Wymieranie kredowe

Uderzenie meteorytu w wizji artysty
Badlands w okolicy Drumheller (Alberta), gdzie erozja odsłoniła granicę K-T
Skały z Wyoming w USA z pośrednią warstwą iłowca zawierającą tysiąckrotnie więcej irydu, niż w warstwach wyższej i niższej. Obrazek z San Diego Natural History Museum

Wymieranie kredowemasowe wymieranie sprzed 66 milionów lat, podczas którego wyginęło około 3/4 gatunków roślin i zwierząt żyjących na Ziemi, w tym nieptasie dinozaury[1][2][3]. Wyznacza ono koniec okresu kredowego i ery mezozoicznej, a początek kenozoiku, ery trwającej obecnie.

W zapisie geologicznym zdarzeniu temu odpowiada cienka warstwa osadów, granicą K-T (kreda-trzeciorzęd), spotykaną na całym świecie w skałach morskich i lądowych. Zawiera ona dużą ilość irydu, metalu rzadkiego w skorupie ziemskiej, obficie występującego zaś w planetoidach.

Ogólnie przyjmuje się, że wymieranie to spowodowane zostało przez uderzenie masywnej planetoidy, co wywołało katastrofalne efekty dla globalnego środowiska, w tym przedłużającą się zimę z uniemożliwieniem przeprowadzania fotosyntezy przez rośliny i plankton[4]. Hipotezę impaktu potwierdziło odkrycie mierzącego 180 km krateru Chicxulub w Zatoce Meksykańskiej na półwsypie Jukatan w późnych latach siedemdziesiątych XX wieku[5]. Zapewniło to rozstrzygający dowód, że granica K-T reprezentuje pozostałości uderzenia planetoidy[6]. Fakt wymierania w tym samym czasie stanowi argument za spowodowaniem go przez uderzenie planetoidy[6]. Jednakże niektórzy naukowcy podtrzymują opinię, że wymarcie to spowodowały bądź spotęgowały inne czynniki, jak erupcje wulkaniczne[7], zmiany klimatyczne czy zmiany poziomu morza.

Na przełomie kredy i trzeciorzędu wyginęła szeroka gama gatunków. Najbardziej znane z nich są nieptasie dinozaury. Wymarło wtedy wiele innych organizmów lądowych, wśród nich niektóre ssaki, pterozaury, ptaki[8], jaszczurki[9], owady[10] i rośliny[11]. W oceanach wymieranie to wyniszczyło wielkie jaszczurki morskie mozazaury, plezjozaury, pewne ryby[12], w tym rekiny, mięczaki (zwłaszcza amonity) i wiele gatunków planktonu. Szacuje się, że wyginęło wtedy 75% lub więcej wszystkich żyjących na Ziemi gatunków[13]. Wyginięcie wielu grup stworzyło szansę dla innych organizmów. W jego wyniku wiele grup przeszło gwałtowną radiację adaptacyjną, nagłe i obfite różnicowanie się w nowe formy i gatunki zajmujące opuszczone nisze ekologiczne. Ssaki szczególnie zróżnicowały się w paleogenie[14]. Powstały nowe formy, jak koniowate, walenie, nietoperze czy naczelne. Ptaki[15], ryby[16] i prawdopodobnie jaszczurki[9] również przeszły radiację.

Inne języki
Gaeilge: Díobhaí K-T
日本語: K-Pg境界
Simple English: K/T extinction event
srpskohrvatski / српскохрватски: K-T izumiranje