0,00335[4]
Obwód40 075,014 km[b]
Pole powierzchni510 072 000 km²

148 940 000 km² lądu (29,2%)
361 132 000 km² wody (70,8%)[5][6]

Objętość1,083206916846×1012 km³[1]
Gęstość5513 kg/m³[1]
Okres obrotu23,9345 h[4]
Prędkość obrotukątowa: 7,2921150(1)×10−5 rad/s[7]
Nachylenie osi obrotu23,4393°[1]
Przyspieszenie grawitacyjne9,80665 m/s²[1]
Prędkość ucieczki11,19 km/s[1]
Wiek4,54 mld lat[8]
Albedo0,434[1]
Temperatura powierzchni185–331 K
średnio: 288 K[4]
Satelity naturalne1 (Księżyc)
Charakterystyka atmosfery
Ciśnienie atmosferyczne1014 hPa[4]
Skład atmosferysuche powietrze[4]:

Ziemia (łac. Terra, Tellus; gr.: Γαῖα, trb.: Gaja) – trzecia, licząc od Słońca, oraz piąta pod względem wielkości planeta Układu Słonecznego. Pod względem średnicy, masy i gęstości jest to największa planeta skalista Układu Słonecznego. Ziemia jest zamieszkana przez miliony gatunków, w tym przez człowieka[9]. Jest jedynym znanym miejscem we Wszechświecie, w którym występuje życie[10]. Według danych zebranych metodą datowania izotopowego, planeta uformowała się ok. 4,54 ± 0,05 mld lat temu[11][8][12][13].

W ciągu pierwszego miliarda lat po uformowaniu się Ziemi wewnątrz jej oceanów pojawiło się życie. Z żyjących na Ziemi organizmów żywych składa się biosfera, która wpływa na jej atmosferę, hydrosferę, litosferę i inne czynniki abiotyczne planety, umożliwiając rozwój i wzrost liczby organizmów aerobowych i anaerobowych oraz powstanie ozonosfery. Rozwój życia na lądzie i w wodzie umożliwiła powłoka ozonowa oraz ziemskie pole magnetyczne, zmniejszając natężenie promieniowania ultrafioletowego[14], oraz magnetosfera, odbijająca cząstki wiatru słonecznego i promieniowania kosmicznego. Dystans dzielący Słońce od Ziemi, jej właściwości fizyczne oraz jej historia geologiczna są najważniejszymi czynnikami, które pozwoliły organizmom żyć i ewoluować. Różnorodność biologiczna Ziemi nieustannie powiększa się, chociaż w dziejach życia Ziemi proces ten był kilkukrotnie przerywany, kiedy miało miejsce masowe wymieranie gatunków[15]. Pomimo że naukowcy szacują, że ok. 99% gatunków organizmów żywych (ok. 5 mld)[16] kiedykolwiek zamieszkujących Ziemię uważa się za wymarłe[17][18], wciąż mieszka na niej ok. 10–14 mln gatunków[9][19], z czego 1,2 mln zostało udokumentowanych[20].

Litosfera Ziemi dzieli się na kilkanaście płyt tektonicznych, które przesuwają się względem siebie w ciągu okresów trwających nawet przez wiele milionów lat. W ich trakcie dochodzi do znacznej zmiany położenia kontynentów. Powierzchnię w 70,8% zajmuje woda wszechoceanu zawarta w morzach i oceanach; pozostałe 29,2% stanowią kontynenty i wyspy, na powierzchni których znajdują się jeziora oraz inne źródła wody tworzące hydrosferę. Niezbędnej do życia na Ziemi wody w stanie ciekłym nie wykryto na powierzchni innych ciał niebieskich[c][d]. Wnętrze Ziemi pozostaje aktywne; składa się z grubego i w dużej mierze stałego płaszcza, płynnego jądra zewnętrznego (generującego pole magnetyczne) oraz składającego się z żelaza stałego jądra wewnętrznego. Strefy podbiegunowe Ziemi są pokryte lodem wchodzącym w skład pokrywy lodowej Antarktydy (biegun południowy), pokrywy lodowej Grenlandii i lodu morskiego, w tym arktycznego paku lodowego (biegun północny).

Ziemia oddziałuje grawitacyjnie z innymi ciałami w przestrzeni kosmicznej, zwłaszcza z Księżycem i Słońcem. Planeta wykonuje jedno okrążenie wokół Słońca raz na każde 366,256 obrotów wokół własnej osi. Czas jednego okrążenia wokół Słońca nazywa się rokiem gwiazdowym i odpowiada 365,256 dniom czasu słonecznego[e]. Nachylenie osi Ziemi do prostej prostopadłej do płaszczyzny orbity wynosi 23,44°, co prowadzi do rocznych wahań oświetlenia, które powodują m.in. występowanie na jej powierzchni pór roku, które tworzą rok zwrotnikowy[21]. Wokół Ziemi krąży jeden naturalny satelita – Księżyc. Jego oddziaływanie grawitacyjne na Ziemię wywołuje pływy morskie, spowalnia jej rotację oraz stabilizuje kąt nachylenia osi obrotu względem orbity. Przypuszcza się, że orbituje on wokół Ziemi od ok. 4,53 mld lat. Bombardowanie przez komety we wczesnej historii Ziemi przyczyniło się do powstania oceanów[22], a upadki pojedynczych planetoid mogły prowadzić do niektórych masowych wymierań.

Ponad 7,6 mld ludzi zamieszkujących Ziemię w czerwcu 2018[23] jest zależnych od jej biosfery i minerałów. Zasoby naturalne skorupy ziemskiej i umiejętność ich przetworzenia zapewniają przetrwanie m.in. globalnej populacji ludzkiej. Populacja ta podzielona jest politycznie na około 200 suwerennych państw; ich mieszkańcy komunikują się między sobą drogą dyplomacji, konfliktów, podróży i środków komunikacji. W kulturze ludzkiej wykształciły się różne poglądy na temat planety, takie jak personifikacja w postaci bóstwa, wiara, że Ziemia jest płaska, oraz idea świata jako wrażliwego, zintegrowanego środowiska. Człowiek po raz pierwszy umownie opuścił Ziemię w 1961, kiedy Jurij Gagarin wyleciał lotem orbitalnym na około 2 godziny (jedno okrążenie) nieco ponad jej atmosferę, a w 1969 Neil Armstrong i Buzz Aldrin jako pierwsi wylądowali na powierzchni innego ciała niebieskiego – Księżyca.

Na ogół przewiduje się, że za około 7,59 mld lat planeta zostanie wchłonięta przez atmosferę Słońca i ulegnie zniszczeniu[24].

Inne języki
Acèh: Bumoë
адыгабзэ: ЧIыгу
Afrikaans: Aarde
Alemannisch: Erde
አማርኛ: መሬት
Ænglisc: Eorðe
Аҧсшәа: Адгьыл
العربية: الأرض
aragonés: Tierra
ܐܪܡܝܐ: ܐܪܥܐ
armãneashti: Locu
arpetan: Tèrra
অসমীয়া: পৃথিৱী
asturianu: Tierra
Atikamekw: Aski
Avañe'ẽ: Yvy
Aymar aru: Aka pacha
azərbaycanca: Yer
تۆرکجه: یئر
বাংলা: পৃথিবী
Bahasa Banjar: Bumi
Bân-lâm-gú: Tē-kiû
Basa Banyumasan: Bumi
башҡортса: Ер
беларуская: Зямля (планета)
беларуская (тарашкевіца)‎: Зямля
भोजपुरी: पृथ्वी
Bikol Central: Kinaban
български: Земя
Boarisch: Eadn
བོད་ཡིག: སའི་གོ་ལ།
буряад: Дэлхэй
català: Terra
Чӑвашла: Çĕр (планета)
čeština: Země
Chavacano de Zamboanga: Tierra
chiShona: Rinopasi
Cymraeg: Y Ddaear
dansk: Jorden
davvisámegiella: Eana
Deutsch: Erde
ދިވެހިބަސް: ބިން
Diné bizaad: Nahasdzáán
dolnoserbski: Zemja
डोटेली: पृथ्वी
eesti: Maa
Ελληνικά: Γη
emiliàn e rumagnòl: Tèra
English: Earth
español: Tierra
Esperanto: Tero
estremeñu: Tierra
euskara: Lurra
فارسی: زمین
Fiji Hindi: Dunia
føroyskt: Jørðin
français: Terre
Frysk: Ierde
furlan: Tiere
Gaeilge: An Domhan
Gaelg: Yn Dowan
galego: Terra
ГӀалгӀай: Лаьтта
贛語: 地球
Gĩkũyũ: Thĩ
ગુજરાતી: પૃથ્વી
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌰𐌹𐍂𐌸𐌰
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: धर्तरी
客家語/Hak-kâ-ngî: Thi-khiù
хальмг: Делкә һариг
한국어: 지구
Hausa: Duniya
Hawaiʻi: Honua
հայերեն: Երկիր
हिन्दी: पृथ्वी
hornjoserbsce: Zemja
hrvatski: Zemlja
Ido: Tero
Igbo: Àlà
Bahasa Indonesia: Bumi
interlingua: Terra
Interlingue: Terra
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓄᓇ
Ирон: Зæхх
isiZulu: Umhlaba
íslenska: Jörðin
italiano: Terra
עברית: כדור הארץ
Basa Jawa: Bumi
Kabɩyɛ: Tɛtʋ
kalaallisut: Nunarsuaq
ಕನ್ನಡ: ಭೂಮಿ
Kapampangan: Yatu
къарачай-малкъар: Джер
ქართული: დედამიწა
kaszëbsczi: Zemia
қазақша: Жер
kernowek: Dor
Kinyarwanda: Isi
Kiswahili: Dunia
коми: Му
Kongo: Ntoto
Kreyòl ayisyen: Latè
kurdî: Erd
Кыргызча: Жер
кырык мары: Мӱлӓндӹ (планета)
Ladino: Tierra
ລາວ: ໂລກ
لۊری شومالی: جأهوٙن
latgaļu: Zeme
latviešu: Zeme
Lëtzebuergesch: Äerd
lietuvių: Žemė
Ligure: Tæra
Limburgs: Eerd
lingála: Mabelé
Lingua Franca Nova: Tera
la .lojban.: terdi
Luganda: Ensi
lumbaart: Tera
magyar: Föld
मैथिली: पृथ्वी
македонски: Земја (планета)
Malagasy: Tany
മലയാളം: ഭൂമി
Malti: Art
Māori: Whenua
मराठी: पृथ्वी
მარგალური: დიხაუჩა
مصرى: الارض
مازِرونی: زمین
Bahasa Melayu: Bumi
Baso Minangkabau: Bumi
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Dê-giù
Mirandés: Tierra
монгол: Дэлхий
မြန်မာဘာသာ: ကမ္ဘာဂြိုဟ်
Nāhuatl: Tlalticpactli
Dorerin Naoero: Eb
Nederlands: Aarde (planeet)
Nedersaksies: Eerde
नेपाली: पृथ्वी
नेपाल भाषा: प्रिथिबी
日本語: 地球
Napulitano: Terra
нохчийн: Дуьне
Nordfriisk: Jard
Norfuk / Pitkern: Erth
norsk: Jorden
norsk nynorsk: Jorda
Nouormand: Tèrre
Novial: Tere
occitan: Tèrra
олык марий: Мланде (планет)
ଓଡ଼ିଆ: ପୃଥିବୀ
oʻzbekcha/ўзбекча: Yer
ਪੰਜਾਬੀ: ਧਰਤੀ
Pälzisch: Erde
پنجابی: زمین
Papiamentu: Tera
پښتو: ځمکه
Patois: Oert
Перем Коми: Мушар
ភាសាខ្មែរ: ផែនដី
Picard: Tière
Piemontèis: Tèra (pianeta)
Tok Pisin: Giraun
Plattdüütsch: Eer
português: Terra
Qaraqalpaqsha: Jer
qırımtatarca: Dünya
Ripoarisch: Ääd (Planeet)
română: Pământ
Romani: Phuv
rumantsch: Terra
Runa Simi: Tiksimuyu
русиньскый: Земля (планета)
русский: Земля
саха тыла: Сир
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱫᱷᱟ.ᱨᱛᱤ
संस्कृतम्: पृथ्वी
sardu: Terra
Scots: Yird
Seeltersk: Äide
Sesotho: Lefatshe
Sesotho sa Leboa: Lefase
shqip: Toka
sicilianu: Terra (pianeta)
සිංහල: මහ පොළොව
Simple English: Earth
سنڌي: زمين
slovenčina: Zem
slovenščina: Zemlja
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Ꙁємлꙗ
ślůnski: Źymja
Soomaaliga: Dhul
کوردی: زەوی
српски / srpski: Земља
srpskohrvatski / српскохрватски: Zemlja
Basa Sunda: Marcapada
suomi: Maa
svenska: Jorden
Tagalog: Daigdig
தமிழ்: புவி
Taqbaylit: Akal
татарча/tatarça: Җир
తెలుగు: భూమి
tetun: Rai
тоҷикӣ: Замин
ᏣᎳᎩ: ᎡᎶᎯ
ತುಳು: ಭೂಮಿ
Türkçe: Dünya
Türkmençe: Ýer
тыва дыл: Чер
удмурт: Музъем
українська: Земля
اردو: زمین
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: يەر شارى
Vahcuengh: Giuznamh
vèneto: Tera
vepsän kel’: Ma
Tiếng Việt: Trái Đất
Volapük: Tal
walon: Daegne
文言: 坤輿
West-Vlams: Eirde (planete)
Winaray: Kalibotan
Wolof: Suuf
吴语: 地球
Xitsonga: Misava
ייִדיש: ערד-פלאנעט
Yorùbá: Ayé
粵語: 地球
Zazaki: Dınya
Zeêuws: Aerde
žemaitėška: Žemė
中文: 地球