Ptaki

Ten artykuł dotyczy gromady zwierząt. Zobacz też: inne znaczenia słów ptaki i ptak.
Ptaki
Aves
Linnaeus, 1758
Okres istnienia: późna jura – do dzisiaj
150–0 mln lat temu
O
S
D
C
P
T
J
K
N
Q
Bielik afrykański (Haliaeetus vocifer)
Bielik afrykański (Haliaeetus vocifer)
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki

Ptaki (Aves) – gromada stałocieplnych zwierząt z podtypu kręgowców. Jest najbardziej zróżnicowaną spośród gromad kręgowców lądowych – istnieje około 10 tys. gatunków ptaków, które zamieszkują ekosystemy na całym świecie. Ich wielkość waha się od 5 cm u koliberka hawańskiego do 2,7 m u strusia.

Charakterystyczne dla ptaków nowoczesnych ( Neornithes) są: skóra wytwarzająca pióra, przednie kończyny przekształcone w skrzydła, szczęki okryte rogowym dziobem, u współczesnych przedstawicieli pozbawionym zębów, lekki, mocny szkielet i czterodziałowe serce. Ptaki są zazwyczaj zdolne do lotu (choć niektóre gatunki są wtórnie nielotne) – ich układ pokarmowy oraz oddechowy są przystosowane do tej zdolności. Poza tym odznaczają się wysoką aktywnością metaboliczną. Rozmnażają się przez składanie i wysiadywanie otoczonych twardą skorupą jaj. Niektóre ptaki, szczególnie krukowate i papugowe należą do najbardziej inteligentnych gatunków zwierząt, zdolnych do tworzenia i używania przyrządów pomocniczych, jak i przekazujących tę wiedzę następnym pokoleniom [1].

Wiele gatunków odbywa dalekodystansowe wędrówki, inne przemieszczają się mniej regularnie na krótsze odległości. Są zwierzętami społecznymi – porozumiewają się przy pomocy wizualnych sygnałów oraz zawołań kontaktowych, jak i śpiewem, biorą udział we wspólnych lęgach, polowaniach, przepędzaniu drapieżników, zgrupowaniach migracyjnych.

Większość gatunków ptaków żyje monogamicznie, najczęściej na czas jednego sezonu, czasami na okres kilku lat, rzadziej tworzą tę samą parę przez całe życie. Inne gatunki tworzą lęgowe systemy poligyniczne – z kilkoma samicami przypadającymi na jednego samca. Rzadko spotyka się gatunki poliandryczne z wieloma samcami i jedną samicą. Jaja są zwykle składane do gniazd i wysiadywane przez rodziców. Cechą charakterystyczną dla większości ptaków jest długi okres opiekuńczy nad wyklutymi pisklętami.

Wiele gatunków ptaków ma znaczenie gospodarcze dla człowieka, najczęściej jako zwierzęta użytkowe. Są przede wszystkim źródłem pożywienia, pozyskiwanego przez hodowlę lub polowania. Zastosowanie gospodarcze znajdują także części pozyskiwane z ptaków np. pióra. Niektóre gatunki, szczególnie ptaki śpiewające, jak i papugowate, są popularnymi zwierzętami domowymi. Poza tym odchody kilku gatunków są używane jako nawóz w rolnictwie. Około 120–130 gatunków ptaków wymarło od XVII w. w rezultacie ludzkiej działalności, setki innych gatunków wymarło wcześniej. Obecnie ocenia się około 1200 gatunków jako zagrożonych wyginięciem przez czynniki antropogeniczne, z drugiej strony człowiek stara się jednak o ich ochronę. Ptaki są także elementem ludzkiej kultury – od religii przez poezję do nauki. Dział zoologii badający ptaki to ornitologia. Amatorska obserwacja ptaków rozwinęła się w ostatnich dekadach do rozmiarów masowego hobby w wielu krajach rozwiniętych.

Ewolucja i taksonomia

Archaeopteryx jest spokrewniony z przodkami ptaków nowoczesnych

Pierwsza klasyfikacja ptaków została stworzona w 1676 r. przez Francisa Willughby’ego i Johna Raya w tomie Ornithologiae [2]. Karol Linneusz zmodyfikował tę pracę w 1758 r., tworząc Systema Naturae – system klasyfikacji taksonomicznej będący obecnie w użyciu (zrewidowany i zmodernizowany). W taksonomii Linneusza ptaki zostały sklasyfikowane przez niego jako gromada Aves, z jęz. łacińskiego: avis – „ptak” [3]. Taksonomia filogenetyczna umieszcza ptaki w obrębie dinozaurów z kladu teropodów [4]. Aves i siostrzana grupa, klad krokodyli, są jedynymi żyjącymi przedstawicielami kladu gadów naczelnych. Filogenetycznie Aves są zazwyczaj definiowane jako wszyscy potomkowie ostatniego wspólnego przodka ptaków nowoczesnych – którego gatunek nie jest znany z wykopalisk – oraz dodatkowo praptak (Archaeopteryx lithographica) [5]. Archaeopteryx z okresu późnego tytonu ( jura późna – około 147 milionów lat temu [6]) jest najstarszym znanym ptakiem mieszczącym się w tej definicji. Inni, wliczając Jacques’a Gauthiera i zwolenników systemu filokodowego, definiują Aves, zaliczając do nich tylko nowoczesne grupy ptaków, a wyłączając większość grup znanych tylko ze skamieniałości i przypisując te do kladu Avialae, aby uniknąć niejasności dotyczących umieszczenia Archaeopteryx w stosunku do zwierząt tradycyjnie uważanych za teropody [7].

Wszystkie ptaki nowoczesne są umieszczone w podgromadzie Neornithes, która dzieli się na dwa nadrzędy: paleognatyczne (Paleognathae), zawierające głównie strusiopodobne ptaki nielotne, oraz neognatyczne (Neognathae) – obszerny nadrząd zawierający wszystkie pozostałe ptaki [4]. W zależności od przyjętego podziału taksonomicznego, liczba znanych żyjących gatunków ptaków waha się od 9800 [8] do 10 050 [9].

 Osobny artykuł: ewolucja ptaków.


← mln lat temu
Ptaki
←4,6 mld 541 485 443 419 359 299 252 201 145 66 23
Q
2


Klasyfikacja ptaków

 Osobny artykuł: Systematyka ptaków.

Klasyfikacja ptaków jest kwestią sporną. Dotychczasowe próby klasyfikacji były konfrontowane z wynikami najnowszych badań, podważane i ciągle rewidowane. Klasyfikacja Sibleya i Monroego (pierwsze wydanie 1990, później kilkakrotnie poprawiane) oparta na klasyfikacji Sibleya i Ahlquista Phylogeny and Classification of Birds (1990) była kamieniem milowym w systematyce ptaków, gdyż opierała się na pierwszych badaniach DNA [10]. Obecnie traci ona wpływ na rzecz nowych klasyfikacji – przedstawionych poniżej – które opierają się na wynikach najnowszych badań dowodów kopalnych i molekularnych. Nie ma jednak do tej pory powszechnej zgody w wielu kwestiach taksonomicznych. Dowody ze współczesnej anatomii ptaków, skamieniałości i DNA są co prawda wykorzystywane w optymalizacji klasyfikacji, ale na razie nie przynoszą niepodważalnego rozwiązania, które zadowalałoby wszystkich badaczy.

Rzędy ptaków nowoczesnych ( Neornithes)

Najbardziej aktualnymi i wpływowymi na świecie klasyfikacjami są:

  • Gilla i Wrighta Birds of the World: Recommended English Names wydana w 2006 z ramienia IOC i na bieżąco uaktualniana na stronie internetowej;
  • Clementsa The Clements Checklist of Birds of the World, 6. edycja z 2007;
  • i wydana przez Dickinsona The Howard and Moore Complete Checklist of Birds of the World, 3. edycja z 2003.

Poza tym w Polsce jest używana także klasyfikacja Mielczarka i Cichockiego – Polskie nazewnictwo ptaków świata z 1999 [11]. Poniższa tabela przedstawia rzędy ptaków nowoczesnych, które są wyróżnione przez przynajmniej jedną z tych klasyfikacji. Różnice między klasyfikacjami są oznaczone polami w kolorze khaki. W klasyfikacji Mielczarka i Cichockiego polskie nazwy rzędów odpowiadają naukowym w tej samej linijce. Nazwy w nawiasach nie są uwzględnione jako rzędy w tej systematyce. Tabela nie uwzględnia wymarłych rzędów ptaków nowoczesnych, jak: Aepyornithiformes, Dinornithiformes, Diatrymiformes i Sandcoleiformes [12].

Klasyfikacje rzędów ptaków nowoczesnych
Przedstawiciele rzędów
Gill&Wright 06
Clements 07
Howard&Moore 03
Mielczarek&Cichocki
struś (Struthio camelus) z rzędu Struthioniformes
nandu szare (Rhea americana) z rzędu Rheiformes
emu (Dromaius novaehollandiae) z rzędu Casuariiformes
kiwi brunatny (Apteryx australis mantelli) z rzędu Apterygiformes
kusacz pampasowy (Eudromia elegans) z rzędu Tinamiformes
gęś gęgawa (Anser anser) z rzędu Anseriformes
głuszec (Tetrao urogallus) z rzędu Galliformes
pingwin królewski (Aptenodytes patagonicus) z rzędu Sphenisciformes
nur czarnoszyi (Gavia arctica) z rzędu Gaviiformes
burzyk brunatny (Puffinus nativitatis) z rzędu Procellariiformes
perkoz rdzawoszyi (Podiceps grisegena) z rzędu Podicipediformes
flaming chilijski (Phoenicopterus chilensis) z rzędu Phoenicopteriformes
czapla siwa (Ardea cinerea) z rzędu Ciconiiformes
pelikan australijski (Pelecanus conspicillatus) z rzędu Pelecaniformes
sępnik czarny (Coragyps atratus) z rzędu Cathartiformes
myszołów zwyczajny (Buteo buteo) z rzędu Falconiformes
Żuraw (Grus grus) z rzędu Gruiformes
przepiórnik czarnopierśny (Turnix melanogaster) z rzędu Turniciformes
Struthioniformes Struthioniformes Struthioniformes strusie
Rheiformes Rheiformes nandu
Casuariiformes Casuariiformes kazuarowe
Apterygiformes Apterygiformes kiwi
Tinamiformes Tinamiformes Tinamiformes kusacze
Galliformes Galliformes Galliformes grzebiące
Anseriformes Anseriformes Anseriformes blaszkodziobe
Sphenisciformes Sphenisciformes Sphenisciformes pingwiny
Gaviiformes Gaviiformes Gaviiformes nury
Procellariiformes Procellariiformes Procellariiformes rurkonose
Podicipediformes Podicipediformes Podicipediformes perkozy
Phoenicopteriformes Phoenicopteriformes Phoenicopteriformes flamingi
Ciconiiformes Ciconiiformes Ciconiiformes brodzące
Pelecaniformes Pelecaniformes Pelecaniformes pełnopłetwe
Cathartiformes kondorowe
Falconiformes Falconiformes Falconiformes szponiaste
Gruiformes Gruiformes Gruiformes żurawiowe
Turniciformes ( przepiórniki)
Charadriiformes Charadriiformes Charadriiformes siewkowe
rycyk (Limosa limosa) z rzędu Charadriiformes
stepówka indyjska (Pterocles indicus) z rzędu Pteroclidiformes
gołąb skalny (Columba livia domestica) z rzędu Columbiformes
kakadu biała (Cacatua alba) z rzędu Psittaciformes
hoacyn (Opisthocomus hoazin) z rzędu Opisthocomiformes
turak koroniasty (Tauraco fischeri) z rzędu Musophagiformes
kleszczojad gładkodzioby (Crotophaga ani) z rzędu Cuculiformes
włochatka (Aegolius funereus) z rzędu Strigiformes
lelek paskogłowy (Caprimulgus macrurus) z rzędu Caprimulgiformes
jerzyk (Apus apus) z rzędu Apodiformes
koliberek rubinobrody (Archilochus colubris) z rzędu Trochiliformes
czepiga długosterna (Urocolius macrourus) z rzędu Coliiformes
trogon białosterny (Trogon viridis) z rzędu Trogoniformes
zimorodek (Alcedo atthis) z rzędu Coraciiformes
dudek (Upupa epops) z rzędu Upupiformes
dzioborożec wielki (Buceros bicornis) z rzędu Bucerotiformes
złotopiór rudosterny (Galbula ruficauda) z rzędu Galbuliformes
dzięcioł duży (Dendrocopos major) z rzędu Piciformes
sikora bogatka (Parus major) z rzędu Passeriformes
Pteroclidiformes Pteroclidiformes stepówki
Columbiformes Columbiformes Columbiformes gołębiowe
Psittaciformes Psittaciformes Psittaciformes papugowe
Opisthocomiformes hoacyny
Musophagiformes Musophagiformes turakowe
Cuculiformes Cuculiformes Cuculiformes kukułkowe
Strigiformes Strigiformes Strigiformes sowy
Caprimulgiformes Caprimulgiformes Caprimulgiformes lelkowe
Apodiformes Apodiformes Apodiformes jerzykowe
Trochiliformes kolibry
Coliiformes Coliiformes Coliiformes czepigi
Trogoniformes Trogoniformes Trogoniformes trogony
Coraciiformes Coraciiformes Coraciiformes kraskowe
Upupiformes ( dudki)
Bucerotiformes ( dzioborożce)
Galbuliformes ( złotopióry)
Piciformes Piciformes Piciformes dzięciołowe
Passeriformes Passeriformes Passeriformes wróblowe

Starsza postać

Klasyfikacja ptaków podana w Larousse. Ziemia, rośliny, zwierzęta [13]:

Inne języki
Acèh: Cicém
Адыгэбзэ: Къуалэбзухэр
адыгабзэ: Бзыу
Afrikaans: Voël
Alemannisch: Vögel
አማርኛ: ወፍ
Ænglisc: Fugol
العربية: طائر
aragonés: Aves
ܐܪܡܝܐ: ܛܝܪܐ
armãneashti: Puľiu
arpetan: Usél
অসমীয়া: চৰাই
asturianu: Páxaru
Avañe'ẽ: Guyra
авар: ХӀинчӀ
Aymar aru: Jamach'i
azərbaycanca: Quşlar
تۆرکجه: قوش
বাংলা: পাখি
Bahasa Banjar: Burung
Bân-lâm-gú: Chiáu
башҡортса: Ҡоштар
беларуская: Птушкі
беларуская (тарашкевіца)‎: Птушкі
भोजपुरी: चिरई
Bikol Central: Gamgam
Bislama: Pijin
български: Птици
Boarisch: Vegl
བོད་ཡིག: བྱ།
bosanski: Ptice
brezhoneg: Evn
буряад: Шубуун
català: Ocells
Cebuano: Langgam
čeština: Ptáci
chiShona: Shiri
chiTumbuka: Viyuni
Cymraeg: Aderyn
dansk: Fugle
Deitsch: Voggel
Deutsch: Vögel
Diné bizaad: Tsídii
dolnoserbski: Ptaški
eesti: Linnud
Ελληνικά: Πτηνά
English: Bird
эрзянь: Нармунть
español: Aves
Esperanto: Birdoj
euskara: Hegazti
فارسی: پرنده
Fiji Hindi: Chirriya
føroyskt: Fuglur
français: Oiseau
Frysk: Fûgels
Gaeilge: Éan
Gaelg: Ushag
Gàidhlig: Eun
galego: Aves
贛語: 雀仔
ગુજરાતી: પક્ષી
客家語/Hak-kâ-ngî: Tiâu
хальмг: Шовуд
한국어:
Hausa: Tsuntsu
Հայերեն: Թռչուններ
हिन्दी: पक्षी
hornjoserbsce: Ptaki
hrvatski: Ptice
Ido: Ucelo
Ilokano: Billit
Bahasa Indonesia: Burung
interlingua: Aves
Ирон: Мæргътæ
isiXhosa: Yentaka
íslenska: Fugl
italiano: Aves
עברית: עופות
Basa Jawa: Manuk
ಕನ್ನಡ: ಪಕ್ಷಿ
Kapampangan: Ayup
ქართული: ფრინველები
kaszëbsczi: Ptôchë
қазақша: Құстар
kernowek: Edhen
Kiswahili: Ndege (mnyama)
Kreyòl ayisyen: Zwazo
Kurdî: Balinde
Кыргызча: Канаттуулар
кырык мары: Кек
Ladino: Pasharos
лакку: Лелуххи
лезги: НуькI
latgaļu: Putni
Latina: Aves
latviešu: Putni
Lëtzebuergesch: Vullen
lietuvių: Paukščiai
Ligure: Aves
Limburgs: Veugel
lingála: Ndɛkɛ
la .lojban.: lo cipni
magyar: Madarak
македонски: Птици
Malagasy: Vorona
മലയാളം: പക്ഷി
Malti: Għasfur
मराठी: पक्षी
მარგალური: მაფურინჯეეფი
مصرى: طير
Bahasa Melayu: Burung
Baso Minangkabau: Buruang
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Cēu
мокшень: Нармонь
монгол: Шувуу
မြန်မာဘာသာ: ငှက်
Nāhuatl: Tototl
Na Vosa Vakaviti: Manumanu vuka
Nederlands: Vogels
Nedersaksies: Voegel
नेपाली: चरा
नेपाल भाषा: झंगः
日本語: 鳥類
Napulitano: Auciello
нохчийн: Олхазарш
Nordfriisk: Fögler
norsk: Fugler
norsk nynorsk: Fuglar
Nouormand: Ouaîsé
occitan: Ausèl
олык марий: Кайык
ଓଡ଼ିଆ: ପକ୍ଷୀ
oʻzbekcha/ўзбекча: Qushlar
ਪੰਜਾਬੀ: ਪੰਛੀ
پنجابی: پنچھی
پښتو: مرغه
Patois: Bod
Перем Коми: Кайез
Picard: Oizo
Plattdüütsch: Vagels
português: Aves
română: Pasăre
rumantsch: Utschels
Runa Simi: Pisqu
русиньскый: Птахы
русский: Птицы
саха тыла: Көтөрдөр
संस्कृतम्: पक्षिणः
sardu: Aves
Scots: Bird
Seeltersk: Fuugele
shqip: Zogjtë
sicilianu: Aceddu
සිංහල: කුරුල්ලෝ
Simple English: Bird
سنڌي: پکي
SiSwati: Tinyoni
slovenčina: Vtáky
slovenščina: Ptiči
ślůnski: Ptoki
Soomaaliga: Shimbir
کوردی: مەل
српски / srpski: Птице
srpskohrvatski / српскохрватски: Ptica
Basa Sunda: Manuk
suomi: Linnut
svenska: Fåglar
Tagalog: Ibon
தமிழ்: பறவை
Taqbaylit: Afrux
татарча/tatarça: Кошлар
తెలుగు: పక్షి
тоҷикӣ: Паранда
Tsetsêhestâhese: Ve'kese
ತುಳು: ಪಕ್ಕಿ
Türkçe: Kuş
удмурт: Тылобурдо
українська: Птахи
اردو: پرندہ
Vahcuengh: Duzroeg
vèneto: Oxei
vepsän kel’: Lindud
Tiếng Việt: Chim
Võro: Tsirk
walon: Oujhea
West-Vlams: Veugel
Winaray: Tamsi
ייִדיש: פויגל
Yorùbá: Ẹyẹ
粵語:
Zazaki: Mıriçıki
Zeêuws: Veugels
žemaitėška: Paukštē
中文:
Kabɩyɛ: Sumaɣ