Waszyngton

Ten artykuł dotyczy stolicy Stanów Zjednoczonych Ameryki. Zobacz też: stan Waszyngton lub inne znaczenia nazwy Waszyngton.
Dystrykt Kolumbii
Ilustracja
PieczęćFlaga
PieczęćFlaga
Państwo Stany Zjednoczone
Stan Dystrykt Kolumbii
Prawa miejskie1790
Kod statystycznyFIPS: 50000
ZarządzającyMuriel Bowser (D)
Powierzchnia177 km²
Wysokość0-125 m n.p.m.
Populacja (2017)
• liczba ludności
• gęstość

693 972[1]
3387,8 os./km²
Nr kierunkowy202
Kod pocztowy20001-20098, 20201-20599
Strefa czasowaUTC-05:00
UTC-04:00
Plan Dystryktu Kolumbii
Plan Dystryktu Kolumbii
Położenie na mapie Dystryktu Kolumbii
Mapa lokalizacyjna Dystryktu Kolumbii
Dystrykt Kolumbii
Dystrykt Kolumbii
Położenie na mapie Stanów Zjednoczonych
Mapa lokalizacyjna Stanów Zjednoczonych
Dystrykt Kolumbii
Dystrykt Kolumbii
Ziemia38°53′42″N 77°02′12″W/38°53′42″N 77°02′12″W/-77,036667
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone

Waszyngton, D.C., formalnie Dystrykt Kolumbii (ang. Washington, D.C. /ˈwɒʃɪŋtən ˌdiːˈsiː/, District of Columbia), potocznie nazywany Waszyngtonem lub D.C. – założona 16 lipca 1790 stolica Stanów Zjednoczonych.

Miasto Waszyngton stanowiło pierwotnie odrębną jednostkę samorządową, znajdującą się na obszarze Terytorium Kolumbii. Dopiero uchwała Kongresu z 1871 zespoliła je z Terytorium, powołując do istnienia całość nazwaną Dystryktem Kolumbii. Dlatego też, choć według prawa zwie się „Dystrykt Kolumbii”, powszechnie znane jest jako „Waszyngton, D.C.”. Leży na północnym brzegu rzeki Potomak, graniczy ze stanami Wirginia (na południowym zachodzie) oraz Maryland (z pozostałych stron). Ma 599 657 stałych mieszkańców, jeżeli zaś uwzględnić dojeżdżających do pracy z sąsiednich osiedli, liczba ludzi przebywających w jego obrębie wzrasta w dni robocze do ponad miliona. Obszar Metropolitalny Waszyngtonu, którego Dystrykt Kolumbii jest częścią, liczy 5,3 miliona ludzi i stanowi siódmy pod względem wielkości obszar metropolitalny w kraju.

Istnienie dystryktu federalnego, mającego służyć za stałą stolicę państwa, funkcjonującego odrębnie od administracji stanowych, sankcjonuje Artykuł pierwszy Konstytucji Stanów Zjednoczonych. Na terenie Waszyngtonu znajdują się główne ośrodki trzech gałęzi władzy federalnej: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, a także naczelne siedziby organizacji takich jak Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Organizacja Państw Amerykańskich, Międzyamerykański Bank Rozwoju czy Panamerykańska Organizacja Zdrowia, a także grup lobbingowych, związków i samorządów zawodowych. W Waszyngtonie zlokalizowane są również 174 placówki dyplomatyczne, liczne pomniki narodowe i muzea.

Nadzór nad Waszyngtonem sprawuje burmistrz wraz z trzynastoosobową radą miejską, jednak najwyższą władzę ma w swoich rękach Kongres, który może zmieniać lokalne prawa według uznania. Z tego powodu jego mieszkańcy mają mniejsze niż w stanach możliwości formowania samorządu. Dystrykt jest pozbawiony prawa do głosowania delegata w Kongresie, nie przysługują mu też żadne miejsca w Senacie. Waszyngtończycy nie mogli uczestniczyć w wyborach prezydenckich do czasu ratyfikowania 23. poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych w 1961.

Historia

Jerzy Waszyngton, pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych. Portret pędzla Gilberta Charlesa Stuarta (1795)

Gdy w XVII wieku pierwsi Europejczycy przybyli na tereny, gdzie dziś znajduje się Waszyngton, dorzecze Anacostia River zamieszkiwali Indianie Nacotchtank, zaliczani do ludów algonkińskich[2]; jednakże rdzenni Amerykanie w dużej mierze opuścili ten obszar w początkach XVIII wieku[3]. Georgetown, założone na terenie Prowincji Maryland, nad północnym brzegiem Potomak w 1751, weszło w skład wydzielonego blisko 40 lat później terytorium federalnego[4]. Powstałe w 1749 miasto Alexandria, leżące obecnie w stanie Wirginia, pierwotnie również znalazło się w obrębie Dystryktu[5].

Argumenty za utworzeniem dystryktu federalnego przedstawił James Madison w eseju „ Federalist No. 43”, opublikowanym 23 stycznia 1788. Dowodził w nim, że stolica musi uzyskać odrębność od administracji stanowej, aby zachować samowystarczalność i zapewnić sobie bezpieczeństwo[6]. Napaść w 1783 grupy rozzłoszczonych niewypłaceniem żołdu żołnierzy na rezydujący w Filadelfii Kongres, znana jako bunt pensylwański, znacząco uwydatniła organom państwowym konieczność zadbania o własną ochronę[7]. Z tego względu ósma sekcja Artykułu Pierwszego Konstytucji Stanów Zjednoczonych przyznaje władzom kompetencję utworzenia stolicy pod postacią „Dystryktu (nie przekraczającego swymi rozmiarami kwadratu o boku długości dziesięciu mil) powstałego z terytoriów odstąpionych przez poszczególne stany, który, za aprobatą Kongresu, stanie się siedzibą Rządu Stanów Zjednoczonych”[8], nie precyzuje jednakże jej położenia. Porozumienie nazywane Kompromisem z 1790, zawarte pomiędzy Madisonem, Alexandrem Hamiltonem i Thomasem Jeffersonem, ustalało, że Rząd przejmie długi wojenne administracji stanowych pod warunkiem, że stolica znajdzie się na terenach południowych[a].

Wydany 16 lipca 1790 Residence Act decydował, że nowa stolica znajdzie się nad rzeką Potomak, a jej dokładną lokalizację określi prezydent Waszyngton[b]. Zgodnie z zapisami Konstytucji, początkowo dystryktowi nadano kształt kwadratu o boku 10 mil (16 km), co dało łączną powierzchnię 100 mil kwadratowych (260 km²). W latach 1791–1792 Andrew Ellicott wraz z pomocnikami, między innymi Benjaminem Bannekerem, przeprowadził pomiary topograficzne na granicach Dystryktu z Maryland i Wirginią oraz oznaczył je rozmieszczonymi co milę znakami granicznymi; większość z nich znajduje się na miejscu do dziś[11]. Równolegle nad północnym brzegiem Potomak, na wschód od istniejącej już osady Georgetown, rozpoczęła się budowa „miasta federalnego”. 9 września 1791 nadano mu nazwę na cześć George’a Washingtona, dystrykt zaś zyskał miano „Terytorium Kolumbii”, nawiązujące do używanej w owym czasie poetyckiej nazwy Stanów Zjednoczonych[c]. Pierwsze obrady Kongresu w nowej siedzibie odbyły się 17 listopada 1800[13].

Ogłoszony w 1801 Akt Organiczny oficjalnie uporządkował status prawny Terytorium, oddając je, wraz ze znajdującymi się na jego terenie miastami Waszyngtonem, Georgetown oraz Alexandrią, pod wyłączny zarząd Kongresu. Na nieprzynależących do żadnego osiedla terenach ustanowiono dwa hrabstwa: Waszyngtonu na wschód od Potomak i Alexandrii na zachód od rzeki[14]. Zgodnie z tą uchwałą, obywatele Dystryktu przestali być mieszkańcami stanów Maryland i Wirginia, w konsekwencji czego stracili prawo do posiadania przedstawicieli w Kongresie[15].

Rysunek przedstawiający nieukończony Kapitol po spaleniu Waszyngtonu przez Anglików w 1814

W dniach 24–25 sierpnia 1814 miał miejsce epizod znany jako spalenie Waszyngtonu. Brytyjczycy zaatakowali stolicę podczas wojny brytyjsko-amerykańskiej w odwecie za ograbienie i zniszczenie Yorku (dzisiejsze Toronto). Anglicy podpalili i zdewastowali nieukończony Kapitol, siedzibę Departamentu Skarbu i Biały Dom[16]. Większość budynków rządowych szybko odbudowano, jednak Kapitolu nie udało się wznieść aż do 1868[17].

Już w 1800 mieszkańcy Dystryktu protestowali przeciw brakowi praw wyborczych. Pojawiły się propozycje, by wybrnąć z kłopotliwej sytuacji, zwracając scedowane na rzecz powołania terytorium federalnego ziemie macierzystym stanom. Zagadnienie to przeszło do historii pod nazwą retrocesji[18]. Nie uzyskała ona wystarczającego poparcia aż do lat trzydziestych XIX wieku, kiedy to hrabstwo Alexandrii dotknęła zapaść gospodarcza z uwagi na zaniedbania władzy[18]. Sprawę pogorszył fakt, że Alexandria stanowiła ważny ośrodek handlu niewolnikami, a krążyły podówczas pogłoski, jakoby zasiadający w Kongresie abolicjoniści dążyli do zniesienia niewolnictwa w Dystrykcie, co jeszcze bardziej pogłębiłoby problemy ekonomiczne regionu[19]. Niezadowolona z poczynań Kongresu ludność zaczęła wysuwać roszczenia odnośnie powrotu do Wirginii. Organa stanowe uczyniły im zadość w lutym 1846, częściowo dlatego, że powrót Alexandrii zapewniał Zgromadzeniu Ogólnemu Wirginii dwóch kolejnych popierających niewolnictwo delegatów[18]. 9 lipca 1846 Kongres zgodził się zwrócić stanowi Wirginia obszary leżące na południe od Potomak[18].

Teatr Forda, miejsce zabójstwa Abrahama Lincolna w 1865

Obawy przeciwników wyzwolenia okazały się uzasadnione. Kompromis z 1850 zakazał handlu ludźmi w granicach Dystryktu, jednakże samo posiadanie niewolników pozostało w dalszym ciągu legalne[20]. Mimo to do 1860 już 80% czarnoskórych mieszkańców miasta było wolnymi ludźmi. Wybuch wojny secesyjnej spowodował znaczny wzrost populacji Dystryktu ze względu na ekspansję rządu federalnego i liczny napływ wyzwoleńców[21]. Rok 1862 przyniósł, dziewięć miesięcy przed wydaniem Proklamacji Emancypacji, podpisanie przez Abrahama Lincolna Compensated Emancipation Act i ostateczny koniec niewolnictwa na terenie Dystryktu. Dzięki temu prawa obywatelskie otrzymało około 3100 osób[22]. W 1870 terytorium federalne zamieszkiwała 132-tysięczna społeczność[23]. Pomimo rozrostu miasta, w Waszyngtonie ulice ciągle pozostawały nieutwardzone, brakowało też podstawowej infrastruktury sanitarnej. Sytuacja stała się tak niekorzystna, że niektórzy członkowie Kongresu optowali za przeniesieniem stolicy w inne miejsce[24].

Następny Akt Organiczny, wydany przez Kongres w 1871, tworzył nowe władze dla całego terytorium federalnego. Miasta Waszyngton i Georgetown oraz Hrabstwo Waszyngtonu stały się jedną jednostką administracyjną, nazwaną Dystryktem Kolumbii[25]. Nawet jeżeli z punktu widzenia prawa Waszyngton przestał istnieć, nie zaniechano używania jego dotychczasowej nazwy, a cały obszar stał się znany jako Waszyngton, D.C. Na mocy tego samego dokumentu Kongres powołał Komisję Robót Publicznych, odpowiedzialną za unowocześnienie miasta[26]. W 1873 prezydent Grant zatwierdził na nowo utworzone stanowisko gubernatora Alexandra Shepherda. W ciągu tego roku Shepherd wydał na inwestycje publiczne 20 milionów dolarów (357 milionów według wartości z 2007)[27]. Dzięki tym pieniądzom miasto zostało istotnie zmodernizowane, lecz także stanęło przed nim widmo bankructwa, dlatego w 1874 Kongres zlikwidował samorząd i po raz kolejny objął Dystrykt bezpośrednią jurysdykcją[24]. Po tej dacie w mieście nie wdrożono żadnych projektów odnowy aż do opracowania Planu McMillana na początku XX wieku[28].

Populacja Dystryktu utrzymywała się w przybliżeniu na niezmienionym poziomie do czasu nadejścia wielkiego kryzysu, kiedy to wprowadzana przez Franklina Delano Roosevelta polityka Nowego Ładu spowodowała znaczny rozrost administracji państwowej. II wojna światowa przyczyniła się do dalszego zwiększenia liczby rezydujących w Waszyngtonie urzędników[29]; w 1950 ludność stolicy osiągnęła najwyższy w historii poziom 802178 stałych mieszkańców[30]. Uchwalona w 1961 23. poprawka do Konstytucji Stanów Zjednoczonych przyznała Dystryktowi trzy głosy w Kolegium Elektorskim.

Po zamordowaniu 4 kwietnia 1968 pastora Martina Luthera Kinga, Waszyngton sparaliżowały zamieszki, które skupiły się w rejonach U Street, 14th Street, 7th Street oraz H Street – głównych ośrodkach zamieszkania i zatrudnienia ludności afroamerykańskiej. Rozruchy trwały trzy dni, zanim trzynastotysięczne oddziały Gwardii Narodowej i wojska zdołały powstrzymać rozlew krwi. W wyniku zajść spłonęło wiele budynków i sklepów; naprawa szkód trwała aż do końca lat dziewięćdziesiątych XX wieku[31].

W 1973 Kongres uchwalił District of Columbia Home Rule Act, ustanawiający obieralnego burmistrza i radę miejską Dystryktu[32]. W pierwszych wyborach zwycięstwo odniósł Walter Washington, stając się tym samym pierwszym wybranym przez mieszkańców burmistrzem Waszyngtonu i zarazem pierwszym czarnoskórym na tym stanowisku[33]. Pod koniec lat osiemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych praktycznie nowa jeszcze administracja straciła zaufanie i dostała się w ogień krytyki za swoją nieudolność i marnotrawstwo. Aby temu zaradzić, Kongres powołał w 1995 Komisję Kontroli Finansowej Dystryktu Kolumbii, której zadaniem było nadzorowanie wydatków miasta i uzdrowienie jego władz[34]. Dystrykt odzyskał kontrolę nad swoim budżetem we wrześniu 2001, zawieszono wtedy również monitoring ze strony Komisji[35].

11 września 2001 terroryści uprowadzili samolot rejsowy należący do linii American Airlines i staranowali przy jego pomocy znajdujący się w pobliskim Arlington budynek Pentagonu. Samolot przeznaczony, jak się przypuszcza, do zaatakowania celu na terenie Waszyngtonu, rozbił się w stanie Pensylwania, gdy pasażerowie zaatakowali porywaczy w rozpaczliwej próbie odzyskania kontroli nad lotem[36][37].

Inne języki
Адыгэбзэ: Уашингтон
Afrikaans: Washington, D.C.
Alemannisch: Washington, D.C.
aragonés: Washington, DC
asturianu: Washington DC
Avañe'ẽ: Washington D. C.
Aymar aru: Washington, DC
azərbaycanca: Vaşinqton şəhəri
bamanankan: Washington, D.C.
Bân-lâm-gú: Washington, D.C.
беларуская: Вашынгтон
беларуская (тарашкевіца)‎: Вашынгтон (акруга Калюмбія)
Bikol Central: Washington, D.C.
български: Вашингтон
བོད་ཡིག: ཝ་ཤིན་ཏྲོན།
brezhoneg: Washington D.C.
català: Washington DC
Чӑвашла: Вашингтон
čeština: Washington, D.C.
Chavacano de Zamboanga: Washington, D.C.
Chi-Chewa: Washington, D.C.
chiShona: Washington, DC
davvisámegiella: Washington D.C.
dolnoserbski: Washington, D.C.
eesti: Washington
Ελληνικά: Ουάσινγκτον
emiliàn e rumagnòl: Washington
Esperanto: Vaŝingtono
estremeñu: Washington D.C.
euskara: Washington
Fiji Hindi: Washington, D.C.
føroyskt: Washington DC
Gàidhlig: Washington, D.C.
客家語/Hak-kâ-ngî: Washington, D.C.
хальмг: Вашингтон
한국어: 워싱턴 D.C.
Հայերեն: Վաշինգտոն ԿՇ
hornjoserbsce: Washington, D.C.
hrvatski: Washington
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: ডিসটিক্ট অফ কলম্বিয়া, ডিসি
Bahasa Indonesia: Washington, D.C.
interlingua: Washington, D.C.
Interlingue: Washington, D.C.
italiano: Washington
Basa Jawa: Washington, D.C.
Kapampangan: Washington, D.C.
къарачай-малкъар: Вашингтон (Колумбия округ)
ქართული: ვაშინგტონი
қазақша: Вашингтон
Kiswahili: Washington, D.C.
Kreyòl ayisyen: Wachintòn
Кыргызча: Вашингтон
لۊری شومالی: ڤاشینگتون دی سی
latviešu: Vašingtona
Lëtzebuergesch: Washington D.C.
lietuvių: Vašingtonas
Limburgs: Washington D.C.
lingála: Washington
Livvinkarjala: Vašington
македонски: Вашингтон
Malagasy: Washington D.C
مازِرونی: واشینگتن دی سی
Bahasa Melayu: Washington, D.C.
Baso Minangkabau: Washington, D.C.
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Washington, D.C.
Mirandés: Washington, D.C.
မြန်မာဘာသာ: ဝါရှင်တန်ဒီစီ
Nederlands: Washington D.C.
नेपाल भाषा: वाशिंग्तन, दिसि
Nordfriisk: Washington, D.C.
Norfuk / Pitkern: Woshingtun, D.K.
norsk nynorsk: Washington, D.C.
oʻzbekcha/ўзбекча: Vashington (shahar)
Pälzisch: Washington, D.C.
Papiamentu: Washington D.C.
Piemontèis: Washington
Tok Pisin: Wasington DC
Plattdüütsch: Washington D.C.
português: Washington, D.C.
Qaraqalpaqsha: Washington
qırımtatarca: Vaşington (şeer)
reo tahiti: Washington
rumantsch: Washington D.C.
Runa Simi: Washington DC
русиньскый: Вашінґтон (місто)
русский: Вашингтон
Gagana Samoa: Uasigitone D.C.
sardu: Washington
Sesotho sa Leboa: Washington, D.C.
Simple English: Washington, D.C.
slovenčina: Washington D.C.
slovenščina: Washington, D.C.
ślůnski: Waszyngtůn
Soomaaliga: Washington D.C
Sranantongo: Washington D.C.
српски / srpski: Вашингтон
srpskohrvatski / српскохрватски: Washington, D.C.
Taqbaylit: Washington
tarandíne: Washington
татарча/tatarça: Вашингтон (башкала)
Tsetsêhestâhese: Vášêtaëno
Türkçe: Washington, DC
удмурт: Вашингтон
українська: Вашингтон
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ۋاشىنگتون
Vahcuengh: Vazcingdonq
vepsän kel’: Vašington (lidn)
Tiếng Việt: Washington, D.C.
Volapük: Washington
Võro: Washington
Xitsonga: Washington, DC
žemaitėška: Vašingtons
Kabɩyɛ: Wasɩŋtɔŋ