Słonecznik bulwiasty

Słonecznik bulwiasty
Ilustracja
Systematyka[1]
Domenaeukarionty
Królestworośliny
Kladrośliny naczyniowe
Kladrośliny nasienne
Klasaokrytonasienne
Kladastrowe
Rządastrowce
Rodzinaastrowate
PodrodzinaAsteroideae
Rodzajsłonecznik
Gatuneksłonecznik bulwiasty
Nazwa systematyczna
Helianthus tuberosus L.
Sp. pl. 2:905. 1753
Synonimy
  • Helianthus tomentosus Michx[2].
Pokrój roślin kwitnących
Bulwy topinamburu

Słonecznik bulwiasty, topinambur, bulwa, bulwy[a] (Helianthus tuberosus L.) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych, pochodzący z Ameryki Północnej. Został rozpowszechniony na różnych kontynentach jako roślina jadalna, pastewna i ozdobna. Gatunek jest ceniony ze względu na duży potencjał produkcyjny biomasy zielonej oraz z powodu jadalnych bulw. Mają one oryginalny smak i są wartościowym warzywem, zwłaszcza w diecie cukrzycowej. Poszczególne części rośliny znajdują wielorakie zastosowania, a rozwój technologii pozwala na coraz lepsze wykorzystanie uzyskiwanych plonów[3]. W ostatnich latach gatunek ten przykuwa uwagę naukowców jako roślina użytkowa o potencjalnie dużym znaczeniu[4]. Cechuje się niewielkimi wymaganiami, rośnie w bardzo różnych warunkach. Ze względu na łatwość, z jaką odrasta z organów podziemnych, skutecznie się rozprzestrzenia i dziczeje z upraw. Na wielu obszarach jest z tego powodu uciążliwym gatunkiem inwazyjnym.

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzimym obszarem jego występowania jest Ameryka Północna, przy czym – ze względu na jego współczesne szerokie rozpowszechnienie – trudno wskazać zasięg pierwotny[5]. W okresie prekolumbijskim był wykorzystywany i uprawiany przez Indian w północno-wschodniej części kontynentu[6]. W stanie dzikim rośnie w Kanadzie od Saskatchewan do Ontario, sięgając na południu po stany Arkansas, Georgia i Tennessee[7][8].

Do Europy gatunek ten trafił na początku XVII wieku, kiedy to do Francji przywiózł go Samuel de Champlain[9]. W Anglii był obecny już w 1617 roku[8]. Na ziemiach polskich uprawiany jest od 1730[10]. Dalej na wschodzie, w Rosji, znalazł się dopiero w drugiej połowie XIX wieku[9]. Wcześniej trafił do Indii[8]. Jako uciekinier z upraw topinambur rozprzestrzenia się od około połowy XX wieku. Obecnie rośnie dziko niemal w całej Europie, na Azorach, w Ameryce Środkowej i Południowej, w Nowej Zelandii, Japonii[2], północnych Chinach i Iranie[9]. Uprawiany jest na obu półkulach, poza klimatem umiarkowanym także w tropikach[6]. Na różnych obszarach poza zasięgiem pierwotnym uznawany jest za gatunek inwazyjny, w związku z czym postuluje się i realizuje działania ograniczające jego rozprzestrzenianie i kontroluje jego zasoby[11].

W Polsce, jako kenofit jest już rozpowszechniony na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Stanowi zagrożenie dla gatunków rodzimych i postuluje się zaniechanie jego uprawy na obszarach chronionych, w pobliżu wód i lasów, w miejscach przyrodniczo cennych[9].

Inne języki
беларуская: Тапінамбур
беларуская (тарашкевіца)‎: Тапінамбур
català: Nyàmera
Чӑвашла: Топинамбур
dansk: Jordskok
Deutsch: Topinambur
dolnoserbski: Topinambur
eesti: Maapirn
Esperanto: Terpiro
euskara: Topinanbu
français: Topinambour
한국어: 뚱딴지
Հայերեն: Գետնախնձոր
hornjoserbsce: Topinambur
hrvatski: Čičoka
íslenska: Ætifífill
ქართული: მიწავაშლა
қазақша: Жер алмұрты
kurdî: Sêvarxin
latviešu: Topinambūrs
македонски: Чичока
Nederlands: Aardpeer
日本語: キクイモ
norsk: Jordskokk
norsk nynorsk: Jordskokk
oʻzbekcha/ўзбекча: Topinambur
română: Topinambur
русский: Топинамбур
Simple English: Jerusalem artichoke
slovenščina: Topinambur
srpskohrvatski / српскохрватски: Čičoka
Türkçe: Yerelması
тыва дыл: Топинамбур
українська: Топінамбур
vèneto: Topinanbur
Tiếng Việt: Cúc vu
粵語: 菊芋
中文: 洋姜