Południowa Afryka

Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: Afryka Południowa (region geograficzny).

Republika Południowej Afryki
Flaga Południowej Afryki
Godło Południowej Afryki
Flaga Południowej Afryki Godło Południowej Afryki
Dewiza: ( IXam) !ke e: /xarra //ke
(Jedność w różnorodności)
Hymn:
Nkosi sikelel’ iAfrika [a]
(Boże, błogosław Afrykę)
Położenie Południowej Afryki
Język urzędowy afrikaans, angielski, xhosa, ndebele, pedi, soto, suazi, tsonga, tswana, venda, zulu
Stolica Pretoria (stolica egzekutywna) [b]
Ustrój polityczny republika federalna
Głowa państwa prezydent Jacob Zuma
Szef rządu prezydent Jacob Zuma
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
24. na świecie
1 219 912 km²
0%
Liczba ludności (2017)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
25. na świecie
54 841 552 [1]
45 osób/km²
PKB ( 2012)
 • całkowite 
 • na osobę

384,3 mld [2] USD
7506 [2] USD
PKB ( PSN) ( 2012)
 • całkowite 
 • na osobę

582,3 mld [2] dolarów międzynar.
11 375 [2] dolarów międzynar.
Jednostka monetarna rand (ZAR)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
31 maja 1910
Religia dominująca protestantyzm
Strefa czasowa UTC +2
Kod ISO 3166 ZA
Domena internetowa .za
Kod samochodowy ZA
Kod samolotowy ZS, ZT i ZU
Kod telefoniczny +27
Mapa Południowej Afryki

Południowa Afryka [3] ( afr. Suid-Afrika), oficjalnie Republika Południowej Afryki (RPA; afr. Republiek van Suid-Afrika, ang. Republic of South Africa) – państwo na południowym krańcu Afryki.

Jego początki to dwie burskie republiki: Transwal i Orania. Burowie byli potomkami osadników holenderskich, przybyłych tu w XVII wieku. Pod koniec XIX wieku wybuchły dwie wojny burskie z Wielką Brytanią. W 1910 utworzono dominium brytyjskie o nazwie Związek Południowej Afryki, przekształcony w 1961 w republikę. Do lat 1990–1993 w RPA obowiązywał rasistowski system społeczny rządów białej mniejszości ( apartheid). Od wolnych wyborów w 1994 roku władzę sprawuje Afrykański Kongres Narodowy.

Historia

 Osobny artykuł: historia Południowej Afryki.

Pierwszymi mieszkańcami współczesnego RPA byli Buszmeni. Trafili oni na te obszary w I tysiącleciu p.n.e. W I tysiącleciu naszej ery przybyli tu Hotentoci, a od IX wieku zaczęły napływać plemiona Bantu, które zepchnęły dotychczasowe ludy na południowy zachód. Pierwsi Europejczycy pojawili się w XV wieku a kolonizacja rozpoczęła się w XVII wieku [4]. W 1652 roku Holender Jan van Riebeeck na zlecenie Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej wzniósł na Przylądku Dobrej Nadziei stację zaopatrzeniową. W połowie XVII wieku zaczęli napływać holenderscy chłopi zwani w Europie Burami, następnie niemieccy protestanci i francuscy hugenoci. Od początku utrzymywano separację pomiędzy białymi i Afrykanami. Osadnictwu towarzyszyły konflikty zbrojne z Hotentotami i Buszmenami, a od lat 70. XVIII z ludami Bantu [4].

Na przełomie XVIII i XIX wieku kolonię w Przylądku Dobrej Nadziei opanowali Brytyjczycy, którzy w 1806 roku dokonali jej aneksji. Od roku 1818 funkcjonowało państwo zuluskie pod wodzą Czaki. Od 1820 roku miał miejsce napływ osadników brytyjskich, z kolei w 1834 zniesiono niewolnictwo. Wydarzenie te spowodowały masową wędrówkę Burów w głąb kraju, czyli tzw. Wielki Trek. Po zaciętych walkach z Bantu, Burowie utworzyli Burskie Republiki Transwalu i Oranii. Odkrycia na zamieszkanym przez Burów terenie Witwatersrand diamentów w 1867 i złota w 1886 roku przyczyniło się do silnego wzrostu gospodarczego oraz przywędrowania wielu Europejczyków. Z tychże powodów wzrosło też zainteresowanie Wielkiej Brytanii tym obszarem. Niedługo później rozpoczęły się regularne walki brytyjskich oddziałów z Burami co było początkiem I wojny burskiej toczącej się pomiędzy 1880 a 1881 rokiem. Po walkach podczas II wojny burskiej, afrykanerzy ponieśli porażkę. Po traktacie z Vereeniging republiki burskie zostały włączone do Brytyjskiego Imperium. Zaznaczono że w republikach, język niderlandzki pozostanie jako język urzędowy. Po czterech latach negocjacji Natal, Transwal, Orania i Kolonia Przylądkowa utworzyły w 1910 roku Związek Południowej Afryki [4]. W międzyczasie w roku 1879 Brytyjczycy dokonali podboju państwa Zulusów [4].

Związek Południowej Afryki pozostawał brytyjskim dominium. Władzę w nim sprawowała biała ludność afrykanerska która wprowadziła serię praw dyskryminujących czarnoskórą większość. Doprowadziło to do narodzin ruchu wyzwoleńczego czarnych, w 1912 roku powstał Południowoafrykański Tubylczy Kongres Narodowy (od 1923 roku Afrykański Kongres Narodowy) i rozwinięcia ruchu nacjonalistycznego Afrykanerów [4]. W I wojnie światowej ZPA zajęło Niemiecką Afrykę Południowo-Zachodnią (obecnie Namibia). Obszar Afryki Południowo-Zachodniej po zakończeniu wojny stał się terytorium mandatowym Ligi Narodów [4]. Po wojnie nastąpił znaczny rozwój gospodarczy, powstał zarówno czarny, jak i biały proletariat [4]. W grudniu 1921 roku wybuchło powstanie robotnicze w regionie Witwatersrand które trwało do marca następnego roku. Powstańcy byli białymi górnikami, pod względem politycznym sympatyzowali oni z ugrupowaniami rewolucyjnymi szczególnie syndykalistami i Południowoafrykańską Partią Komunistyczną. Do zdławienia rebelii rząd użył armii w liczbie 20 tysięcy żołnierzy [5].

Od 1924 roku ZPA rządziła biała koalicja Partii Narodowej i Południowoafrykańskiej Partii Narodowej, które połączyły się w 1934 roku w Zjednoczoną Południowoafrykańską Partię Narodową. W 1931 roku ogłoszono niepodległość państwa [4]. Razem z Wielką Brytanią, ZPA uczestniczyło w II wojnie światowej po stronie alianckiej, wypowiadając wojnę Niemcom 6 września 1939 roku. W okresie wojny grupy białych rasistów w proteście przeciwko udziałowi RPA w wojnie przeciwko Niemcom przeprowadziły zamachy terrorystyczne na cele rządowe [6]. W trakcie wojny ze stanowiska premiera zrezygnował Barry Hertzog, który był niechętny zaangażowaniu ZPA w konflikt [4].

W 1948 roku zwycięstwo wyborcze (w wyborach mogli głosować jedynie biali) odniosła koalicja afrykanerska w skład której weszła Partia Nacjonalistyczna i Partia Afrykanerska. W 1951 roku obie partie połączyły się w Partię Narodową [4]. Partia miała wymiar rasistowski (w skład jej rządu weszło nawet kilku byłych działaczy nazistowskich a były bojówkarz nazistów Balthazar Johannes Vorster, w latach 1966–1978 pełnił funkcję premiera) i rozpoczęła wdrażanie systemu segregacji rasowej znanego jako apartheid [6] [4].

W 1949 roku ZPA anektowało obszar współczesnej Namibii [4]. W latach 50. narastał opór ludności kolorowej przeciwko apartheidowi. Na czele ruchu antyrządowego stanął Afrykański Kongres Narodowy (ANC). Kongres początkowo popierał ideologie Mahatmy Gandhiego i opowiadała się za pokojowym rozwiązaniem problemów rasowych [7] [8] [9]. W 1959 roku z ANC oderwał się niewielki Kongres Panafrykański który w późniejszych latach utworzył własne oddziały znane jako Poqo [10]. ANC zmienił poglądy po tym gdy w 1960 roku doszło do masakry setek nieuzbrojonych demonstrantów z ANC w Sharpeville a sama organizacja została zdelegalizowana. Masakra doprowadziła do utworzenia w połowie lat 60. zbrojnego skrzydła ANC, Umkhonto we Sizwe (Włócznia Narodu) [9]. Ruch oporu rozwinął się także w Namibii okupowanej przez ZPA. W 1966 roku tamtejsza Organizacja Ludu Afryki Południowo-Zachodniej rozpoczęła wojnę o niepodległość [11].

W 1961 roku władze proklamowały powstanie RPA przecinając ostatecznie konstytucyjne więzy łączące kraj z Wielką Brytanią. Wycofały się przy tym z udziału we Wspólnocie Narodów [4]. RPA stała się przedmiotem ostrej krytyki na forum ONZ. W 1966 roku ONZ uznał politykę apartheidu za zbrodnię przeciwko ludzkości. Nie malał opór czarnej większości, który rząd próbował rozbić poprzez zapoczątkowaną w 1963 roku politykę bantustanizacji [4]. Od początku lat 70. zaczął powstawać umiarkowany ruch oporu, który odrzucał zbrojne metody walki. W 1976 roku doszło do antyrządowych wystąpień murzyńskich w Soweto, zostały one krwawo stłumione przez siły rządowe. Od połowy lat 70. RPA prowadziło agresywną politykę względem sąsiadów. RPA wdało się z nimi w tzw. południowoafrykańską wojnę graniczną. Wojska RPA przeprowadziły zbrojne rajdy na tereny Mozambiku, Botswany, Angoli i Lesotho [4].

Po 1976 roku władze zaczęły realizować program „kontrolowanego osłabiania barier rasowych”. Ustanowiona w 1984 roku konstytucja przyznała prawa polityczne ludności kolorowej i azjatyckiej. Polityka modyfikacji apartheidu nie zatrzymała rosnącego ruchu oporu czarnych i nie zapobiegła zaostrzeniu sankcji międzynarodowego. W 1987 roku wybuchły walki wewnętrzne między ANC a zuluskim Ruchem Inkatha (od 1990 Partia Wolności Inkatha). Starcia spowodowały tysiące ofiar w ludziach. W 1989 roku na czele rządzącej partii i na stanowisku prezydenta stanął Frederik Willem de Klerk. Polityk rozpoczął likwidację apartheidu. W 1990 roku zalegalizował ANC, zwolnił z więzienia nieformalnego lidera ruchu Nelsona Mandela i rozpoczął dialog z opozycją. Ustawodawstwo apartheidu zniesiono w 1991 roku a ANC zrzekł się walki zbrojnej. W 1994 roku odbyły się pierwsze demokratyczne wybory powszechne. Demokratyzacja przyczyniła się do zniesienia międzynarodowych sankcji [4].

W wyborach z 1994 roku zwyciężyła ANC, a Mandela został wybrany prezydentem. De Klerk został wiceprezydentem. W skład rządu weszła też Partia Wolności Inkatha. W 1996 roku uchwalono nową konstytucję. W 1999 roku nowym prezydentem został wybrany dotychczasowy współpracownik Mandeli, Thabo Mbeki. Wybory z 2004 roku umocniły pozycję ANC, zdecydował się on jednak utrzymać koalicję z Partią Wolności Inkatha [4].

Inne języki
Afrikaans: Suid-Afrika
Alemannisch: Südafrika
Ænglisc: Sūðaffrica
العربية: جنوب أفريقيا
aragonés: Sudafrica
arpetan: Africa du Sud
asturianu: Sudáfrica
Avañe'ẽ: Yvyáfrika
bamanankan: Worodugu Afrika
Bahasa Banjar: Aprika Salatan
Bân-lâm-gú: Lâm-hui-kok
беларуская (тарашкевіца)‎: Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Bikol Central: Sur na Aprika
Boarisch: Sidafrika
brezhoneg: Suafrika
català: Sud-àfrica
Chi-Chewa: South Africa
chiShona: South Africa
Cymraeg: De Affrica
dansk: Sydafrika
davvisámegiella: Lulli-Afrihká
Deitsch: Saut Afrikaa
Deutsch: Südafrika
ދިވެހިބަސް: ދެކުނު އެފްރިކާ
dolnoserbski: Pódpołdnjowa Afrika
Ελληνικά: Νότια Αφρική
emiliàn e rumagnòl: Süd Africa
English: South Africa
español: Sudáfrica
Esperanto: Sud-Afriko
estremeñu: Sudáfrica
euskara: Hegoafrika
Fiji Hindi: South Africa
føroyskt: Suðurafrika
français: Afrique du Sud
Gàidhlig: Afraga a Deas
galego: Suráfrica
贛語: 南非
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Dokxin Afrika
客家語/Hak-kâ-ngî: Nàm-fî
hornjoserbsce: Južna Afrika
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: খা আফ্রিকা
Bahasa Indonesia: Afrika Selatan
interlingua: Africa del Sud
Interlingue: Sud-Africa
isiXhosa: UMzantsi Afrika
íslenska: Suður-Afríka
italiano: Sudafrica
Basa Jawa: Afrika Kidul
Kapampangan: Mauling Aprika
कॉशुर / کٲشُر: جٔنوٗبی اَفریٖقہ
kernowek: Afrika Dhyhow
Kinyarwanda: Afurika y’Epfo
Kiswahili: Afrika Kusini
Kreyòl ayisyen: Afrik disid (peyi)
Ladino: Sud-Afrika
لۊری شومالی: آفریقا ھارگە
latviešu: Dienvidāfrika
Lëtzebuergesch: Südafrika
Ligure: Sudafrica
Limburgs: Zuid-Afrika
lingála: Sidafríka
Livvinkarjala: Suvi Afriekku
la .lojban.: nanfi'ogu'e
Luganda: South Africa
lumbaart: Südafrica
Malagasy: Afrika Atsimo
مازِرونی: جنوبی آفریقا
Bahasa Melayu: Afrika Selatan
Baso Minangkabau: Afrika Salatan
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Nàng-hĭ
Mirandés: África de l Sul
Dorerin Naoero: South Aprika
Nederlands: Zuid-Afrika
Nedersaksies: Zuud-Afrika
नेपाल भाषा: दक्षिण अफ्रिका
Nordfriisk: Süüdafrikoo
Norfuk / Pitkern: Sowth Afreka
norsk nynorsk: Sør-Afrika
Nouormand: Afrique du Sud
Novial: Sud Afrika
occitan: Sud-Africa
oʻzbekcha/ўзбекча: Janubiy Afrika Respublikasi
Papiamentu: Sur Afrika
Patois: Sout Afrika
Piemontèis: Sudàfrica
Tok Pisin: Saut Aprika
Plattdüütsch: Süüdafrika
português: África do Sul
qırımtatarca: Cenübiy Afrika
Ripoarisch: Südafrika
română: Africa de Sud
rumantsch: Africa dal Sid
Runa Simi: Urin Aphrika
русиньскый: Южна Африка
संस्कृतम्: दक्षिण-आफ्रिका
sardu: Sudàfrica
Seeltersk: Suud-Afrikoa
Sesotho: Afrika Borwa
Sesotho sa Leboa: Afrika Borwa
Setswana: Aforika Borwa
sicilianu: Àfrica dû Sud
Simple English: South Africa
Soomaaliga: Koonfur Afrika
srpskohrvatski / српскохрватски: Južna Afrika
Basa Sunda: Afrika Kidul
svenska: Sydafrika
Tagalog: South Africa
tarandíne: Sud Afriche
Tsetsêhestâhese: Mo'hetaneho'e hánêsóvóne
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: جەنۇبىي ئافرىقا
Vahcuengh: Nanzfeih
vèneto: Sudàfrica
vepsän kel’: Suviafrikan Tazovaldkund
Tiếng Việt: Cộng hòa Nam Phi
Volapük: Sulüdafrikän
文言: 南非
West-Vlams: Zuud-Afrika
吴语: 南非
Xitsonga: Afrika-Dzonga
ייִדיש: דרום אפריקע
Zeêuws: Zuud-Afrika
中文: 南非