Wielka Armada

Wielka Armada
Ilustracja
XVI-wieczny obraz przedstawiający bitwę pomiędzy Wielką Armadą a okrętami angielskimi, autor nieznany.
Czas8 sierpnia 1588
Miejscekanał La Manche, obok Gravelines, Francja
WynikWygrana Anglii i Republiki Zjednoczonych Prowincji
Strony konfliktu
Anglia, Republika Zjednoczonych ProwincjiHiszpania, Portugalia
Dowódcy
Elżbieta I Tudor
Charles Howard
Francis Drake
Martin Frobisher
John Hawkins
Filip II Habsburg
książę Medina-Sidonia
Juan Martinez de Recalde
Diego Flores de Valdez
Siły
34 okręty królewskie
163 uzbrojone statki handlowe
22 galeony
108 uzbrojonych statków handlowych
Straty
50–100 zabitych
~400 rannych
w bitwie pod Gravelines:
~600 zabitych
~800 rannych
397 jeńców
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
miejsce bitwy
miejsce bitwy
50°10′00″N 4°15′42″W/50°10′00″N 4°15′42″W/-4,261667
Wojna angielsko-hiszpańska (1587–1604)

Axel (1586) - Zutphen (1586) - Santo Domingo (1586) - Cartagena de Indias (1586) - St. Augustine (1586) - Rheinberg (1586-1590) - Kadyks (1587) - Wielka Armada (1588) - Bergen op Zoom (1588) - Angielska Armada (1589) - Arques (1589) - Paryż (1590) - Cieśnina Gibraltarska (1590) - Breda (1590) - Cieśnina Gibraltarska (1591) - Berlengas (1591) - Oblężenie Zutphen - Flores (1591) - Zatoka Almería (1591) - Deventer (1591) - Rouen (1591) - Craon (1592) - Flores (1592) - Zatoka Biskajska (1592) - Blaye (1593) - Puerto Caballos (1594) - San Mateo (1594) - Crozon (1594) - Groenlo (1595) - Le Catelet (1595) - Doullens (1595) - Lippe (1595) - Kornwalia (1595) - Gwadelupa (1595) - San Juan (1595) - Las Palmas (1595) - Calais (1596) - Pinos (1596) - Kadyks (1596) - Turnhout (1597) - Bredevoort (1597) - Groenlo (1597) - Amiens (1597) - San Juan (1598) - Tabasco (1599) - Nieuport (1600) - Ostend (1601-1604) - Kinsale (1601-1602) - Portobello (1601) - Castlehaven (1601) - Zatoka Sesimbra (1602) - Cieśnina Kaletańska (1602) - Puerto Caballos (1603) - Zatoka Kadyks (1604)

Wielka Armada (hiszp. Grande y Felicísima Armada), także Niezwyciężona Armada[1], Hiszpańska Armada[2] – flota hiszpańska biorąca udział w wyprawie na Anglię, zniszczona w 1588 roku.

Powstanie Wielkiej Armady

W drugiej połowie XVI wieku angielscy korsarze nasilili ataki na hiszpańskich liniach komunikacyjnych wiodących do Indii Zachodnich. Początkowo czerpali oni zyski z przemytu i handlu (w tym również niewolnikami), przechodząc następnie do ataków pirackich zagrażających żegludze i bezpieczeństwu miast w hiszpańskich koloniach w Nowym Świecie. Dodatkowo królowa angielska Elżbieta I oficjalnie poparła walczących o niezależność powstańców w Niderlandach Hiszpańskich, wysyłając w 1585 roku pomoc finansową i armię pod dowództwem Roberta Dudleya. Kolejnym pretekstem do wojny między Hiszpanią a Anglią była chęć wsparcia angielskich katolików po egzekucji w 1587 roku katolickiej pretendentki do tronu Marii Stuart.

W listopadzie 1586 roku Hiszpanie rozpoczęli przygotowania do wyprawy. Jej dowódcą mianowano doświadczonego admirała Alvaro de Bazana, markiza Santa Cruz. Zaproponował on przeprowadzenie wielkiej operacji desantowej bezpośrednio na Anglię, w której miało uczestniczyć 200 okrętów i 60 tys. żołnierzy wraz z całym zapleczem logistycznym. Pomysł ten okazał się niewykonalny, głównie za względu na olbrzymie koszty (8–10 mln dukatów), przekraczające roczne przychody hiszpańskiego budżetu (ok. 9 mln dukatów). Zamiast tego król Filip II, po konsultacji z doradcą wojskowym don Juanem de Zunigą, zaproponował wysłanie znacznie mniejszej floty 130 okrętów, która miała połączyć swe siły z wojskami Aleksandra Farnese, księcia Parmy, stacjonującymi we Flandrii w sile 31 tys. żołnierzy (z czego 17 tys. miało brać udział w inwazji na 200 barkach desantowych, a 14 tys. miało zostać jako przeciwwaga dla powstańców niderlandzkich).

W lutym 1588 roku, w trakcie przygotowań do wyprawy, umarł w Lizbonie dotychczasowy dowódca hiszpańskiej floty, markiz Santa Cruz. Na jego następcę król Filip II wyznaczył Alonso Pereza de Guzmana el Bueno, księcia Medina-Sidonia, który był znany jako świetny administrator, ale nigdy nie dowodził na morzu. Zdawał on sobie z tego doskonale sprawę i usiłował uchylić się od dowództwa: Flota jest tak ogromna, a przedsięwzięcie takiej wagi, iż wydaje się nieszczęśliwym powierzenie odpowiedzialności za nią osobie nie posiadającej doświadczenia w prowadzeniu wojny morskiej. Król był jednak nieprzejednany.

Wielka Armada na sztychu Jana Luykena z 1679 roku
Hiszpański galeas wchodzący w skład Wielkiej Armady

Uzbrojenie i charakterystyka

Flota hiszpańska składała się z 130 okrętów i statków zaopatrzeniowych podzielonych na 7 eskadr:

  1. Eskadra portugalska pod dowództwem księcia Medina-Sidonia, licząca 12 statków, w tym 10 galeonów, z okrętem flagowym San Martin (48 dział).
  2. Eskadra biskajska – dowódca Juan Martinez de Recalde – 13 statków (w tym 9 dużych karak, zwanych po hiszpańsku „nao”), z okrętem flagowym „Santa Ana” (30 dział).
  3. Eskadra kastylijska – dowódca Diego Flores de Valdez – 16 statków (w tym 11 galeonów i 3 „nao”), z okrętem flagowym „San Cristóbal” (36 dział).
  4. Eskadra andaluzyjska – dowódca Pedro de Valdez – 11 statków (w tym 1 galeon i 9 „nao”), z okrętem flagowym „Nuestra Señora del Rosario” (46 dział).
  5. Eskadra z Gipuzkoi – dowódca Miguel de Oquendo – 14 statków (w tym 10 „nao”), z okrętem flagowym „Santa Ana” (47 dział).
  6. Eskadra lewantyńska – dowódca Martin de Bertendona – 10 statków, wszystkie „nao” (karaki), z okrętem flagowym „La Regazona” (30 dział).
  7. Eskadra holków (statki z zapasami i zaopatrzeniowce) – dowódca Juan Gomez de Medina – 23 statki zaopatrzeniowe, z okrętem flagowym „El Gran Grifón” (38 dział).

Ponadto eskadra galeasów – 4 galeasy z okrętem flagowym „San Lorenzo” (50 dział) – i dodatkowa eskadra małych okrętów.

Flota hiszpańska nie była jednorodna, nawet w ramach jednej eskadry. Wśród okrętów znalazły się jednostki o różnorodnym tonażu, uzbrojeniu i właściwościach żeglugowych, w tym:

  • 22 galeony, z czego:
    • 8 jednostek o wyporności 500–600 ton z 24 działami,
    • 8 jednostek o wyporności do 850 ton z 30–40 działami,
    • 3 jednostki o wyporności 250–350 ton z 20–24 działami,
    • 3 jednostki o wyporności 1000 ton z 50 działami,
  • ok. 45 dużych uzbrojonych statków handlowych (głównie karaki i holki),
  • 4 galery,
  • 4 galeasy.

Na statki zaokrętowano ponad 31 500 ludzi, w tym ok. 8450 marynarzy, 2088 wioślarzy-galerników, 1545 ochotników, w tym szlachciców ze służbą, 180 księży oraz 19 295 żołnierzy. Skład osobowy floty był odzwierciedleniem hiszpańskiej taktyki morskiej, zakładającej walkę na krótki dystans, a następnie abordaż wrogiego okrętu. Armada dysponowała 2830 działami (także działa oblężnicze lądowe, transportowane pod pokładem i nie biorące udziału w bitwie morskiej). Hiszpańska artyleria morska niewiele różniła się od ówczesnej artylerii lądowej. Były to głównie ciężkie działa o długich lufach, spoczywające na długich drewnianych lawetach o dwukołowym podwoziu. Działa takie, aby uniknąć odrzutu, przymocowywano linami do burty; były one bardzo kłopotliwe w obsłudze. Wymagały obsługi bosmana-artylerzysty i co najmniej 6 żołnierzy na działo. Ich główną wadą była niska szybkostrzelność (jeden strzał co 15 min. przy doświadczonej załodze), co znacznie utrudniało walkę z wrogiem, który preferował manewr i nie pozwalał zbliżyć się na odległość umożliwiającą abordaż. Hiszpańskie okręty posiadały też wysokie nadbudówki, będące dobrą platformą dla żołnierzy uzbrojonych w muszkiety i broń drzewcową, skąd mogli oni skutecznie razić przeciwnika na krótki dystans.

Galeon „Ark Royal”, okręt flagowy Lorda Wysokiego Admirała Charlesa Howarda podczas walk z Wielką Armadą, XVII-wieczny sztych Claesa Janszoona Visschera
„Tiger”, trójmasztowy galeas wchodzący w skład floty angielskiej walczącej z Wielką Armadą, na ilustracji w „Anthony Roll”, 1546

Armada na kanale La Manche płynęła w szyku bojowym półksiężyca, jaki stosowano np. w bitwie pod Lepanto. Szyk ten dobrze chronił centrum floty, składające się z mało zwrotnych statków zaopatrzeniowych, uniemożliwiał jednak sprawne manewrowanie, całkowicie oddając inicjatywę sprawniejszym okrętom angielskim. Ponadto cała Niezwyciężona Armada płynęła z prędkością najwolniejszych okrętów – 3 węzły (ok. 5,5 km/h).

Inne języki
Afrikaans: Spaanse Armada
azərbaycanca: Yenilməz armada
한국어: 무적함대
Bahasa Indonesia: Armada Spanyol
Bahasa Melayu: Armada Sepanyol
မြန်မာဘာသာ: စပိန်ရေတပ်ကြီး
Nederlands: Spaanse Armada
português: Invencível Armada
Simple English: Spanish Armada
سنڌي: آرميڊا
српски / srpski: Шпанска армада
українська: Іспанська Армада
吴语: 无敌舰队