Wielkanoc

Ten artykuł dotyczy święta chrześcijańskiego. Zobacz też: inne znaczenia hasła Wielkanoc.
Wielkanoc
Zmartwychwstanie Pańskie
Niedziela Wielkanocna
Gaudenzio Ferrari - Christ rising from the Tomb - Google Art Project.jpg
Zmartwychwstanie Chrystusa
Obraz Gaudenzio Ferrari (1475–1546)
National Gallery w Londynie
Dzieńruchomy
w 201716 kwietnia (zachód)
16 kwietnia (wschód)
w 20181 kwietnia (zachód)
8 kwietnia (wschód)
w 201921 kwietnia (zachód)
28 kwietnia (wschód)
Typ świętachrześcijańskie
uroczystość liturgiczna
Podobne świętaPesach
Ikona zmartwychwstania. Chrystus, mocą chwalebnego krzyża (złoty krzyż pod stopami), uwalnia z otchłani śmierci Adama i Ewę (po lewej i prawej stronie) – pierwszych rodziców, którzy weszli w śmierć przez grzech pierworodny. Bułgaria, XVII w.

Wielkanoc, Niedziela Wielkanocna, także: Wielka Niedziela, Zmartwychwstanie Pańskie, w prawosławiu: Pascha (gr. Πάσχα), też: bułg. Великден, ukr. Великдень, ros. Воскресение Христово, serb. Vaskrs mazow. Wielki Dzień[1] – najstarsze i najważniejsze święto chrześcijańskie upamiętniające misterium paschalne Jezusa Chrystusa: jego mękę, śmierć i zmartwychwstanie[2][3], obchodzone przez Kościoły chrześcijańskie zachowujące Nicejskie wyznanie wiary (325 r.). Rozwinęło się od święta obchodzonego w duchu i prawdzie (J 4,24) w ramach żydowskich obrzędów Pesach. Następnie, po oddzieleniu Kościoła od Synagogi, stało się prostym dorocznym świętem poprzedzonym jednym lub kilkoma dniami postu, sprawowanym jako całonocne czuwanie (Wigilia Paschalna), w czasie którego opowiadano historię zbawienia zwieńczoną w wydarzeniach paschalnych z udziałem Jezusa Chrystusa i składano eucharystyczną ofiarę prawdziwego Baranka (por. Orędzie paschalne) – Syna Bożego. A ostatecznie przybrało formę trzydniowego obchodu tzw. Triduum Paschalnego, poprzedzonego czterdziestodniowym okresem przygotowania (wielki post) i kontynuowanego radosną celebracją pięćdziesięciu dni okresu wielkanocnego aż do święta Zesłania Ducha Świętego[4].

Obrzędy Wigilii Paschalnej, Wielkiej Nocy par excellence, stanowiącej serce Niedzieli Zmartwychwstania Pańskiego, jak ukazują np. przepisy obrządku rzymskiego, rozpoczynają się w sobotę po zapadnięciu zmroku. „Nie wolno ich rozpocząć, zanim nie zapadnie noc, a należy je zakończyć przed świtem”[5]. Niedziela Zmartwychwstania Pańskiego jest wspominana w ciągu roku liturgicznego poprzez świętowanie niedzieli. Jak się wyraził Jan Paweł II w liście Dies Domini, niedziela jest „paschą tygodnia, podczas której świętujemy zwycięstwo Chrystusa nad grzechem i śmiercią, dopełnienie w Nim dzieła pierwszego stworzenia i początek «nowego stworzenia» (por. 2 Kor 5, 17)”[6].

Historia

Początkowo uczniowie Chrystusa świętowali Wielkanoc-Paschę w duchu i prawdzie (por. J 4,24) w ramach obrzędów żydowskich. Być może, gdy św. Łukasz stwierdził w Dziejach Apostolskich o Pawle i towarzyszących mu uczniach: „odpłynęliśmy z Filippi po Święcie Przaśników” (Dz 20,6), miał na myśli już odrębne święto chrześcijańskie. Współcześnie bibliści skłaniają się do stwierdzenia, że opisy wydarzeń paschalnych Jezusa zawarte w Ewangeliach, zarówno synoptycznych, jak i Janowej, np. opowiadanie o Ostatniej Wieczerzy, o jego męce, śmierci i zmartwychwstaniu zostały przefiltrowane przez sito liturgii i praktyki sakramentalnej pierwotnego Kościoła apostolskiego, stanowiącej w jakimś stopniu odrębną, chrześcijańską celebracją Paschy, uobecnianą szczególnie w Eucharystii[7][8][9]. Według Raniero Cantalamessy pewniejszym dowodem w Nowym Testamencie na celebrowanie niezależnej paschy chrześcijańskiej są dwa teksty 1 Kor 5,7-8 oraz Pierwszy List św. Piotra. Paweł Apostoł w liście do Koryntian pisał:

Quote-alpha.png
Wyrzućcie więc stary kwas, abyście się stali nowym ciastem, jako że przaśni jesteście. Chrystus bowiem został złożony w ofierze jako nasza Pascha. Tak przeto odprawiajmy święto nasze, nie przy użyciu starego kwasu, kwasu złości i przewrotności, lecz – przaśnego chleba czystości i prawdy (1 Kor 5,7-8 BT).

Wydaje się, że cały list Apostoła do Koryntian został napisany w związku ze świętem Paschy, a cytat ten jest świadectwem chrześcijańskiej hagady paschalnej. Również Pierwszy list Piotra zawiera w sobie wiele elementów paschalnej hagady. Znajdują się w nim takie typowe tematy paschalne jak baranek bez skazy (1 P 1,18), przepasane biodra (1,13), oraz opis ludu zrodzonego z paschy:

Quote-alpha.png
Wy zaś jesteście wybranym plemieniem, królewskim kapłaństwem, narodem świętym, ludem [Bogu] na własność przeznaczonym, abyście ogłaszali dzieła potęgi Tego, który was wezwał z ciemności do przedziwnego swojego światła. (1 P 2,9 BT)

Wezwanie z ciemności do światła było jednym z najpopularniejszych tematów paschy żydowskiej, opowiadania o Exodusie. Również wezwanie skierowane do chrześcijan, by byli ludźmi wolnymi, wydaje się być elementem hagady. Wolność, wyzwolenie jest typowym tematem żydowskiej katechezy na święto Pesach (por. Exodus Rabba 12,2). Piotr napisał:

Quote-alpha.png
Jak ludzie wolni [postępujcie], nie jak ci, dla których wolność jest usprawiedliwieniem zła, ale jak niewolnicy Boga (1 P 2,16 BT).

Oba teksty – 1 Kor 5,7-8 i Pierwszy list Piotra – świadczą, że narodzenie Paschy chrześcijańskiej liturgicznie sprawowanej oddzielnie od żydowskiej dokonało się, przynajmniej częściowo, już w okresie apostolskim[10].

Wielkanoc-Pascha do końca III w. była jedyną doroczną uroczystością chrześcijańską. Nawet Święto Zesłania Ducha Świętego, celebrowane na zakończenie okresu pięćdziesięciu dni po Passze, zostało wprowadzone pod koniec IV w. Jak zauważył Raniero Cantalamessa tajemnice, które później zostały rozdzielone na poszczególne święta w roku liturgicznym, w tym pierwszym okresie wszystkie zawierały się w celebracji Wielkiej Nocy, stanowiły jej treść. W tym czasie mistyczne kryterium koncentracji przeważało nad kryterium dystrybucji. Pascha-Wielkanoc zawierała w sobie całą historię zbawienia. Dopiero później to drugie kryterium zwyciężyło i każde wydarzenie z życia Chrystusa zaczęło być wspominane jedynie w dokładnym czasie jego rocznicy[11].

W II w. biskup Efezu Polikrates (ok. 130 – 196), reprezentując biskupów Azji mniejszej wszedł w spór z biskupem Rzymu Wiktorem na temat sposobu świętowania Wielkanocy. Kościół w Efezie, podobnie jak inne kościoły lokalne w Azji mniejszej, np. w Sardes (por. Homilia paschalna biskupa Melitona), kontynuował tradycję nadaną przez św. Jana Ewangelistę celebrowania świąt paschalnych niezależnie od dnia tygodnia, za to w ten sam dzień miesiąca księżycowego co Pesach Żydów, czyli 14 dnia miesiąca nisan, gdyż tego dnia umarł Chrystus (por. J 19,31). Kwadrodecymanie, jak ich nazywano od czternastego dnia (łac. quadrodecima), kładli nacisk na celebrację zbawczej śmierci Chrystusa. Rzym opowiedział się za tradycją aleksandryjską świętowania w niedzielę po passze żydowskiej, akcentującą bardziej Zmartwychwstanie. Spór załagodził Ireneusz z Lyonu, uczeń Polikarpa[3].

Za czasów Soboru nicejskiego I (325 r.) nie mówiono już o kwadrodecymanach i wydaje się, że nie było już kościołów które by kontynuowały tę tradycję. Wszystkie świętowały w niedzielę. Istniał jednak inny problem, dotyczący sposobu wyznaczania daty Wielkanocy. W pierwszym okresie po prostu ustalano czas świętowania posługując się wynikami obliczeń astronomicznych, których dokonywali Żydzi dla wyznaczenia daty Pesach. Na przełomie II/III w. Żydzi przyjęli nowy, wadliwy sposób obliczania. Sprawiał on, że nie respektowano zasady, według której Pesach powinno przypadać w pierwszą pełnię księżyca po wiosennym zrównaniu dnia z nocą. Stąd zdarzało się, że w ciągu jednego roku słonecznego wypadały dwie Wielkanoce, a następnego roku nie było żadnej[12]. W tej sytuacji niektóre kościoły lokalne, zwłaszcza w Aleksandrii, zaczęły prowadzić własne obliczenia. Stąd zrodził się rozsławiony przez Atanazego gatunek epistolarny, tzw. listy świąteczne, w których zawiadamiał on swych sufraganów o dacie najbliższej Wielkanocy. Chodziło o to, by na terenie jednej prowincji kościelnej obchodzono ją w tym samym czasie. Obliczenia te zaczęło stosować wiele kościołów, także Rzym. Natomiast kościoły na wschód od Antiochii trwały przy obliczeniach żydowskich. Ten rozdział nie podobał się Konstantynowi, który widział w tym przeszkodę dla jedności cesarstwa. Stąd, jak podają ówcześni historycy, wielki i pobożny cesarz Konstantyn zaprowadził pokój wśród ludu chrześcijańskiego i zdopingował Sobór nicejski, aby wydał odpowiednie rozporządzenia, zobowiązujące wszystkie kościoły lokalne do przyjęcia chrześcijańskiego sposobu wyznaczania Wielkanocy[13]. Dekret zachował się u Teodoreta z Cyru w jego Historii kościelnej, I,9,12. Zgoda co do daty Wielkanocy panowała do 1582 r., kiedy patriarcha Konstantynopola Jeremiasz II, w imię wierności postanowieniom Soboru nicejskiego I, odrzucił reformę kalendarza dokonaną pod patronatem papieża Grzegorza XIII[14].

Inne języki
Адыгэбзэ: ӀутӀыж
Afrikaans: Paasfees
Alemannisch: Ostern
አማርኛ: ፋሲካ
Ænglisc: Ēaster
العربية: عيد القيامة
armãneashti: Paști
asturianu: Pascua
azərbaycanca: Pasxa
বাংলা: ইস্টার
Bân-lâm-gú: Koh-oa̍h-cheh
башҡортса: Пасха
беларуская: Вялікдзень
беларуская (тарашкевіца)‎: Вялікдзень
Bikol Central: Pasko nin Pagkabuhay
български: Великден
Boarisch: Ostan
bosanski: Uskrs
brezhoneg: Pask
Чӑвашла: Mункун
Cebuano: Pagkabanhaw
čeština: Velikonoce
corsu: Pasqua
Cymraeg: Pasg
dansk: Påske
davvisámegiella: Beassážat
Deitsch: Oschder
Deutsch: Ostern
Ελληνικά: Πάσχα
emiliàn e rumagnòl: Pasqua
English: Easter
español: Pascua
Esperanto: Pasko
euskara: Pazkoa
فارسی: عید پاک
føroyskt: Páskir
français: Pâques
Frysk: Peaske
Gaeilge: Cáisc
Gaelg: Yn Chaisht
Gagauz: Paskellä
Gàidhlig: A' Chàisg
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Kristachea Jivontponnachem Fest - Easter
客家語/Hak-kâ-ngî: Fu̍k-fa̍t-chiet
한국어: 부활절
Հայերեն: Զատիկ
हिन्दी: ईस्टर
hornjoserbsce: Jutry
hrvatski: Uskrs
Ido: Pasko
Bahasa Indonesia: Paskah
Interlingue: Pasca
Ирон: Куадзæн
isiZulu: IPhasika
íslenska: Páskar
italiano: Pasqua
עברית: פסחא
Basa Jawa: Paskah
ಕನ್ನಡ: ಈಸ್ಟರ್
ქართული: აღდგომა
kaszëbsczi: Jastrë
қазақша: Пасха
Kreyòl ayisyen: Pak (fèt)
кырык мары: Когечӹ
لۊری شومالی: عئید پاک
latgaļu: Leldīne
latviešu: Lieldienas
Lëtzebuergesch: Ouschteren
lietuvių: Velykos
Limburgs: Paosje
lingála: Pásika
Livvinkarjala: Äijypäivy
lumbaart: Pasqua
magyar: Húsvét
македонски: Велигден
Malagasy: Paska
മലയാളം: ഈസ്റ്റർ
मराठी: ईस्टर
მარგალური: თანაფა
Bahasa Melayu: Hari Easter
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Bô-uăk-cáik
мокшень: Очижи
မြန်မာဘာသာ: အီစတာပွဲတော်နေ့
Nāhuatl: Paxcua
Nederlands: Pasen
Nedersaksies: Poaske
日本語: 復活祭
Napulitano: Pasca crestiana
Nordfriisk: Puask
norsk: Påske
norsk nynorsk: Påske
Nouormand: Pâques
occitan: Pascas
олык марий: Кугече
Pälzisch: Ostern
Перем Коми: Ыджытлун
Plattdüütsch: Oostern
português: Páscoa
Ripoarisch: Ostere
română: Paști
rumantsch: Pasca
Runa Simi: Paskwa
русиньскый: Великдень
русский: Пасха
Gagana Samoa: Motu o Eseta
sardu: Pasca
Scots: Pace
shqip: Pashkët
sicilianu: Pasqua
Simple English: Easter
slovenčina: Veľká noc
slovenščina: Velika noč
ślůnski: Wjelgonoc
српски / srpski: Ускрс
srpskohrvatski / српскохрватски: Uskrs
svenska: Påsk
татарча/tatarça: Олы көн бәйрәме
తెలుగు: ఈస్టర్
Türkçe: Paskalya
Thuɔŋjäŋ: Aköljonbɛ̈nyrɔt
українська: Великдень
اردو: ایسٹر
vepsän kel’: Äipäiv
Tiếng Việt: Lễ Phục Sinh
walon: Påke
West-Vlams: Poaschn
吴语: 复活节
粵語: 復活節
Zazaki: Pasxalya
Zeêuws: Paese
žemaitėška: Velīkas
中文: 復活節