Słonecznik bulwiasty

Słonecznik bulwiasty
Ilustracja
Systematyka [1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd astrowce
Rodzina astrowate
Podrodzina Asteroideae
Rodzaj słonecznik
Gatunek słonecznik bulwiasty
Nazwa systematyczna
Helianthus tuberosus L.
Sp. pl. 2:905. 1753
Synonimy
  • Helianthus tomentosus Michx [2].
Pokrój roślin kwitnących
Bulwy topinamburu

Słonecznik bulwiasty, topinambur, bulwa, bulwy [a] (Helianthus tuberosus L.) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych, pochodzący z Ameryki Północnej. Został rozpowszechniony na różnych kontynentach jako roślina jadalna, pastewna i ozdobna. Gatunek jest ceniony ze względu na duży potencjał produkcyjny biomasy zielonej oraz z powodu jadalnych bulw. Mają one oryginalny smak i są wartościowym warzywem, zwłaszcza w diecie cukrzycowej. Poszczególne części rośliny znajdują wielorakie zastosowania, a rozwój technologii pozwala na coraz lepsze wykorzystanie uzyskiwanych plonów [3]. W ostatnich latach gatunek ten przykuwa uwagę naukowców jako roślina użytkowa o potencjalnie dużym znaczeniu [4]. Cechuje się niewielkimi wymaganiami, rośnie w bardzo różnych warunkach. Ze względu na łatwość, z jaką odrasta z organów podziemnych, skutecznie się rozprzestrzenia i dziczeje z upraw. Na wielu obszarach jest z tego powodu uciążliwym gatunkiem inwazyjnym.

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzimym obszarem jego występowania jest Ameryka Północna, przy czym – ze względu na jego współczesne szerokie rozpowszechnienie – trudno wskazać zasięg pierwotny [5]. W okresie prekolumbijskim był wykorzystywany i uprawiany przez Indian w północno-wschodniej części kontynentu [6]. W stanie dzikim rośnie w Kanadzie od Saskatchewan do Ontario, sięgając na południu po stany Arkansas, Georgia i Tennessee [7] [8].

Do Europy gatunek ten trafił na początku XVII wieku, kiedy to do Francji przywiózł go Samuel de Champlain [9]. W Anglii był obecny już w 1617 roku [8]. Na ziemiach polskich uprawiany jest od 1730 [10]. Dalej na wschodzie, w Rosji, znalazł się dopiero w drugiej połowie XIX wieku [9]. Wcześniej trafił do Indii [8]. Jako uciekinier z upraw topinambur rozprzestrzenia się od około połowy XX wieku. Obecnie rośnie dziko niemal w całej Europie, na Azorach, w Ameryce Środkowej i Południowej, w Nowej Zelandii, Japonii [2], północnych Chinach i Iranie [9]. Uprawiany jest na obu półkulach, poza klimatem umiarkowanym także w tropikach [6]. Na różnych obszarach poza zasięgiem pierwotnym uznawany jest za gatunek inwazyjny, w związku z czym postuluje się i realizuje działania ograniczające jego rozprzestrzenianie i kontroluje jego zasoby [11].

W Polsce, jako kenofit jest już rozpowszechniony na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Stanowi zagrożenie dla gatunków rodzimych i postuluje się zaniechanie jego uprawy na obszarach chronionych, w pobliżu wód i lasów, w miejscach przyrodniczo cennych [9].

Inne języki
беларуская: Тапінамбур
беларуская (тарашкевіца)‎: Тапінамбур
català: Nyàmera
Чӑвашла: Топинамбур
dansk: Jordskok
Deutsch: Topinambur
dolnoserbski: Topinambur
eesti: Maapirn
Esperanto: Terpiro
euskara: Topinanbu
français: Topinambour
한국어: 뚱딴지
Հայերեն: Գետնախնձոր
hornjoserbsce: Topinambur
hrvatski: Čičoka
íslenska: Ætifífill
ქართული: მიწავაშლა
қазақша: Жер алмұрты
Kurdî: Sêvarxin
македонски: Чичока
Nederlands: Aardpeer
日本語: キクイモ
norsk: Jordskokk
norsk nynorsk: Jordskokk
română: Topinambur
русский: Топинамбур
Simple English: Jerusalem artichoke
slovenščina: Topinambur
srpskohrvatski / српскохрватски: Čičoka
Türkçe: Yerelması
тыва дыл: Топинамбур
українська: Топінамбур
vèneto: Topinanbur
Tiếng Việt: Cúc vu
粵語: 菊芋
中文: 洋姜