Tonga
English: Tonga

Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Puleʻanga Tonga
Kingdom of Tonga

Królestwo Tonga
Flaga Tonga
Herb Tonga
Flaga TongaHerb Tonga
Dewiza: (ton.) Ko e Otua mo Tonga ko hoku tofiʻa
(Bóg i Tonga są moim dziedzictwem)
Hymn: Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga
Położenie Tonga
Język urzędowytonga, angielski
StolicaNukuʻalofa
Ustrój politycznymonarchia konstytucyjna
Typ państwakrólestwo
Głowa państwakról Tupou VI
Szef rządupremier ʻAkilisi Pohiva
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
173. na świecie
748 km²
0%
Liczba ludności (2017)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
193. na świecie
106 479[1]
142 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

0,477 mld[2] USD
4605[2] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

0,847 mld[2] dolarów międzynar.
8168[2] dolarów międzynar.
Jednostka monetarnapaʻanga (TOP)
Niepodległośćod Wielkiej Brytanii
4 czerwca 1970
Religia dominującaprotestantyzm
Strefa czasowaUTC +13
Kod ISO 3166TO
Domena internetowa.to
Kod samochodowyTON
Kod samolotowyA3
Kod telefoniczny+676
Mapa Tonga

Tonga, Królestwo Tonga (to. Puleʻanga Tonga, ang. Kingdom of Tonga) – państwo leżące na archipelagu o tej samej nazwie, w Polinezji na południowym Pacyfiku, położone w jednej trzeciej drogi pomiędzy Nową Zelandią a Hawajami, na południe od Samoa, na wschód od Fidżi. Jedno z nielicznych państw pozaeuropejskich jakie nigdy nie utraciło suwerenności[3].

Geografia

 Osobny artykuł: Geografia Tonga.

Tonga od północy graniczy z Samoa, od północnego zachodu z Wallis i Futuną, od zachodu z Fidżi, od wschodu z Niue, a od północnego wschodu z Samoa Amerykańskim. Archipelag Tonga składa się z ok. 170 wysp, podzielonych na 3 główne grupy: Tongatapu, Haʻapai, Vavaʻu. Wyspy Tonga są przeważnie niskimi, koralowymi atolami, jedynie nieliczne są pochodzenia wulkanicznego z czynnymi wulkanami. Najwyższy szczyt na wyspie Kao – 1030 m n.p.m. Klimat podrównikowy wilgotny. Średnia temperatura powietrza to w styczniu +30 °C i w lipcu +25 °C. Często występują cyklony tropikalne. Lasy pokrywają 11% powierzchni kraju. Żyją tu, m.in., największy na świecie nietoperz – rudawka pacyficzna, a także wiele gatunków ptaków.

Historia

Znaleziska archeologiczne dowodzą, że pierwsi osadnicy na Tonga pojawili się ok. 3100 lat temu [4]. Byli to Austronezyjczycy reprezentujący kulturę Lapita. Kolejna fala migracji dotarła na wyspy ok. 2 tysiące lat temu, gdy osiedlili się przedstawiciele kultury Vava’u.

Nie później niż w połowie X wieku rozwinęła się tongijska monarchia [5], a pierwszym znanym z imienia królem był ‘Aho’eitu. Władcy, znani jako Tu’i Tonga, stworzyli silne państwo określane niekiedy jako Imperium Tonga, które przez 400 lat podbijało i kolonizowało nowe tereny, w tym wschodnie Fidżi, Niue, Samoa, czy Tokelau[6]. Około 1470 roku władzę przejęła boczna linia dynastii, Tu’i Ha’a Takalaua, która po około 130 latach musiała ustąpić władzę trzeciej linii, Tu’i Kanokupolu[7].

Niedługo później nastąpił pierwszy kontakt między Europejczykami a Tongijczykami. W 1616 roku holenderscy żeglarze Willem Schouten i Jacob Le Mairie dotarli do wysp Niua na północy kraju[8]. Przez kolejne dwa stulecia okazjonalnie kolejni Europejczycy docierali do Tonga, w tym Abel Tasman i James Cook[9]. W granicach państwa miał też miejsce słynny bunt na Bounty[10]. Pojmany w 1806 roku William Mariner nauczył się lokalnego języka i opublikował książkę „An Account of the Natives of the Tongan Islands”, będącą cennym źródłem o kulturze ówczesnych mieszkańców kraju.

Okres między 1799 a 1852 rokiem był czasem chaosu i wojen domowych. W tym czasie nastąpiło kilka kluczowych zmian w państwie. W 1826 roku misjonarze metodystyczni i w 1842 roku katoliccy udanie wprowadzili chrześcijaństwo. Wówczas też władzę skonsolidował król Taufa’ahau, który przyjął w 1831 roku chrzest, a w 1845 roku skonsolidował władzę jako król Jerzy Tupou I[11]. Skodyfikował on prawo, nadał konstytucję w 1875, podpisał międzynarodowe traktaty z Niemcami (1876), Wielką Brytanią (1879) i Stanami Zjednoczonymi (1888), które uznawały niepodległość państwa. Za jego rządów królestwo przyjęło współczesne symbole: flagę, herb i hymn.

Jego następca, Jerzy Tupou II objął władzę w 1893. W wyniku rosnących napięć między europejskimi potęgami zdecydował się na podpisanie traktatu przyjaźni z Wielką Brytanią w 1900, jaki nadawał królestwu tytuł „chronionego państwa” (ang. protected state). W jego wyniku ustrój Tonga był utrzymany i rząd miał pełnię władzy na terytorium kraju, ale politykę zagraniczną prowadziła Wielka Brytania (choć wymagane były konsultacje z władzami Tonga) [12].

Taki stan trwał do 1970 roku, gdy Tonga wypowiedziało traktat przyjaźni i odzyskało pełnię suwerenności, jednocześnie wstępując do Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Znacznie później, w 1999 królestwo wstąpiło w poczet krajów zrzeszonych w ONZ.

W ciągu swego 41-letniego panowania król Taufaʻahau Tupou IV, który objął władzę w 1965[13], był wielokrotnie atakowany za zbyt silny ucisk obywateli[14]. Pod koniec lat 80. uformował się na wyspach opozycyjny Ruch na rzecz Demokracji, który w wyborach w lutym 1993 zdobył 6 mandatów (z 9 możliwych) w 23-osobowym parlamencie[15].

W sierpniu i wrześniu 2005 królestwem wstrząsnął strajk 3 tys. pracowników sektora publicznego, którzy domagali się podwyżek płac i poprawy warunków pracy[16]. Po 44 dniach negocjacji żądania zostały spełnione. Opozycja wykorzystała jednak „bojowe” nastroje w społeczeństwie i wysunęła postulaty polityczne dotyczące demokratyzacji kraju. Po demonstracjach pod pałacem królewskim i naciskach ze strony części parlamentarzystów, król zgodził się powołać niezależną komisję, która zaproponowała zmiany ustrojowe w celu większej demokratyzacji kraju. Obecnie trwają prace nad zmianą konstytucji według projektu przedstawionego przez komisję.

29 lipca 2008 Pałac poinformował, że nowy król Jerzy Tupou V będzie rezygnował z atrybutów władzy absolutnej i przekaże część obowiązków premierowi. Podkomorzy królewski powiedział, że ma to na celu przygotowania monarchii do wyborów w 2010. Jednakże władca zmarł w 2012, a jego następca Tupou VI postanowił zatrzymać proces reform[17].

29 sierpnia 2016 Polska nawiązała stosunki dyplomatyczne z Królestwem Tonga[18].

Etymologia nazwy

W wielu językach polinezyjskich słowo „Tonga” oznacza „południe”. Nazwa kraju pochodzi od słowa „Tongahahake” tłumaczenie „południowo”, pierwotnie oznaczało, że „wiatr wieje z południowo-wschodniej części kraju”.

Polityka

Budynek parlamentu w Nukuʻalofa

Tonga jest jedyną monarchią na Pacyfiku (poza monarchiami pozostającymi w unii personalnej z Wielką Brytanią), a także jedyną należącą do brytyjskiej Wspólnoty Narodów (poza Zjednoczonym Królestwem). Władza królewska jest znacznie większa niż w monarchiach europejskich, a szacunek dla króla jest tak samo duży jak przed stuleciami i jest ściśle powiązany z tongijską tradycją.

Głową państwa jest król, w latach 2006-2012 był nim Jerzy Tupou V, od 2012 r. królem jest jego młodszy brat Tupou VI. Król mianuje premiera i ministrów, często na dożywotnią kadencję (w praktyce ministrowie pracują do czasu osiągnięcia wieku emerytalnego co gwarantuje stabilność i ciągłość prac rządu). Częścią systemu politycznego Tonga jest również parlament. Jednak jego demokratyczna legitymizacja jest ograniczona. Obywatele mogą wybierać 9 spośród 23 deputowanych. Reszta jest wybierana spośród członków prominentnych rodów i nominowana przez króla. W Tonga nie działają partie polityczne w zwyczajowym rozumieniu tego słowa, w końcu lat 80. powstał jednak opozycyjny ruch obywatelski domagający się demokratyzacji kraju.

11 lutego 2006 ze stanowiska premiera niespodziewanie zrezygnował brat króla i ówczesny następca tronu, książę Ulukalala Lavaka Ata, pół roku po serii demonstracji domagających się demokratyzacji państwa. Jego następca, Feleti Sevele, był pierwszym premierem w historii niebędącym członkiem rodziny królewskiej.

System szkolnictwa na Tonga jest darmowy i obowiązkowy dla dzieci do dwunastego roku życia, oparty na symbolicznych opłatach za edukację średnią i systemie stypendiów zagranicznych na studia wyższe.

W 2011 roku w przypadku 99% młodzieży w wieku 10–14 lat potrafiło czytać i pisać w języku tonga. Wraz z wiekiem wzrastał odsetek analfabetów w grupie osób posługujących się językiem tonga, lecz nadal czytać i pisać potrafiło ponad 90% respondentów. Jednak w przypadku osób posługujących się językiem angielskim wraz z wiekiem znacznie (do nieco ponad 50% u kobiet i niecałych 65,5% u mężczyzn) malał odsetek piśmiennych[19].

Dostęp do opieki medycznej jest nieograniczony. Jeśli chodzi o prawo posiadania ziemi, jest ono konstytucyjnie chronione – zakazana jest sprzedaż ziemi cudzoziemcom (choć może ona być im dzierżawiona). Na zurbanizowanych terenach głównej wyspy archipelagu, Tongatapu, gdzie zamieszkuje 60% populacji tongijskiej, ziemi jest stosunkowo niewiele. Ziemia uprawna jest jednak dostępna na innych wyspach, o charakterze bardziej rolniczym. Większość ludności utrzymuje się z produkcji żywności – rolnictwa, rybołówstwa i hodowli, co pokrywa ok. połowy potrzeb żywnościowych kraju. Kobiety i mężczyźni mają równy dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej. Stosunkowe równouprawnienie występuje także w sferze zatrudnienia, jednak kobiety są dyskryminowane w kwestii posiadania ziemi i polityki, często ma też miejsce przemoc domowa. Wskaźniki przestępczości są dość niskie, lecz wzrastają, co jest przypisywane powrotowi rodowitych Tongijczyków z zagranicy, np. w wyniku deportacji.

Na Tonga występują tendencje prodemokratyczne, kładące nacisk na potrzebę reform i lepszej reprezentacji większości w parlamencie. Mimo to monarchia nadal cieszy się poparciem społecznym.

Religia

Struktura religijna kraju w 2016 roku według CIA[20]:

Gospodarka

Gospodarka Tonga należy do najbardziej zróżnicowanych w Oceanii. Jej podstawą jest rolnictwo, które zatrudnia 65% ludności czynnej zawodowo. Na eksport przeznacza się orzechy kokosowe i banany, oraz wanilię w której uprawie i eksporcie kraj ten zajmuje 7 miejsce na świecie. Wiele małych przedsiębiorstw, szczególnie w handlu detalicznym, jest obecnie zdominowanych przez chińskich imigrantów. Sektor produkcyjny składa się z rzemiosła i kilka innych bardzo małych branż, które tworzą tylko 3% PKB. We wrześniu 1974 otwarty został Bank of Tonga. Kraj musi importować dużą część swojej żywności, głównie z Nowej Zelandii. Sektor przemysłowy stanowi zaledwie 10% PKB. Kraj pozostaje uzależniony od pomocy zewnętrznej. Rząd podkreśla konieczność rozwoju sektora prywatnego, w szczególności wspiera inwestycje. Głównymi partnerami handlowymi Tonga są: Australia, Nowa Zelandia, Japonia i Fidżi.

Energia elektryczna

Produkcja41 GW h
Zużycie38,13 GW h
Eksport0 kW h
Import0 kW h

Trzęsienia ziemi

Trzęsienia ziemi w Tonga występują sporadycznie, są spowodowane przez erupcje wulkanu Hunga Tonga.
DataSiła (w skali Richtera)Ofiary
4 maja 20067,9Nie było doniesień o śmierci lub uszkodzeniach ciała
9 grudnia 20077,9Nie było doniesień o śmierci lub uszkodzeniach ciała
19 marca 20097,6Trzęsienie ziemi było odczuwalne w Nowej Zelandii i North Island, jednak oficjalnych ofiar nie ma.

Media

Prasa

Światowa dystrybucja„The Daily Tongan”
Regionalna dystrybucja„Taimi o Tonga” – Tonga, Nowa Zelandia, Australia, Stany Zjednoczone
Krajowa dystrybucja„Kele'a”, „Talaki”, „Kalonikali”, „Tau'ataina”

Telewizja

Tonga Broadcasting Comission (Telewizja Tonga 1, Telewizja Tonga 2).

Radio

  • Tonga Radio 1,
  • Tonga Radio 2.

Dotychczasowi monarchowie Tonga

 Osobny artykuł: Królowie Tonga.

Zdrowie

Występuje wirusowe zapalenie wątroby typu A, istnieje też zagrożenie infekcjami bakteryjnymi. Od osób, które przed przyjazdem do Tonga przebywały w regionie dotkniętym żółtą febrą i cholerą, wymaga się zaświadczenia o szczepieniach przeciwko tym chorobom. Występuje wiele gatunków komarów. Opieka zdrowotna jest na bardzo niskim poziomie, brak nawet lekarstw. Poza stolicą i Neiafu nie ma ośrodków opieki medycznej; poważniejsze przypadki wymagają przetransportowania za granicę.

Tonga jest jednym z krajów, gdzie najczęściej występuje nadwaga u osób dorosłych[22].

Przypisy

  1. The World Factbook — Central Intelligence Agency, www.cia.gov [dostęp 2017-10-04] (ang.).
  2. a b c d Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. Protectorates and Protected States 3.14, Oxford Public International Law
  4. Tonga History, Lonely Planet
  5. Tonga History, Britannica
  6. Tonga History, Lonely Planet
  7. Tonga History, Britannica
  8. The Kingdom of Tonga
  9. The Kingdom of Tonga
  10. The Kingdom of Tonga
  11. The Kingdom of Tonga
  12. Protectorates and Protected States 3.14, Oxford Public International Law
  13. Member states: Tonga Commonwealth of Nations
  14. Tonga History, Britannica
  15. Tonga History, Lonely Planet
  16. Tonga History, Britannica
  17. Tonga History, Lonely Planet
  18. mm\mtom / Źródło: PAP: Byli jednymi z pierwszych, którzy wypowiedzieli wojnę Niemcom. Polska nawiązała relacje z Tonga. tvn24.pl, 2016-08-30.
  19. Tonga Department of Statistics: Tonga 2011 Census of Population and Housing, Volume 2: Analytical Report. www.spc.int/prism/tonga/. [dostęp 10 grudnia 2015].
  20. Australia - Oceania :: Tonga — The World Factbook - Central Intelligence Agency, www.cia.gov [dostęp 2019-08-30].
  21. a b Tonga, www.thearda.com [dostęp 2019-08-30].
  22. The World Health Organization warns of the rising threat of heart disease and stroke as overweight and obesity rapidly increase (ang.). Światowa Organizacja Zdrowia. [dostęp 2016-06-04].
Błąd w przypisach: Znacznik <ref> o nazwie „cia”, zdefiniowany w <references>, nie był użyty wcześniej w treści.
BŁĄD PRZYPISÓW

Linki zewnętrzne

Inne języki
Acèh: Tonga
Afrikaans: Tonga
Alemannisch: Tonga
አማርኛ: ቶንጋ
العربية: تونغا
aragonés: Tonga
arpetan: Tonga
asturianu: Tonga
azərbaycanca: Tonqa
تۆرکجه: تونقا
Bali: Tonga
বাংলা: টোঙ্গা
Banjar: Tonga
Bân-lâm-gú: Tonga
башҡортса: Тонга
беларуская: Тонга
беларуская (тарашкевіца)‎: Тонга
Bikol Central: Tonga
български: Тонга
བོད་ཡིག: ཊོང་ག
bosanski: Tonga
brezhoneg: Tonga
буряад: Тонга
català: Tonga
Cebuano: Tonga
čeština: Tonga
Chavacano de Zamboanga: Tonga
chiShona: Tonga
Cymraeg: Tonga
dansk: Tonga
davvisámegiella: Tonga
Deutsch: Tonga
ދިވެހިބަސް: ޓޮންގާ
dolnoserbski: Tonga
डोटेली: टोङ्गा
eesti: Tonga
Ελληνικά: Τόνγκα
English: Tonga
español: Tonga
Esperanto: Tongo
estremeñu: Tonga
euskara: Tonga
فارسی: تونگا
Fiji Hindi: Tonga
føroyskt: Tonga
français: Tonga
Frysk: Tonga
Gaeilge: Tonga
Gaelg: Yn Tongey
Gagauz: Tonga
Gàidhlig: Tonga
galego: Tonga
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: टोंगा
客家語/Hak-kâ-ngî: Tonga
한국어: 통가
հայերեն: Տոնգա
हिन्दी: टोंगा
hornjoserbsce: Tonga
hrvatski: Tonga
Ido: Tonga
Ilokano: Tonga
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: টঙ্গা
Bahasa Indonesia: Tonga
interlingua: Tonga
Interlingue: Tonga
Ирон: Тонгæ
íslenska: Tonga
italiano: Tonga
עברית: טונגה
Jawa: Tonga
ಕನ್ನಡ: ಟೋಂಗಾ
Kapampangan: Tonga
ქართული: ტონგა
қазақша: Тонга
kernowek: Tonga
Kinyarwanda: Tonga
Kiswahili: Tonga
Kreyòl ayisyen: Tonga
kriyòl gwiyannen: Tonga
kurdî: Tonga
Кыргызча: Тонга
кырык мары: Тонга
Latina: Tonga
latviešu: Tonga
Lëtzebuergesch: Tonga
lietuvių: Tonga
Ligure: Tonga
Limburgs: Tonga
Lingua Franca Nova: Tonga
Livvinkarjala: Tonga
lumbaart: Tonga
magyar: Tonga
македонски: Тонга
മലയാളം: ടോങ്ക
Malti: Tonga
मराठी: टोंगा
მარგალური: ტონგა
مصرى: تونجا
مازِرونی: تونگا
Bahasa Melayu: Tonga
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Tonga
монгол: Тонга
မြန်မာဘာသာ: တုံဂါနိုင်ငံ
Dorerin Naoero: Tonga
Na Vosa Vakaviti: Toga
Nederlands: Tonga (land)
日本語: トンガ
нохчийн: Тонга
Nordfriisk: Tonga
Norfuk / Pitkern: Tonga
norsk: Tonga
norsk nynorsk: Tonga
occitan: Tònga
oʻzbekcha/ўзбекча: Tonga
ਪੰਜਾਬੀ: ਟੋਂਗਾ
पालि: टोंगा
پنجابی: ٹونگا
Papiamentu: Tonga
Patois: Tongga
Piemontèis: Tònga
Tok Pisin: Tonga
Plattdüütsch: Tonga
português: Tonga
Qaraqalpaqsha: Tonga
qırımtatarca: Tonga
reo tahiti: To’a
română: Tonga
rumantsch: Tonga
Runa Simi: Tunqa
русский: Тонга
саха тыла: Тонга
Gagana Samoa: Toga
संस्कृतम्: टोंगा
sardu: Tonga
Scots: Tonga
shqip: Tonga
sicilianu: Tonga
සිංහල: ටොංගා
Simple English: Tonga
سنڌي: ٽونگا
slovenčina: Tonga
slovenščina: Tonga
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Тонга
ślůnski: Tůnga
کوردی: تۆنگا
српски / srpski: Тонга
srpskohrvatski / српскохрватски: Tonga
Sunda: Tonga
suomi: Tonga
svenska: Tonga
Tagalog: Tonga
தமிழ்: தொங்கா
татарча/tatarça: Тонга
тоҷикӣ: Тонга
lea faka-Tonga: Tonga
Tsetsêhestâhese: Tonga
Türkçe: Tonga
Türkmençe: Tonga
Twi: Tonga
українська: Тонга
اردو: ٹونگا
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: Ton’ga
Vahcuengh: Tonga
vepsän kel’: Tong
Tiếng Việt: Tonga
Volapük: Tonguäns
Võro: Tonga
文言: 東加
Winaray: Tonga
Wolof: Tonga
吴语: 湯加
Xitsonga: Tonga
ייִדיש: טאנגא
Yorùbá: Tóngà
粵語: 湯加
Zazaki: Tonga
Zeêuws: Tonga
žemaitėška: Tuonga
中文: 東加