Skamieniałości

Skamieniała ryba

Skamieniałości – zachowane w skałach szczątki organizmów (skamieniałości właściwe, strukturalne), a także ślady ich aktywności życiowej (skamieniałości śladowe). Skamieniałości powstają w wyniku procesu fosylizacji. Najczęściej fosylizacji ulegają tylko części szkieletowe. Proces ten zachodzi w wyniku zastąpienia pierwotnej substancji budującej części twarde organizmu innymi związkami mineralnymi (najczęściej węglanem wapnia lub krzemionką, a rzadziej np. dolomitem, syderytem, limonitem, pirytem lub fosforanami) o tym samym składzie chemicznym (np. przejście aragonitu w bardziej stabilny kalcyt) lub odmiennym składzie chemicznym. W przypadku części twardych zbudowanych ze stabilnych substancji (np. kalcytu, krzemionki) zachowują się one czasami bez żadnych przekształceń.

Najrzadszym typem skamieniałości są skamieniałości kompletne, do których zalicza się organizmy z zachowanymi również tkankami miękkimi[1], czasami w stanie niemal nie zmienionym, dzięki szczególnemu zbiegowi okoliczności (zamrożenie, zakonserwowanie np. w asfalcie, mumifikacja itp.). Swoistą formą fosylizacjiszczątki zachowane w bursztynie (tzn. kopalnej żywicy pochodzącej z różnych gatunków drzew) oraz w martwicach wapiennych.

Osobnym typem skamieniałości są ośródki i odciski pośrednio tylko związane z elementami twardymi, odwzorowujące jedynie ich morfologię.

Znaczenie skamieniałości

Skamieniałości dostarczają wiadomości o wyglądzie fauny i flory w minionych epokach. Są także jednym z podstawowych źródeł informacji o środowisku i klimacie tych epok, gdyż niektóre taksony żyły tylko w ściśle określonych warunkach (np. koralowce rafotwórcze wymagają wód morskich, płytkich, ciepłych). Wiele grup skamieniałości (np. graptolity, konodonty, amonity, otwornice) jest podstawą datowań skał osadowych, a w konsekwencji podstawą podziału czasu geologicznego na jednostki chronostratygraficzne. Masowe nagromadzenia skamieniałości skutkują ich skałotwórczym znaczeniem, np. węgiel i torf to nagromadzenia sfosylizowanych szczątków roślinnych, kreda pisząca to nagromadzenia glonów z grupy kokkolitów. Na podstawie różnowiekowych skamieniałości jednej grupy organizmów można też prześledzić jej rozwój i zmiany w czasie, toteż skamieniałości dostarczają także dowodów na ewolucję naturalną organizmów.

Czasem stosuje się pojęcie żywej skamieniałości, na określenie tych współcześnie żyjących taksonów, które są obecnie skrajnie nieliczne i słabo zróżnicowane gatunkowo, a w przeszłości były znacznie bardziej rozwinięte.

Badaniem skamieniałości zwierzęcych zajmuje się paleozoologia, a roślinnych - paleobotanika. Ogólnie nauka o skamieniałościach nosi nazwę paleontologia.

Za najstarsze odkryte skamieniałości uznaje się hematytowe struktury, które mogą być śladem działalności bakterii sprzed około 4 miliardów lat (możliwy zakres 3 770 mln – 4 300 mln lat). Znaleziono je w formacji skalnej Nuvvuagittuq w Quebecu wśród prawdopodobnych pozostałości kominów hydrotermalnych[2].

Inne języki
Afrikaans: Fossiel
العربية: مستحاثة
asturianu: Fósil
azərbaycanca: Fosil
تۆرکجه: فوسیل
বাংলা: জীবাশ্ম
Bân-lâm-gú: Hòa-chio̍h
Basa Banyumasan: Fosil
беларуская: Акамянеласці
български: Вкаменелост
bosanski: Fosili
brezhoneg: Karrekaenn
català: Fòssil
čeština: Fosilie
Cymraeg: Ffosil
dansk: Fossil
Deutsch: Fossil
eesti: Kivistis
Ελληνικά: Απολίθωμα
English: Fossil
español: Fósil
Esperanto: Fosilio
euskara: Fosil
فارسی: سنگواره
français: Fossile
Frysk: Fossyl
Gaeilge: Iontaise
galego: Fósil
한국어: 화석
हिन्दी: जीवाश्म
hrvatski: Fosil
Ido: Fosilo
Bahasa Indonesia: Fosil
íslenska: Steingervingur
italiano: Fossile
עברית: מאובן
Basa Jawa: Fosil
қазақша: Қазындылар
Kiswahili: Kisukuku
Kreyòl ayisyen: Fosil
Latina: Fossile
latviešu: Fosilijas
lietuvių: Fosilija
Limburgs: Fossiel
magyar: Fosszília
македонски: Фосил
മലയാളം: ജീവാശ്മം
मराठी: जीवाश्म
Bahasa Melayu: Fosil
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Huá-siŏh
Nederlands: Fossiel
नेपाली: जीवावशेष
日本語: 化石
norsk: Fossil
norsk nynorsk: Fossil
occitan: Fossil
ଓଡ଼ିଆ: ଜୀବାଶ୍ମ
ਪੰਜਾਬੀ: ਪਥਰਾਟ
Plattdüütsch: Fossil
português: Fóssil
română: Fosilă
Runa Simi: Rumiyasqa
русский: Фоссилии
Scots: Fossil
shqip: Fosilet
සිංහල: පොසිල
Simple English: Fossil
سنڌي: فاسل
slovenčina: Fosília
slovenščina: Fosil
српски / srpski: Фосил
srpskohrvatski / српскохрватски: Fosil
Basa Sunda: Fosil
suomi: Fossiili
svenska: Fossil
Tagalog: Posil
తెలుగు: శిలాజము
Türkçe: Fosil
اردو: احفور
Tiếng Việt: Hóa thạch
West-Vlams: Fossiel
Winaray: Posil
ייִדיש: פאסיל
粵語: 化石
中文: 化石