Słońce

Ten artykuł dotyczy gwiazdy. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Słońce
Słońce ☉
Dane obserwacyjne (-)
Odległość149 600 000 km
= 8 min. 19 s świetlnych
= 1,58×10−5 l.ś.
Wielkość obserwowana−26,74[1]m
Strumień promieniowania3,846×1026 W[1]
3,75×1028 lm
Rozmiar kątowy31,6′–32,7′[2]
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdyżółty karzeł
Typ widmowyG2 V
Masa(1,98855 ± 0,00025) ×1030 kg
= ~333 000 M[1]
Promień(696 342 ± 65) km
= 109 R[3]
Pole powierzchni11 918 pow. Ziemi
= 6,0787×1012[4] km²
Objętość1 301 019 obj. Ziemi
= 1,4093×1018[4] km³
Gęstośćśrednia: 1408 kg/m³ (0,255 gęstości Ziemi)[1][5]
w centrum (model): 162 200[1] kg/m³
Metaliczność [Fe/H]0 (Z = 0,0122[6])
Wielkość absolutna4,83[1]m
Okres obrotuna równiku: 25,05 d[1]
szerokość 16°: 25,38 d[1][7]
na biegunach: 34,4 d[1]
Prędkość obrotu1,887[4] km/s
Inklinacjawzględem ekliptyki[1]: 7,25º
względem płaszczyzny Galaktyki: 67,23°
Spłaszczenie9×10−6
Przyspieszenie grawitacyjne274 m/s²[1] (27,9 g)
Prędkość ucieczki55,2 × wartość dla Ziemi
= 617,7[4] km/s
Wiek~4,57 Ga[8][9]
TemperaturaFotosfera: 5778 K (5505 °C)[1]
Korona: typowo ~2 mln K
Jądro (model): 1,571×107[1] K
Charakterystyka orbitalna
Krąży wokółcentrum Galaktyki
Półoś wielka7,94 kpc (25 900 l.ś.)[10]
Okres orbitalny(2,25–2,50)×108 lat
Prędkość ruchuwokół centrum Galaktyki: ~220 km/s
względem sąsiednich gwiazd[1]: 19,24 km/s
względem promieniowania tła[11]: 370 km/s
Skład fotosfery
Według masy[12]:
  • wodór: 73,46%
  • hel: 24,85%
  • tlen: 0,77%
  • węgiel: 0,29%
  • żelazo: 0,16%
  • neon: 0,12%
  • azot: 0,09%
  • krzem: 0,07%
  • magnez: 0,05%
  • siarka: 0,04%

Słońce (łac. Sol, Helius, gr. Ἥλιος, trb. Hḗlios, symbol: ) – gwiazda centralna Układu Słonecznego, wokół której krąży Ziemia, inne planety tego układu, planety karłowate oraz małe ciała Układu Słonecznego. Słońce składa się z gorącej plazmy utrzymywanej przez grawitację i kształtowanej przez pole magnetyczne. Jest prawie idealnie kuliste[13][14], ma średnicę około 1 392 684 km[3], około 109 razy większą niż Ziemia, a jego masa (1,989 ×1030 kg, około 333 tysięcy razy większa niż masa Ziemi (M)) stanowi około 99,86% całkowitej masy Układu Słonecznego[15]. Około trzy czwarte masy Słońca stanowi wodór, resztę głównie hel. Pozostałe 1,69% (co odpowiada około 5600 M) tworzą cięższe pierwiastki, w tym m.in. tlen, węgiel, neon i żelazo[16].

Słońce uformowało się około 4,567 mld lat temu[17] na skutek kolapsu grawitacyjnego obszaru w dużym obłoku molekularnym. Większość materii zgromadziła się w centrum, a reszta utworzyła orbitujący wokół niego, spłaszczony dysk, z którego ukształtowała się pozostała część Układu Słonecznego. Centralna część stawała się coraz gęstsza i gorętsza, aż w jej wnętrzu zainicjowana została synteza termojądrowa. Naukowcy sądzą, że niemal wszystkie gwiazdy powstają na skutek tego procesu. Słońce jest typu widmowego G2 V, czyli należy do tzw. żółtych karłów ciągu głównego; widziane z Ziemi ma barwę białą[18]. Oznaczenie typu widmowego „G2” wiąże się z jego temperaturą efektywną równą 5778 K (5505 °C), a oznaczenie klasy widmowej „V” wskazuje, że Słońce, należy do ciągu głównego gwiazd i generuje energię w wyniku fuzji jądrowej, łącząc jądra wodoru w hel. Słońce przetwarza w jądrze w ciągu sekundy około 620 mln ton wodoru[19][20].

Słońce długo było uznawane przez astronomów za małą i stosunkowo niewyróżniającą się gwiazdę; jednak w 2006 roku oceniano, że Słońce jest jaśniejsze niż około 85% gwiazd w Drodze Mlecznej, z których większość jest czerwonymi karłami[21][22] (badania z 2010 roku pozwalają skorygować tę wartość na 95%[a]). Absolutna wielkość gwiazdowa Słońca wynosi 4,83m, jednak jako gwiazda położona najbliżej Ziemi Słońce jest najjaśniejszym obiektem na niebie o obserwowanej wielkości gwiazdowej równej –26,74m[23][24]. Jest przez to około 13 mld razy jaśniejsze niż następna co do jasności gwiazda, Syriusz, o jasności wizualnej –1,46m. Gorąca korona słoneczna stale rozprasza się w przestrzeni, tworząc wiatr słoneczny, strumień naładowanych cząstek, który rozciąga się do heliopauzy położonej około 100 jednostek astronomicznych od gwiazdy. Heliosfera, bańka w ośrodku międzygwiazdowym utworzona przez wiatr słoneczny, jest największą ciągłą strukturą w Układzie Słonecznym[25][26].

Słońce obecnie przemieszcza się przez Lokalny Obłok Międzygwiazdowy (w pobliżu Obłoku G) w obrębie Bąbla Lokalnego, w wewnętrznej części Ramienia Oriona w galaktyce Drogi Mlecznej[27][28]. Z 50 najbliższych znanych systemów gwiezdnych w promieniu 17 lat świetlnych od Ziemi Słońce zajmuje czwartą pozycję pod względem masy. Gwiazdą znajdującą się najbliżej Słońca jest czerwony karzeł Proxima Centauri, odległy o 4,2 roku świetlnego[29]. Słońce krąży wokół centrum Drogi Mlecznej w odległości około 8 kpc (26 000 lat świetlnych)[10], zgodnie z kierunkiem ruchu wskazówek zegara (patrząc od strony galaktycznego bieguna północnego), z okresem obiegu około 225–250 mln lat. Jako że Droga Mleczna porusza się względem promieniowania tła (CMB) w kierunku konstelacji Hydry z prędkością 550 km/s, wypadkowa prędkość Słońca względem CMB to około 370 km/s w kierunku gwiazdozbioru Pucharu lub Lwa[30].

Odległość Ziemi od Słońca zmienia się podczas ruchu orbitalnego Ziemi, która osiąga peryhelium w styczniu i aphelium w lipcu; jej średnia długość to około 150 mln km, 1 jednostka astronomiczna[31]. Tę średnią odległość światło pokonuje w ciągu około 8 minut i 19 sekund. Energia słoneczna jest niezbędna dla większości form życia na Ziemi[b], poprzez proces fotosyntezy zasilający najniższy poziom troficzny większości ekosystemów[32][33], a także napędza ziemską pogodę. Ogromny wpływ Słońca na Ziemię był dostrzegany już w czasach prehistorycznych, a Słońce w wielu kulturach traktowano jako bóstwo. Naukowe zrozumienie funkcjonowania Słońca rozwijało się powoli i nawet w XIX wieku wybitni naukowcy mieli ograniczone pojęcie o tym, jak zbudowane jest Słońce i co jest źródłem jego energii. Chociaż wiedza na temat Słońca stale się rozwija, wciąż istnieją pewne problemy teoretyczne z wyjaśnieniem zjawisk dziejących się na Słońcu.

Inne języki
адыгабзэ: Тыгъэ
Afrikaans: Son
Akan: Ewia
Alemannisch: Sonne
አማርኛ: ፀሐይ
Ænglisc: Sunne
Аҧсшәа: Амра
العربية: الشمس
aragonés: Sol
ܐܪܡܝܐ: ܫܡܫܐ
armãneashti: Soari
arpetan: Solely
অসমীয়া: সূৰ্য
asturianu: Sol
Atikamekw: Pisimw
Avañe'ẽ: Kuarahy
авар: Бакъ
Aymar aru: Willka
azərbaycanca: Günəş
تۆرکجه: گونش
বাংলা: সূর্য
Bahasa Banjar: Matahari
Bân-lâm-gú: Ji̍t-thâu
Basa Banyumasan: Srengenge
башҡортса: Ҡояш
беларуская: Сонца
беларуская (тарашкевіца)‎: Сонца
भोजपुरी: सुरुज
Bikol Central: Saldang
български: Слънце
Boarisch: Sun
བོད་ཡིག: ཉི་མ།
bosanski: Sunce
brezhoneg: Heol
буряад: Наран
català: Sol
Чӑвашла: Хĕвел
Cebuano: Adlaw
čeština: Slunce
chiShona: Zuva
chiTumbuka: Zuwa
corsu: Soli
Cymraeg: Haul
dansk: Solen
davvisámegiella: Beaivváš
Deitsch: Sunn
Deutsch: Sonne
ދިވެހިބަސް: އިރު
Diné bizaad: Jóhonaaʼéí
डोटेली: सूर्य
eesti: Päike
Ελληνικά: Ήλιος
emiliàn e rumagnòl: Såul
English: Sun
español: Sol
Esperanto: Suno
estremeñu: Sol
euskara: Eguzkia
فارسی: خورشید
Fiji Hindi: Suraj
føroyskt: Sólin
français: Soleil
Frysk: Sinne
Fulfulde: Naange
furlan: Soreli
Gaeilge: An Ghrian
Gaelg: Yn Ghrian
Gàidhlig: Grian
galego: Sol
ГӀалгӀай: Малх
贛語: 太陽
ગુજરાતી: સૂર્ય
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍃𐌿𐌽𐌽𐍉
客家語/Hak-kâ-ngî: Ngit-thèu
хальмг: Нарн
한국어: 태양
Hausa: Rana
Hawaiʻi:
հայերեն: Արեգակ
हिन्दी: सूर्य
hornjoserbsce: Słónco
hrvatski: Sunce
Ido: Suno
Ilokano: Init
Bahasa Indonesia: Matahari
interlingua: Sol
Interlingue: Sole
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᕿᓂᖅ
Ирон: Хур
isiXhosa: UKat
isiZulu: Ilanga
íslenska: Sólin
italiano: Sole
עברית: השמש
Basa Jawa: Srengéngé
Kabɩyɛ: Wɩsɩ
ಕನ್ನಡ: ಸೂರ್ಯ
Kapampangan: Aldo
къарачай-малкъар: Кюн
ქართული: მზე
kaszëbsczi: Słuńce
қазақша: Күн (жұлдыз)
kernowek: Howl
Kiswahili: Jua
коми: Шонді
Kongo: Ntangu
Kreyòl ayisyen: Solèy
kurdî: Roj (stêrk)
Кыргызча: Күн
Ladino: Sol
latgaļu: Saule
Latina: Sol
latviešu: Saule
Lëtzebuergesch: Sonn
лезги: Рагъ
lietuvių: Saulė
Ligure:
Limburgs: Zon
lingála: Mói
Lingua Franca Nova: Sol
Livvinkarjala: Päiväine
la .lojban.: solri
lumbaart: Suu
magyar: Nap
मैथिली: सूर्य
македонски: Сонце
Malagasy: Masoandro
മലയാളം: സൂര്യൻ
Malti: Xemx
मराठी: सूर्य
მარგალური: ბჟა
مصرى: الشمس
مازِرونی: خورشید
Bahasa Melayu: Matahari
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Nĭk-tàu
Mirandés: Sol
мокшень: Шись
монгол: Нар
မြန်မာဘာသာ: နေ
Nāhuatl: Tōnatiuh
Dorerin Naoero: Ekwan
Nederlands: Zon
Nedersaksies: Zunne
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᒌᔑᑳᐅᐲᓯᒽ
नेपाली: सूर्य
नेपाल भाषा: सूर्द्य
日本語: 太陽
Napulitano: Sole
нохчийн: Малх
Nordfriisk: San
norsk: Solen
norsk nynorsk: Sola
Nouormand: Solé
Novial: Sune
occitan: Soleu
ଓଡ଼ିଆ: ସୂର୍ଯ୍ୟ
oʻzbekcha/ўзбекча: Quyosh
ਪੰਜਾਬੀ: ਸੂਰਜ
Pälzisch: Sonne
پنجابی: سورج
Papiamentu: Solo
پښتو: لمر
Patois: Son
Перем Коми: Шонді
ភាសាខ្មែរ: ព្រះអាទិត្យ
Picard: Solel
Piemontèis: Sol
Tok Pisin: San
Plattdüütsch: Sünn
Ποντιακά: Ήλος
português: Sol
Qaraqalpaqsha: Quyash
qırımtatarca: Küneş
Ripoarisch: Sunn
română: Soare
Romani: Kham
rumantsch: Sulegl
Runa Simi: Inti
русиньскый: Сонце
русский: Солнце
саха тыла: Күн (сулус)
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱥᱤᱧ ᱪᱟᱸᱫᱚ
संस्कृतम्: सूर्यः
sardu: Sole
Scots: Sun
Seeltersk: Sunne
shqip: Dielli
sicilianu: Suli
සිංහල: හිරු
Simple English: Sun
سنڌي: سج
slovenčina: Slnko
slovenščina: Sonce
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Слъньцє
ślůnski: Słůńce
Soomaaliga: Qorax
کوردی: خۆر
српски / srpski: Сунце
srpskohrvatski / српскохрватски: Sunce
Basa Sunda: Panonpoé
suomi: Aurinko
svenska: Solen
Taqbaylit: Iṭij
татарча/tatarça: Кояш
తెలుగు: సూర్యుడు
тоҷикӣ: Офтоб
ᏣᎳᎩ: ᏅᏓ
Tsetsêhestâhese: Éše'he
ತುಳು: ಸೂರ್ಯ
Türkçe: Güneş
Türkmençe: Gün (ýyldyz)
Twi: Ewia
тыва дыл: Хүн (сылдыс)
удмурт: Шунды
українська: Сонце
اردو: سورج
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: قۇياش
Vahcuengh: Daengngoenz
vèneto: Sołe
vepsän kel’: Päiväine
Tiếng Việt: Mặt Trời
Volapük: Sol
Võro: Päiv
walon: Solea
文言:
West-Vlams: Zunne
Wolof: Jant
吴语: 太陽
ייִדיש: זון
Yorùbá: Òrùn
粵語: 太陽
Zazaki: Tici
Zeêuws: Zunne
žemaitėška: Saulė
中文: 太阳