Pierwiosnkowate

Pierwiosnkowate
Ilustracja
Pierwiosnek wyniosły
Systematyka[1]
Domenaeukarionty
Królestworośliny
Kladrośliny naczyniowe
Kladrośliny nasienne
Klasaokrytonasienne
Kladastrowe
Rządwrzosowce
Rodzinapierwiosnkowate
Nazwa systematyczna
Primulaceae Vent.
Tabl. Règne Vég. 2: 285. 5 Mai 1799, nom. cons.

Pierwiosnkowate (Primulaceae Vent.) – rodzina roślin zielnych należąca do rzędu wrzosowców i w takim ujęciu (system APG III z 2009, APG IV, APweb) szeroko ujmowana systematycznie (58 rodzajów z ponad 2,5 tysiącem gatunków). Dawniej zwykle była wąsko ujmowana i wówczas zaliczano do niej tylko 20 rodzajów z ok. 800 gatunkami (system Takhtajana z 1997, system Cronquista z 1981). Opis wąsko wydzielanej rodziny dotyczy w obecnym ujęciu głównie podrodziny pierwiosnkowych Primuloideae. Należą tu rośliny występujące w tropikach i na szerokościach podzwrotnikowych reprezentowane tam głównie przez drzewa i krzewy oraz w strefie umiarkowanej i arktycznej, gdzie rosną przede wszystkim przedstawiciele będący roślinami zielnymi. Charakterystyczną cechą przedstawicieli jest jednokomorowa zalążnia utworzona z kilku zrośniętych owocolistków ze środkowym lub dolnym łożyskiem. Podobne są zwykle też kwiaty pięciokrotne o zrosłopłatkowej koronie[2].

Liczne gatunki pierwiosnkowatych uprawiane są jako rośliny ozdobne, zwłaszcza z rodzajów cyklamen, naradka, ardizja, tojeść, pierwiosnek, urdzik, Jacquinia, Myrsine, Omphalogramma. W akwariach i terrariach uprawiane są: okrężnica bagienna i jarnik solankowy. Jadalne owoce mają rośliny z rodzaju Clavija spożywane w lasach Ameryki Łacińskiej. Liście Maesa indica wykorzystywane są do wyrobu curry. Z nasion Maesa lancoelata wyrabia się w Etiopii olej jadalny. Owocom z różnych gatunków rodzaju Maesa przypisywane są też właściwości bakteriobójcze i przeciwrobacze. Owoce Embelia ribes bywają wykorzystywane do fałszowania pieprzu czarnego, ponieważ są bardzo podobne. Są też używane w przypadku problemów z wzdęciem i zarażenia tasiemcem[3]. Do celów leczniczych wykorzystywane są też lokalnie rośliny z rodzaju Labisia. Trucizny do trucia ryb wytwarza się z roślin rodzajów Aegiceras i Jacquinia. Surowca drzewnego dostarczają rośliny z rodzajów Myrsine i Jacquinia[4].

Morfologia

Coris monspeliensis
Ardisia wallichii
Jacquinia keyensis
Pokrój
Do rodziny należą rośliny bardzo zróżnicowane: jednoroczne, byliny, krzewy i pnącza, drzewa, w tym także namorzyny (Aegiceras)[3]. Rośliny drzewiaste często z pędem pachykaulicznym – pękatym i słabo rozgałęzionym[4].
Liście
Najczęściej skrętoległe, rzadziej naprzeciwległe lub okółkowe, u roślin zielnych często skupione w rozecie przyziemnej, u drzewiastych z kolei często na końcach pędów[3][4]. Blaszka liściowa zwykle pojedyncza, rzadko pierzasto wcinana[3], u okrężnicy pierzastosieczna[4]; całobrzega lub rozmaicie ząbkowana, karbowana lub piłkowana. Użyłkowanie jest pierzaste lub dłoniaste[3].
Kwiaty
Promieniste (rzadziej lekko grzbieciste), 5-krotne (rzadko trzykrotne do 9-krotnych). Działki kielicha wolne lub zrośnięte w najczęściej szeroką, dzwonkowatego kształtu rurkę. Płatki korony w różnym stopniu zrośnięte (czasem ich brak). Pojedynczy, rzadko podwójny okółek pręcików ustawionych naprzeciwko płatków. Zalążnia jest jednokomorowa, utworzona z 5 zrośniętych owocolistków ze środkowym lub dolnym łożyskiem. Pojedyncza szyjka słupka jest wewnątrz pusta, zwieńczona drobnym, główkowatym, dyskowatym lub ściętym znamieniem[3].
Owoce
Mięsiste pestkowce lub torebki otwierające się w różny sposób (łatkami, wieczkiem, ulegające rozkładowi)[3].
Inne języki
Afrikaans: Primulaceae
asturianu: Primulaceae
български: Игликови
བོད་ཡིག: ཤང་དྲིལ།
bosanski: Primulaceae
català: Primulàcies
Cebuano: Primulaceae
čeština: Prvosenkovité
English: Primulaceae
español: Primulaceae
Esperanto: Primolacoj
euskara: Primulazeo
فارسی: پامچالیان
français: Primulaceae
galego: Primulaceae
한국어: 앵초과
hornjoserbsce: Kropačkowe rostliny
hrvatski: Jaglačevke
íslenska: Maríulykilsætt
italiano: Primulaceae
עברית: רקפתיים
Latina: Primulaceae
lietuvių: Raktažoliniai
lumbaart: Primulaceae
македонски: Јаглики
മലയാളം: പ്രിമുലേസീ
Nordfriisk: Priimeln
norsk nynorsk: Nøkleblomfamilien
oʻzbekcha/ўзбекча: Navroʻzguldoshlar
پنجابی: موہری ٹبر
português: Primulaceae
română: Primulacee
русский: Первоцветные
Simple English: Primulaceae
slovenščina: Jegličevke
srpskohrvatski / српскохрватски: Jaglačevke
svenska: Viveväxter
Tagalog: Prima rosa
українська: Первоцвітові
Tiếng Việt: Họ Anh thảo
Winaray: Primulaceae
中文: 报春花科