Słońce

Ten artykuł dotyczy gwiazdy. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Słońce
Słońce ☉
Dane obserwacyjne ( 2013)
Odległość 149 600 000 km
= 8 min. 19 s świetlnych
= 1,58×10−5 l.ś.
Wielkość obserwowana −26,74 [1] m
Strumień promieniowania 3,846×1026 W [1]
3,75×1028 lm
Rozmiar kątowy 31,6′–32,7′ [2]
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy żółty karzeł
Typ widmowy G2 V
Masa (1,98855 ± 0,00025) ×1030 kg
= ~333 000 M [1]
Promień (696 342 ± 65) km
= 109 R [3]
Pole powierzchni 11 918 pow. Ziemi
= 6,0787×1012 [4] km²
Objętość 1 301 019 obj. Ziemi
= 1,4093×1018 [4] km³
Gęstość średnia: 1408 kg/m³ (0,255 gęstości Ziemi) [1] [5]
w centrum (model): 162 200 [1] kg/m³
Metaliczność [Fe/H] 0 (Z = 0,0122 [6])
Wielkość absolutna 4,83 [1] m
Okres obrotu na równiku: 25,05 d [1]
szerokość 16°: 25,38 d [1] [7]
na biegunach: 34,4 d [1]
Prędkość obrotu 1,887 [4] km/s
Inklinacja względem ekliptyki [1]: 7,25º
względem płaszczyzny Galaktyki: 67,23°
Spłaszczenie 9×10−6
Przyspieszenie grawitacyjne 274 m/s² [1] (27,9 g)
Prędkość ucieczki 55,2 × wartość dla Ziemi
= 617,7 [4] km/s
Wiek ~4,57 Ga [8] [9]
Temperatura Fotosfera: 5778 K (5505 °C) [1]
Korona: typowo ~2 mln K
Jądro (model): 1,571×107 [1] K
Charakterystyka orbitalna
Odległość od centrum Galaktyki 7,94 kpc (25 900 l.ś.) [10]
Okres orbitalny (2,25–2,50)×108 lat
Prędkość ruchu wokół centrum Galaktyki: ~220 km/s
względem sąsiednich gwiazd [1]: 19,24 km/s
względem promieniowania tła [11]: 370 km/s
Skład fotosfery
Według masy [12]:
  • wodór: 73,46%
  • hel: 24,85%
  • tlen: 0,77%
  • węgiel: 0,29%
  • żelazo: 0,16%
  • neon: 0,12%
  • azot: 0,09%
  • krzem: 0,07%
  • magnez: 0,05%
  • siarka: 0,04%

Słońce ( łac. Sol, Helius, stgr. Ἥλιος, trb. Hḗlios, symbol: ) – gwiazda centralna Układu Słonecznego, wokół której krąży Ziemia, inne planety tego układu, planety karłowate oraz małe ciała Układu Słonecznego. Słońce składa się z gorącej plazmy utrzymywanej przez grawitację i kształtowanej przez pole magnetyczne. Jest prawie idealnie kuliste [13] [14], ma średnicę około 1 392 684 km [3], około 109 razy większą niż Ziemia, a jego masa (1,989 ×1030 kg, około 333 tysięcy razy większa niż masa Ziemi (M)) stanowi około 99,86% całkowitej masy Układu Słonecznego [15]. Około trzy czwarte masy Słońca stanowi wodór, resztę głównie hel. Pozostałe 1,69% (co odpowiada około 5600 M) tworzą cięższe pierwiastki, w tym m.in. tlen, węgiel, neon i żelazo [16].

Słońce uformowało się około 4,567 mld lat temu [17] na skutek kolapsu grawitacyjnego obszaru w dużym obłoku molekularnym. Większość materii zgromadziła się w centrum, a reszta utworzyła orbitujący wokół niego, spłaszczony dysk, z którego ukształtowała się pozostała część Układu Słonecznego. Centralna część stawała się coraz gęstsza i gorętsza, aż w jej wnętrzu zainicjowana została synteza termojądrowa. Naukowcy sądzą, że niemal wszystkie gwiazdy powstają na skutek tego procesu. Słońce jest typu widmowego G2V, czyli żółtych karłów ciągu głównego [a] [18]. Oznaczenie typu widmowego „G2” wiąże się z jego temperaturą efektywną równą 5778 K (5505 °C), a oznaczenie klasy widmowej „V” wskazuje, że Słońce, należy do ciągu głównego gwiazd i generuje energię w wyniku fuzji jądrowej, łącząc jądra wodoru w hel. Słońce przetwarza w jądrze w ciągu sekundy około 620 mln ton wodoru [19] [20].

Słońce długo było uznawane przez astronomów za małą i stosunkowo niewyróżniającą się gwiazdę; jednak w 2006 roku oceniano, że Słońce jest jaśniejsze niż około 85% gwiazd w Drodze Mlecznej, z których większość jest czerwonymi karłami [21] [22] (badania z 2010 roku pozwalają skorygować tę wartość na 95% [b]). Absolutna wielkość gwiazdowa Słońca wynosi 4,83 m, jednak jako gwiazda położona najbliżej Ziemi Słońce jest najjaśniejszym obiektem na niebie o obserwowanej wielkości gwiazdowej równej –26,74 m [23] [24]. Jest przez to około 13 mld razy jaśniejsze niż następna co do jasności gwiazda, Syriusz, o jasności wizualnej –1,46m. Gorąca korona słoneczna stale rozprasza się w przestrzeni, tworząc wiatr słoneczny, strumień naładowanych cząstek, który rozciąga się do heliopauzy położonej około 100 jednostek astronomicznych od gwiazdy. Heliosfera, bańka w ośrodku międzygwiazdowym utworzona przez wiatr słoneczny, jest największą ciągłą strukturą w Układzie Słonecznym [25] [26].

Słońce obecnie przemieszcza się przez Lokalny Obłok Międzygwiazdowy (w pobliżu Obłoku G) w obrębie Bąbla Lokalnego, w wewnętrznej części Ramienia Oriona w galaktyce Drogi Mlecznej [27] [28]. Z 50 najbliższych znanych systemów gwiezdnych w promieniu 17 lat świetlnych od Ziemi Słońce zajmuje czwartą pozycję pod względem masy. Gwiazdą znajdującą się najbliżej Słońca jest czerwony karzeł Proxima Centauri, odległy o 4,2 roku świetlnego [29]. Słońce krąży wokół centrum Drogi Mlecznej w odległości około 8 kpc (26 000 lat świetlnych) [10], zgodnie z kierunkiem ruchu wskazówek zegara (patrząc od strony galaktycznego bieguna północnego), z okresem obiegu około 225–250 mln lat. Jako że Droga Mleczna porusza się względem promieniowania tła (CMB) w kierunku konstelacji Hydry z prędkością 550 km/s, wypadkowa prędkość Słońca względem CMB to około 370 km/s w kierunku gwiazdozbioru Pucharu lub Lwa [30].

Odległość Ziemi od Słońca zmienia się podczas ruchu orbitalnego Ziemi, która osiąga peryhelium w styczniu i aphelium w lipcu; jej średnia długość to około 150 mln km, 1 jednostka astronomiczna [31]. Tę średnią odległość światło pokonuje w ciągu około 8 minut i 19 sekund. Energia słoneczna jest niezbędna dla większości form życia na Ziemi [c], poprzez proces fotosyntezy zasilający najniższy poziom troficzny większości ekosystemów [32] [33], a także napędza ziemską pogodę. Ogromny wpływ Słońca na Ziemię był dostrzegany już w czasach prehistorycznych, a Słońce w wielu kulturach traktowano jako bóstwo. Naukowe zrozumienie funkcjonowania Słońca rozwijało się powoli i nawet w XIX wieku wybitni naukowcy mieli ograniczone pojęcie o tym, jak zbudowane jest Słońce i co jest źródłem jego energii. Chociaż wiedza na temat Słońca stale się rozwija, wciąż istnieją pewne problemy teoretyczne z wyjaśnieniem zjawisk dziejących się na Słońcu.

Nazwa

Nazwy Słońca w językach słowiańskich, w tym języku polskim, wywodzą się od prasłowiańskiego słowa *slnъce [34]. Wyrazy pokrewne polskiemu „słońcu” to m.in. białoruskie сонца, czeskie slunce, rosyjskie солнце, słowackie slnko i ukraińskie сонце.

Podobnie w językach germańskich nazwy wywodzą się od pragermańskiego słowa *sunnōn [35] [36]. Przykładami są angielskie sun, niemieckie Sonne i niderlandzkie zon. W mitologii germańskiej bogini Sól/Sunna uosabia Słońce; uczeni na podstawie podobieństwa nazw w różnych językach indoeuropejskich postulują, że bogini ta może wywodzić się od starszego bóstwa praindoeuropejskiego [36]. Podobieństwo wykazują wcześniej wymienione nazwy Słońca w językach słowiańskich i germańskich, a także litewskie saulė i sanskryckie सूर्य (sūrya) [36].

Nazwa niedzieli w wielu językach wywodzi się od Słońca: angielskie Sunday i niemieckie Sonntag pochodzą od łacińskiego dies Solis, które to określenie jest z kolei tłumaczeniem greckiego ἡμέρα ἡλίου (hēméra hēlíou) [37].

Astronomiczny symbol Słońca to okrąg z punktem w środku: ☉ ( Unicode: 2609). Łacińska nazwa Słońca, Sol, jest używana w planetologii dla określenia dnia słonecznego na planetach innych niż Ziemia, np. na Marsie [38].

Inne języki
адыгабзэ: Тыгъэ
Afrikaans: Son
Akan: Ewia
Alemannisch: Sonne
አማርኛ: ፀሐይ
Ænglisc: Sunne
Аҧсшәа: Амра
العربية: الشمس
aragonés: Sol
ܐܪܡܝܐ: ܫܡܫܐ
armãneashti: Soari
arpetan: Solely
অসমীয়া: সূৰ্য
asturianu: Sol
Atikamekw: Pisimw
Avañe'ẽ: Kuarahy
авар: Бакъ
Aymar aru: Willka
azərbaycanca: Günəş
تۆرکجه: گونش
বাংলা: সূর্য
Bahasa Banjar: Matahari
Bân-lâm-gú: Ji̍t-thâu
Basa Banyumasan: Srengenge
башҡортса: Ҡояш
беларуская: Сонца
беларуская (тарашкевіца)‎: Сонца
भोजपुरी: सुरुज
Bikol Central: Saldang
български: Слънце
Boarisch: Sun
བོད་ཡིག: ཉི་མ།
bosanski: Sunce
brezhoneg: Heol
буряад: Наран
català: Sol
Чӑвашла: Хĕвел
Cebuano: Adlaw
čeština: Slunce
chiShona: Zuva
chiTumbuka: Zuwa
corsu: Soli
Cymraeg: Haul
dansk: Solen
davvisámegiella: Beaivváš
Deitsch: Sunn
Deutsch: Sonne
ދިވެހިބަސް: އިރު
Diné bizaad: Jóhonaaʼéí
eesti: Päike
Ελληνικά: Ήλιος
emiliàn e rumagnòl: Såul
English: Sun
español: Sol
Esperanto: Suno
estremeñu: Sol
euskara: Eguzkia
فارسی: خورشید
Fiji Hindi: Suraj
føroyskt: Sólin
français: Soleil
Frysk: Sinne
Fulfulde: Naange
furlan: Soreli
Gaeilge: An Ghrian
Gaelg: Yn Ghrian
Gàidhlig: Grian
galego: Sol
贛語: 太陽
ગુજરાતી: સૂર્ય
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍃𐌿𐌽𐌽𐍉
客家語/Hak-kâ-ngî: Ngit-tèu
хальмг: Нарн
한국어: 태양
Hausa: Rana
Hawaiʻi:
Հայերեն: Արեգակ
हिन्दी: सूर्य
hrvatski: Sunce
Ido: Suno
Ilokano: Init
Bahasa Indonesia: Matahari
interlingua: Sol
Interlingue: Sole
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᕿᓂᖅ
Iñupiak: Siqiñiq
Ирон: Хур
isiXhosa: UKat
isiZulu: Ilanga
íslenska: Sólin
italiano: Sole
עברית: השמש
Basa Jawa: Srengéngé
ಕನ್ನಡ: ಸೂರ್ಯ
Kapampangan: Aldo
къарачай-малкъар: Кюн
ქართული: მზე
kaszëbsczi: Słuńce
қазақша: Күн (жұлдыз)
kernowek: Howl
Kiswahili: Jua
коми: Шонді
Kongo: Ntangu
Kreyòl ayisyen: Solèy
Kurdî: Roj (stêrk)
Кыргызча: Күн
Ladino: Sol
лезги: Рагъ
latgaļu: Saule
Latina: Sol
latviešu: Saule
Lëtzebuergesch: Sonn
lietuvių: Saulė
Ligure:
Limburgs: Zon
lingála: Mói
Livvinkarjala: Päiväine
la .lojban.: solri
lumbaart: Suu
magyar: Nap
मैथिली: सूर्य
македонски: Сонце
Malagasy: Masoandro
മലയാളം: സൂര്യൻ
Malti: Xemx
मराठी: सूर्य
მარგალური: ბჟა
مصرى: الشمس
مازِرونی: خورشید
Bahasa Melayu: Matahari
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Nĭk-tàu
Mirandés: Sol
мокшень: Шись
монгол: Нар
မြန်မာဘာသာ: နေ
Nāhuatl: Tōnatiuh
Dorerin Naoero: Ekwan
Nederlands: Zon
Nedersaksies: Zunne
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᒌᔑᑳᐅᐲᓯᒽ
नेपाली: सूर्य
नेपाल भाषा: सूर्द्य
日本語: 太陽
Napulitano: Sole
нохчийн: Малх
Nordfriisk: San
norsk: Solen
norsk nynorsk: Sola
Nouormand: Solé
Novial: Sune
occitan: Soleu
ଓଡ଼ିଆ: ସୂର୍ଯ୍ୟ
oʻzbekcha/ўзбекча: Quyosh
ਪੰਜਾਬੀ: ਸੂਰਜ
Pälzisch: Sunn
پنجابی: سورج
Papiamentu: Solo
پښتو: لمر
Patois: Son
Перем Коми: Шонді
ភាសាខ្មែរ: ព្រះអាទិត្យ
Picard: Solel
Piemontèis: Sol
Tok Pisin: San
Plattdüütsch: Sünn
Ποντιακά: Ήλος
português: Sol
Qaraqalpaqsha: Quyash
qırımtatarca: Küneş
Ripoarisch: Sunn
română: Soare
Romani: Kham
rumantsch: Sulegl
Runa Simi: Inti
русиньскый: Сонце
русский: Солнце
саха тыла: Күн (сулус)
संस्कृतम्: सूर्यः
sardu: Sole
Scots: Sun
Seeltersk: Sunne
shqip: Dielli
sicilianu: Suli
සිංහල: හිරු
Simple English: Sun
سنڌي: سج
slovenčina: Slnko
slovenščina: Sonce
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Слъньцє
ślůnski: Słůńce
Soomaaliga: Qorax
کوردی: خۆر
српски / srpski: Сунце
srpskohrvatski / српскохрватски: Sunce
Basa Sunda: Panonpoé
suomi: Aurinko
svenska: Solen
Taqbaylit: Iṭij
татарча/tatarça: Кояш
తెలుగు: సూర్యుడు
тоҷикӣ: Офтоб
ᏣᎳᎩ: ᏅᏓ
Tsetsêhestâhese: Éše'he
ತುಳು: ಸೂರ್ಯ
Türkçe: Güneş
Türkmençe: Gün (ýyldyz)
Twi: Ewia
тыва дыл: Хүн (сылдыс)
удмурт: Шунды
українська: Сонце
اردو: سورج
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: قۇياش
Vahcuengh: Daengngoenz
vèneto: Sołe
vepsän kel’: Päiväine
Tiếng Việt: Mặt Trời
Volapük: Sol
Võro: Päiv
walon: Solea
文言:
West-Vlams: Zunne
Wolof: Jant
吴语: 太陽
ייִדיש: זון
Yorùbá: Òrùn
粵語: 太陽
Zazaki: Tici
Zeêuws: Zunne
žemaitėška: Saulė
中文: 太阳
डोटेली: सूर्य
Kabɩyɛ: Wɩsɩ