Układ okresowy pierwiastków

Układ okresowy pierwiastków (potocznie: tablica Mendelejewa) – zestawienie wszystkich pierwiastków chemicznych w postaci rozbudowanej tabeli, uporządkowanych według ich rosnącej liczby atomowej, grupujące pierwiastki według ich cyklicznie powtarzających się podobieństw właściwości, zgodnie z prawem okresowości Dmitrija Mendelejewa.

Użyteczność układu okresowego wynika z faktu, że w prostej formie przedstawia on zależność właściwości chemicznych pierwiastków i pośrednio także ich prostych związków chemicznych od liczby występujących w nich protonów i elektronów. Współczesna, oficjalna wersja układu okresowego, publikowana cyklicznie przez Międzynarodową Unię Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC), definiuje też podział pierwiastków na grupy, okresy i bloki. Wersja układu okresowego opublikowana przez IUPAC 28 listopada 2016 roku zawiera 118 pierwiastków o liczbach atomowych od 1 do 118 [1]. Odkrycia pierwiastków o liczbach atomowych 113 ( nihonium), 115 ( moscovium), 117 ( tennessine) i 118 ( oganesson) zostały potwierdzone w grudniu 2015 roku, a oficjalnie nazwy tym pierwiastkom nadano w listopadzie 2016 roku [2] [3]; jednak na razie nie mają one oficjalnych polskich nazw [4].

Sens fizyczny układu okresowego

Prawo okresowości Mendelejewa, stanowiące podstawę teoretyczną układu, wynika z faktu, że liczba atomowa określa nie tylko liczbę protonów, występujących w jądrze atomów, ale też liczbę elektronów atomów w stanie obojętnym, która ma decydujący wpływ na ich właściwości chemiczne.

Elektrony w atomach są umiejscowione na kolejnych powłokach, które mają określoną pojemność, czyli maksymalną liczbę elektronów, jaka może się zmieścić na powłoce. Kolejne powłoki są zajmowane przez elektrony dopiero po całkowitym zapełnieniu powłok leżących poniżej (o mniejszej energii). Zjawisko „zapełniania” powłok wynika z zakazu Pauliego, który w stosunku do atomów stwierdza, że na jednym orbitalu mogą znajdować się najwyżej dwa elektrony różniące się spinem. Elektrony na ostatniej, najbardziej zewnętrznej powłoce, nazywanej powłoką walencyjną, są najsłabiej związane z atomem i mogą odrywać się od niego podczas tworzenia wiązań chemicznych. Powłoka ta może przyjmować też dodatkowe elektrony, a ich energia wiązania ma kluczowe znaczenie przy powstawaniu związków chemicznych. Elektrony niżej leżące rzadziej uczestniczą w reakcjach chemicznych.

W obrębie jednego okresu powłoka walencyjna jest zajmowana przez kolejne elektrony. Po zapełnieniu całej powłoki następuje przejście do nowego okresu i powstanie kolejnej powłoki elektronowej.

Można więc powiedzieć, że atomy występujące w tych samych okresach mają taką samą liczbę powłok elektronowych, a występujące w tych samych grupach mają taką samą liczbę elektronów na powłokach walencyjnych.

Inne języki
Acèh: Drah kimia
Afrikaans: Periodieke tabel
Alemannisch: Periodensystem
العربية: جدول دوري
asturianu: Tabla periódica
Bân-lâm-gú: Chiu-kî-piáu
беларуская (тарашкевіца)‎: Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў
Boarisch: Periodnsystem
Cymraeg: Tabl cyfnodol
ދިވެހިބަސް: ޕީރިއަޑިކް ތާވަލު
Esperanto: Perioda tabelo
Fiji Hindi: Periodic table
Gàidhlig: Clàr pillteach
Gĩkũyũ: Metha Njokereri
ગુજરાતી: આવર્ત કોષ્ટક
客家語/Hak-kâ-ngî: Ngièn-su chû-khì-péu
한국어: 주기율표
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: পর্যায় সারণী
Bahasa Indonesia: Tabel periodik
íslenska: Lotukerfið
Kiswahili: Mfumo radidia
lumbaart: Taula periodica
Bahasa Melayu: Jadual berkala
Baso Minangkabau: Tabel periodik
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Nguòng-só ciŭ-gĭ-biēu
Nederlands: Periodiek systeem
नेपाल भाषा: तत्त्वमां
日本語: 周期表
norsk nynorsk: Periodesystemet
oʻzbekcha/ўзбекча: Kimyoviy elementlar davriy sistemasi
Papiamentu: Mesa periodiko
Piemontèis: Tàula periòdica
Plattdüütsch: Periodensystem
português: Tabela periódica
Simple English: Periodic table
Sranantongo: Periodiki sistemi
српски / srpski: Периодни систем
srpskohrvatski / српскохрватски: Periodni sistem elemenata
Basa Sunda: Tabél periodik
tarandíne: Tavele Periodiche
Türkçe: Periyodik tablo
Tiếng Việt: Bảng tuần hoàn
West-Vlams: Periodiek système