Stanisław August Poniatowski

Na tę stronę wskazuje przekierowanie ze „Stanisław Poniatowski”. Zobacz też: inne osoby o tym imieniu i nazwisku.
Stanisław II August
Stanisław Antoni Poniatowski
z Bożej łaski i woli narodu król polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołyński, podolski, podlaski, inflancki, smoleński, siewierski i czernihowski etc.
ilustracja
wizerunek herbu
faksymile
król Polski
Okresod 7 września 1764
do 25 listopada 1795
(abdykował)
Koronacja25 listopada 1764
PoprzednikAugust III Sas
NastępcaOstatni władca Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Dane biograficzne
DynastiaPoniatowscy herbu Ciołek
Data i miejsce urodzenia17 stycznia 1732
Wołczyn (Rzeczpospolita Obojga Narodów)
Data i miejsce śmierci12 lutego 1798
Petersburg (Imperium Rosyjskie)
Miejsce spoczynkubazylika archikatedralna św. Jana Chrzciciela w Warszawie
OjciecStanisław Poniatowski
MatkaKonstancja z Czartoryskich Poniatowska
RodzeństwoKazimierz Poniatowski

Andrzej Poniatowski

Michał Jerzy Poniatowski

Aleksander Poniatowski

Franciszek Poniatowski

Ludwika Maria Poniatowska

Izabella Poniatowska

MałżeństwoElżbieta Grabowska (związek morganatyczny)
DzieciStanisław Grabowski

Kazimierz Grabowski

Izabela Grabowska

Odznaczenia
Order Orła Białego Order Świętego Stanisława (Rzeczpospolita Obojga Narodów) Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Order Orła Czarnego (Prusy) Order św. Andrzeja (Imperium Rosyjskie) Order Świętego Aleksandra Newskiego (Imperium Rosyjskie)

Stanisław August Poniatowski, przed koronacją Stanisław Antoni Poniatowski herbu Ciołek (ur. 17 stycznia 1732 w Wołczynie, zm. 12 lutego 1798 w Petersburgu) – król Polski w latach 1764–1795 jako Stanisław II August, ostatni władca Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jego panowanie pozostaje przedmiotem licznych sporów. Doceniany jako inicjator, stanowczy zwolennik i współautor reform ustrojowych przeprowadzonych przez Sejm Czteroletni oraz jako mecenas nauki i sztuki, Stanisław August jest równocześnie krytykowany za to, że nie zdołał zapobiec rozbiorom i w konsekwencji upadkowi Rzeczypospolitej, oraz że został wybrany na tron polski wskutek wojskowej interwencji Imperium Rosyjskiego i osobistemu poparciu carycy Katarzyny II.

Od 1755 był stolnikiem wielkim litewskim, a następnie w latach 1756–1764 starostą przemyskim. W latach 1755–1758, przebywając na dworze w Petersburgu, nawiązał romans z księżną Katarzyną Aleksiejewną (przyszłą cesarzową Rosji Katarzyną Wielką, panującą w latach 1762–1796). Związany z Familią, stał się jej kandydatem na króla Polski po śmierci Augusta III. Z poparciem Rosji został wybrany na króla na sejmie elekcyjnym w 1764 roku. Po wstąpieniu na tron rozpoczął realizację programu familii Czartoryskich, to jest wzmocnienia władzy królewskiej i reformy ustroju państwa. Wbrew oczekiwaniom carycy, usiłował zmodernizować i wzmocnić znajdującą się w trudnej sytuacji politycznej Rzeczpospolitą. Jego wysiłki spotkały się z opozycją zewnętrzną ze strony Prus, Imperium Habsburgów i Imperium Rosyjskiego, w których interesie leżało utrzymanie słabej pozycji Rzeczypospolitej; a także z opozycją wewnętrzną, głównie w kręgach konserwatywnych, których przedstawiciele widzieli w reformach zagrożenie dla swoich przywilejów.

Reformatorskie działania króla doprowadziły do interwencji Rosji „w obronie ustroju Rzeczypospolitej” i „praw dysydentów”. Wkroczenie wojsk rosyjskich doprowadziło do zawiązania antykrólewskiej i antyrosyjskiej konfederacji w Barze (1768–1772), co nasiliło kryzys w państwie. Następstwem klęski konfederacji był I rozbiór Polski (1772). Mimo strat terytorialnych król nie ustawał w reformach. Jego sytuacja była o tyle utrudniona, że już w pierwszych latach panowania utracił poparcie Czartoryskich, zaś opozycja szlachecka nie zmalała. Kolejne sejmy, nie obradujące w ramach konfederacji (jak pierwsze za panowania króla), nie dawały nadziei na reformy ustrojowe. Jedynie sejmy z 1776 i 1788 działały w ramach konfederacji.

W ostatniej części panowania Stanisława Augusta Sejm Czteroletni (1788–1792) dokonał istotnych reform ustrojowych. Rosja, zaangażowana w wojnę z Turcją, zachęcona przez króla propozycją antytureckiego sojuszu, zgodziła się na konfederację i przeprowadzenie częściowych reform, głównie wojska. W sejmie dominowała orientacja pruska, do której król się przychylił, czego efektem było uzyskanie poparcia sejmu i sojusz z Prusami w roku 1790. Sejm nie rozwiązał się, a jedynie dokooptował dodatkowych posłów, co dodatkowo wzmocniło stronnictwo reformatorskie. Efektem tego było uchwalenie Konstytucji 3 maja 1791 roku.

Opozycja szlachecka, poparta przez Rosję, zawiązała w maju 1792 konfederację w Targowicy. Wezwane przez nią wojska rosyjskie wkroczyły do Polski. Doszło do wojny w obronie Konstytucji. Mimo umiarkowanych sukcesów nowej, powiększonej armii królewskiej, król niewierzący w szanse dalszego oporu i rozczarowany brakiem reakcji ze strony Prus, skapitulował, przystąpił do Targowicy i w 1793 wziął udział w sejmie grodzieńskim, który cofnął reformy Sejmu Wielkiego i uchwalił II rozbiór Polski. Mimo równie niechętnej postawy, król przyłączył się do insurekcji kościuszkowskiej (1794), na którą nie miał jednak wpływu. Po zawarciu III rozbioru (1795), oznaczającego koniec istnienia Rzeczypospolitej, król opuścił Warszawę i udał się do Grodna, pod opiekę i nadzór namiestnika rosyjskiego, po czym abdykował 25 listopada 1795 na rzecz Rosji. Ostatnie lata życia spędził na wygnaniu w Petersburgu. Zmarł 12 lutego 1798 roku.

Był synem Stanisława Poniatowskiego, kasztelana krakowskiego i Konstancji z Czartoryskich, bratem prymasa Michała Jerzego Poniatowskiego (1736–1794) i stryjem księcia Józefa Poniatowskiego (1763–1813).

Inne języki
беларуская (тарашкевіца)‎: Станіслаў Аўгуст Панятоўскі
français: Stanislas II
srpskohrvatski / српскохрватски: Stanislav II